“Бизнес тренер”дан т(қ)армоқли маркетинг: атир иллюзияси ва “пуфак” бизнес

150 долларга сотиб олмоқчи бўлган атирингиз аслида Дубайдан 15 долларга келтирилганини билсангиз харидни амалга оширган бўлармидингиз? Мақолада “уйнинг подшоҳи кимлиги” ҳамда “бир доллар тикмасдан бизнес юритиш” ҳақидаги гаплари билан танилган Икромжон Тожиддиновнинг Premium Pro компанияси мисолида тармоқли маркетингга “ичкаридан” назар ташлаймиз.

Охирги вақтларда Kun.uz’га Ўзбекистонда тармоқли маркетинг орқали маҳсулот ўтказаётган фирмалар фаолияти билан боғлиқ мурожаатлар кўпайди. Мурожаатларда номи келтирилган фирмалардан бирини танлаб олиб, унинг фаолиятини ўргандик. Бу “Premium Pro world” масъулияти чекланган жамияти. Фирма Ўзбекистонда “Premium Pro” номли атир маҳсулотларини тармоқли маркетинг усулида сотиб келади.

Тармоқли маркетинг нима?

Тармоқли маркетинг бирор маҳсулот ёки хизматни оддий дўкон ва анъанавий бозорда эмас, мустақил сотув агентлар тармоғи орқали сотиш тизими. Бунда ҳар бир сотув агенти ўзи сотган ёки у таклиф қилган бошқа сотув агенти ўтказган маҳсулот суммасидан бонус кўринишида даромад олади.

Оддий айтганда, тармоқли маркетинг “сот, соттир ва даромад ол” формуласига асосланади. Масалан, компания маҳсулот ишлаб чиқаради → биз шартли равишда Вали деб атаган шахс унга мустақил дистрибютор бўлади → у маҳсулот сотади ва фоиз олади → Вали бошқа мустақил дистрибюторни жалб қилади ҳамда уларнинг сотувидан ҳам фоиз олади.

Premium Pro – “бир долларсиз” бошланган бизнес

“Premium Pro world” масъулияти чекланган жамияти 2022 йил 5 сентябр куни давлат рўйхатидан ўтказилган. Унинг ягона таъсисчиси ва раҳбари Шохрух Убайдуллаев. Ижтимоий тармоқлардаги расмий каналларида қайд этилишича, компания асосчиси “уйнинг подшоҳи кимлиги” ҳамда “бир доллар тикмасдан бизнес юритиш” ҳақидаги гаплари билан танилган Икромжон Тожиддинов ҳисобланади.

Икромжон Тожиддиновнинг таъкидлашича, у ушбу бизнесни ўзи айтгани каби “бир долларсиз” бошлаган. Яъни ушбу атир бизнеси учун инвестицияни бошқа одам киритган.

Қандай ишлайди?

Premium Pro атирлари тармоқли маркетинг усулида ўтказилади. Маҳсулотни асосан мустақил дистрибютор сотади. Кўп маҳсулот сотганларни эса турли кўринишда рағбатлантириш ваъда қилинган.

“Биринчи ишимизни 2021 йилда, Ўзбекистонда бошлаганмиз. Асосий йўналишимиз парфюмерия сотиш бўлган. 2022 йилдан бошлаб Дубайдан келтириб сотишни йўлга қўйганмиз. Сотишда тармоқли маркетинг усулидан фойдаланганмиз. Бозорда иккита йўналиш – анъанавий бизнес ва тармоқли маркетинг бор.

Тармоқли маркетингда мижоз мижозни жалб қилади. Яъни, мижоз мижозга айтса, бонус олади. Бизнинг асосий иш фаолиятимиз моҳияти шу. Мижозларни қизиқтириш мақсадида саёҳатлар қўйганмиз, қўшимча атир наборлари, каттароқ «оборот» сотса, автобонуслар берамиз. Қанча командаси билан кўп сотса ёки шартни бажарса, биз бонус тақдим этамиз”, дейди компания асосчиси Kun.uz’га берган интервюсида.

Икромжон Тожиддинов 2023 йил август ойида 10 вилоятда компаниянинг офиси ҳамда 14 мингдан ортиқ ҳамкори борлигини маълум қилган. Бу 14 минг киши ушбу бренд атирини сотиш орқали даромад кўришга қизиқиш билдирган, дегани.

Premium Pro компанияси 4 та даражада ҳамкорлик бонусларини таклиф этган: реферал бонус, бинар бонус, люкс бонус ҳамда мастер бонус.

Реферал бонус сотилган маҳсулот суммасининг 10 фоиз қисмини ташкил этади. Масалан, мустақил дистрибютор 100 долларга атир сотса, шундан 10 доллари унга фоиз сифатида берилади. Рўйхатдан ўтиш учун эса 10 доллар тўлов мавжуд.

Бинар бонус эса кам тармоқли товар айланмаси суммасидан 10 фоизни ташкил қилади.

Ўз навбатида люкс бонусдан саёҳатлар, автобонус, 5 фоиз акционерлик ўрин олган бўлса, мастер бонусда саёҳатлар, автобонус ва пул мукофотлари бор. Мастер бонус “Master leader”, “Master gold” ва “Master team” даражаларига бўлинган. “Master leader”да чет элга саёҳатлар, “Master gold”да автобонуслар ҳамда “Master team”да 50 минг доллар пул мукофоти ваъда қилинган.

45 кун кутиладиган буюртма

Premium Pro сайтида атирлар 3 хил нархда сотувга қўйилган: битталиги 1 562 500 сўм, иккиталиги 3 млн 125 минг сўм, учталиги 4 млн 687 500 сўм.

Бироқ компания сайтида аксарият атирлар мавжуд эмаслиги ёзиб қўйилган. Маҳсулот пули тўланиб, буюртма берилгач 45 кунда етказиб берилади. Аммо буюртма пули тўланганиданоқ атирни сизга таклиф қилган одам харидингиздан бонус олади. Таҳририятга келган мурожаатларда ҳам Premium Pro атири буюртма берган мижозга 3-4 ойлаб етказиб берилмагани ҳолати юзасидан эътирозлар мавжуд.

“Бизда бор маҳсулот бўлса, 3 кунда етказиб берамиз. Агар йўқ товар бўлса ва шу атир керак деб буюртма берса, 45 кун деймиз. Мижоз танлайди: 45 кун кутаман, деса, буюртма бериши мумкин, йўқ, мен кутмайман, борини беринглар деса, у танлов ҳам ўзида”, дейди Икромжон Тожиддинов.

Ишлаб чиқарувчи эмас

Kun.uz Premium Pro атирлари борасида кичик изланиш олиб борди. Маълум бўлишича, “Premium Pro world” МЧЖ ишлаб чиқарувчи эмас, импорт қилувчи компания. Premium Pro брендидаги атирлар БААда жойлашган Euroline корхонасида ишлаб чиқарилган.

Ушбу корхона атир маҳсулотларини идишларга қуйиб, қадоқлаб, бренд номини туширган ҳолда экспортга тайёрлаб бериш фаолияти билан шуғулланади. У исталган ном остида атир тайёрлаб бериши мумкин.

Икромжон Тожиддинов бу ҳақда шундай дейди:

“Дубайда битта завод. Унга битта «партнёримиз» ёғ, иккинчи компания идишлар, учинчиси эса қутилар жўнатади. Тўртинчи компания идишларга қуяди ва қадоқлайди, экспортга тайёрлаб беради. Пул ўша фирмага кетади. Чунки, у сотиб олади-да. У бизга сотади”.

Демак, Premium Pro атирлари Euroline корхонаси томонидан ишлаб чиқарилади. “Premium Pro world” масъулияти чекланган жамияти эса ушбу атирларни Ўзбекистонга импорт қилади.

Халқаро даражада экспорт ва импорт маълумотларини тақдим этувчи Volza сайтида келтирилган айрим маълумотлар билан танишдик. Унда “Premium Pro world” масъулияти чекланган жамияти БААдаги Euroline корхонасидан Ўзбекистонга импорт қилган маҳсулотлар ҳақида айрим рақамлар бор.

Масалан, 2025 йил июн ойида “Premium Pro world” масъулияти чекланган жамияти Ўзбекистонга 500 дона иккиталик Premium Pro атирларини (компания сайтида ҳозирги нархи 3 млн 125 минг сўм) жами 4500 долларга импорт қилгани қайд этилган. Арифметик ҳисоб-китоб қилинса биттасининг нархи 9 долларга тўғри келади.

Шунингдек, 2025 йил июнда 500 дона учталик атир ҳам импорт қилинган. Унинг жами нархи 7 минг доллар (донасининг нархи 14 долларга тўғри келади) сифатида кўрсатилган. Айни шу учталик атирни компания тармоқли маркетинг орқали 4 687 500 сўмдан сотмоқда.

“Сизга очиқ айтаман, бизники инсоф сайин барака, дейди-ку, шунақа. Мисол учун, шунақа атирлар бор, 3 долларга тайёр бўлади, бозорга боринг, 500 минг сўмга сотиляпти. Мен унинг қаердан чиқишини, неча сўмга чиқишини биламан.

Ўзимнинг атирим ҳозирги кеча-кундузда ўша ердаги заводда 15-17 долларга чиқади. Бу ҳали солиқ, божхона ва логистикасиз”, дейди Икромжон Тожиддинов.

Ёнғоқнинг шақиллашига ишқибозми?

Икромжон Тожиддиновга кўра, компания ўзининг товар айланмасидан 68 фоизини мижозларига, яъни мустақил дистрибюторга ажратар экан. Компания асосчисининг таъкидлашича, маҳсулот нархининг 30 фоизи унинг таннархи ҳисобланади. Яъни атир нархининг 30 фоиз қисми уни ишлаб чиқаришдан то Ўзбекистондаги омборхонага етиб келишигача бўлган харажатларга сарфланади.

Шунда Бирлашган Араб Амирликларидан атир келтириб сотиш Икромжон Тожиддинов учун шунчаки ҳоббими?

“Бизни алдашди”

Kun.uz’га мурожаат қилган бир нечта юртдошимиз Premium Pro’га алданиб, зарар кўрганини айтмоқда. Таҳририят улар билан боғланди. Мурожаатчиларга кўра, ҳатто уйини гаровга қўйиб, машинасини сотиб ёки кредит олиб Premium Pro’га пул тикканлар бор. Ва улар катта суммага алданиб қолишмоқда.

“2024 йил ноябр ойида аъзо бўлганман. Фақат ўзинг учун бир марта атир оласан, икки яқин инсонингни таклиф қиласан, кейин эвазига саёҳатларга борасан, машина, уй-жой учун пуллар ажратилади, дея катта ваъдалар беришганди. Қизиқиб, қўшимча иш экан, дея аъзо бўлганман.

Ишни бошлагандан кейин пул керак бўлиб, ўша саёҳатларимиз пулини олайлик десак кўнишмади. Атир келмаяпти, буюртма қилинган пулларни қайтаринглар десак, қайтара олмаймиз, онлайн “заказ” қилинган, иложи йўқ, деди. Лекин маҳсулот буюртма қилинганига 5-6 ой бўлиб кетди-да. Кеча Икромжон Тожиддиновга бориб учрашсак, агар бирор негатив фикр тарқатадиган бўлсанглар юристим шуғулланади, ўзларингни жаримага тортади, деб қўрқитишга ўтиб олди.

Мен иккита ҳамкор қилганман, ҳамма ўз иккилигини яратиб кетаверган, 25-30 одам бор. 7-8 минг долларлик атир буюртма қилинган.

Бир дона атирни 100 долларга харид қилганмиз, регистрацияси билан 1 млн 430 минг бўлади деб тушунтиришган. Кичик харидларга 10, 300 долларлик пакетларга 45 доллар аъзолик бадали олинган.

Алданганлар жуда кўп: уйини гаровга қўйиб, машинасини сотиб, пулини тикиб юборганлар бор. Масалан, холамнинг қизи Тrаcker машинасини сотиб, пулини тиккан”, дейди касби ўқитувчи бўлган мурожаатчи.

Яна бир мурожаатчи эса оддий уй бекаси эканини, турмуш ўртоғи пойабзал тузатиш билан шуғулланишини, фарзандлари билан ижарада яшашларини, даромад кўраман деб Premium Pro’га аъзо бўлганини ҳамда 30 млн сўмга чув тушганини маълум қилди. Қўшимча қилишича, у Қарши шаҳрида компаниянинг Марзия исмли вакилига нақд пул кўринишида ҳам тўлов қилган. Бироқ буюртма қилинган атирлар келмаган.

Бундан кўринадики, одамлар катта ваъдаларга ишониб, бир-бирларини ушбу гирдобга тортиб кетмоқда.

Қонунчиликда талаблар бор

Ўзбекистонда тармоқли маркетинг фаолияти мумкин, бироқ айрим талаблар бор.

Вазирлар Маҳкамаси қарорида тармоқли маркетинг тушунчаси тармоқли ташкилот томонидан мустақил тарқатадиган сотувчи агентлар ташкил этилишига асосланган товарларни чакана сотиш тури сифатида қайд этилган.

Қарорга кўра, тармоқли ташкилот томонидан товарларни сотувчи агентлар орқали сотиш улар ўртасида тузиладиган шартнома асосида нақд бўлмаган ҳисоб-китоб бўйича амалга оширилади.

Сотувчи агентлар турғун савдо шохобчаларидан ташқарида уйга буюртмалар қабул қилиш, муассасалар, ташкилотлар, корхоналарда, транспорт ёки кўчада савдо қилиш орқали потенциал харидорлар билан ишлайдилар. Улар истеъмолчиларга товарларни зўрлаб тиқиштирмасликлари керак.

Сотувчи агентлар томонидан буюртмалар бевосита мулоқот қилиш асосида харидорларнинг товарнинг у ёки бу турини харид қилиши учун қабул қилинади. Буюртма икки нусхадаги бланкаларда расмийлаштирилади. Бланкада буюртманинг тартиб рақами, сотувчи агентнинг исми, сотиладиган товарнинг номи, нархи, миқдори ва умумий қиймати, сотиб олинадиган товарга ҳақ тўлаш усули каби маълумотлар кўрсатилади.

Буюртма бланкасининг биринчи нусхаси харидорга берилади, иккинчи нусхаси сотувчи агентда сақланади.

Сотувчи агент товарларни таклиф қилишда уларни ишлаб чиқарувчилар, келиб чиқиш мамлакатлари, сифат тавсифлари, бирор-бир чеклашлар бор-йўқлиги ва бўлиши мумкин бўлган қўшимча тўловлар тўғрисидаги маълумотларни потенциал харидорга тўлиқ маълум қилишга мажбур. Хорижий тижорат ташкилотларининг ваколатхоналари орқали биоактив қўшимчалар, дори воситалари ва тиббий буюмларни тармоқли маркетинг йўли билан сотувчи агентлар орқали сотиш тақиқланади.

Сотувчи агентларнинг истеъмолчилардан тўловларни қабул қилиши фақат фискал хотирага эга бўлган назорат-касса машиналаридан, қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда эса онлайн назорат-касса машиналари ёки виртуал кассалардан ва тўлов терминалларидан фойдаланган ҳолда турғун савдо шохобчаларида амалга оширилади.

Тармоқли маркетингни амалга оширишда шартнома тузиш учун сотувчи агент сотиб олиши керак бўлган товарларнинг минимал миқдорини белгилашга, тўловни аъзолик бадали шаклида ундиришга, энг муҳими, шартнома тузилгандан кейин сотувчи агент томонидан бошқа сотувчи агентларни жалб этиш тўғрисида талаб белгиланишига йўл қўйилмайди.

Бироқ на Premium Pro компанияси, на Ўзбекистонда тармоқли маркетинг билан шуғулланаётган бошқа компаниялар ушбу талабларнинг кўпига амал қилмайди.

Даврга мос ҳуқуқий асослар керак

Тармоқли маркетинг ва молиявий пирамидани ажратиб турувчи асосий жиҳат тармоқли маркетингда маҳсулотнинг борлиги. Бироқ кейинги вақтларда номигагина маҳсулот тайёрлаб, тармоқли маркетингни молиявий пирамидага уйғунлаштириб юбориш ҳолатлари учрамоқда.

Premium Pro компаниясида ҳам молиявий пирамидага уйғунлашган нуқталар бор. Масалан, сотувчи агентнинг бонуслари бошқа шахсларнинг у орқали атир харид қилиш самарадорлигига боғланган. Яъни, даромад кўриш учун иккинчи бир одамни харидга ундаш зарурати бор: тармоқли маркетинг ичидаги кичик пирамидада пастдагилар тепадагилар учун тўлов қилади. Тизим яшаб туриши учун доим янги одам пули керак. Демак даромад товардан эмас, одамдан келяпти. Схема эса одамлар пулини тўплашга қаратилган. Айни шу нуқтада молиявий пирамида бошланади.

Ўзбекистонда тармоқли маркетинг тобора палак ёзиб бормоқда. Ҳатто “унақа касалга даъво бўлади, бунақа касалликни тузатиб юборади”, деган турли алдовлар билан таркиби аниқ бўлмаган маҳсулотлар ҳам ўта қиммат нархларда ўтказилмоқда. Дардман одамлар ёки уларнинг яқинлари эса не-не умидда бу маҳсулотларни харид қилишяпти. Бу тармоқли маркетинг тушунчаси, ушбу сотув тизими бўйича даврга мос ҳуқуқий асослар ишлаб чиқиш зарурати борлигини кўрсатади.