“6 ойда долларда миллионерга айланасиз!” – бу шунчалик осонми?

Краудфандинг нима?

Краудфандинг – молиявий саводхонлиги етарли бўлмаганлар учун бироз тушунарсиз сўз. Шу сабабли Befree ортида турганлар ундан устомонлик билан фойдаланишга ҳаракат қилмоқда.

Краудфандинг жамоавий пул тўплаш, халқ томонидан молиялаштириш дегани. Яъни кўп одамдан кам-кам маблағ йиғиб, бирор лойиҳани амалга ошириш.

Масалан, Али бирор қизиқ ёки муҳим лойиҳани амалга оширмоқчи. Лекин бунга маблағи етарли эмас. У ғоясини краудфандинг платформасида эълон қилади ва моддий ёрдам сўрайди. Ушбу лойиҳага қизиққан фойдаланувчилар унга маблағ ўтказади. Али етарли маблағ тўпланганидан сўнг лойиҳасини амалга оширишга киришади.

Бунда лойиҳага пул тикканларга бирор даромад ваъда қилинмайди ёки фойда кафолатланмайди. Сабаби — краудфандинг платформаларда асосан хайрия ёрдами кўрсатиш, ижтимоий лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш назарда тутилади.

Ниқоб

Befree молиявий пирамидаси эса ўзини айнан краудфандинг платформаси сифатида таништириб, одамларни чув туширишга ҳаракат қилмоқда.

Befree Ўзбекистонда Telegram’даги бир нечта ёпиқ гуруҳларда тарғиб қилиб келинган. Шулардан бири “Омадли миллиардерлар” гуруҳи. Уни Навоий вилояти Қизилтепа туманидаги мактаблардан бирининг ўқитувчиси Умид Аброров юритган.

Гуруҳда ҳар куни видеочат кўринишида тушунтириш ишлари олиб борилган ва бир неча ойда миллиардер бўлиш ҳақида ваъдалар берилган.

Тузоқ

Befree краудфандинг эмас, молиявий пирамида эканини англатувчи далиллар жуда кўп. Уларнинг бир нечтасини санаб ўтамиз.

Кафолатланган даромад ваъдаси: одатда барча молиявий пирамидаларда одамлар катта даромад ваъдаси орқали жалб этилади. Befree’да ҳам шундай – Every Day ва Autohouse номли икки дастурда ишлаб, бир неча ойда бойиб кетиш таклиф этилади.

Тизимдан фойдаланишдан олдин шахсий кабинетни фаоллаштириш учун 10 доллар ҳақ олинади. Яъни фойдаланувчи платформада 10 доллар тўлаган ҳолда рўйхатдан ўтиб, дастурлардан бирини танлайди. Ҳар икки дастур бизнес ўрин сотиб олишдан иборат.

Масалан, Every Day дастурида 15, 30, 75 ва 150 долларлик столлар бор. Нарх ошишига қараб даромад ҳам кўпайиб бориши кўрсатилган.

Autohouse дастурида эса 300, 900, 2700 ҳамда 8100 долларлик столлар таклиф этилган. Бунда стол чўққисидаги одам бошқаларнинг тўлаган пули эвазига кейинги даражага ўтади.

Янги одам жалб қилиш: молиявий пирамида доимий равишда янги иштирокчиларнинг маблағларини жалб қилиш орқали тузилма аъзоларига даромад тўлаб бориш тизими ҳисобланади. Яъни биринчи иштирокчиларнинг даромадлари кейинги иштирокчилар ҳисобидан тўланади.

Befree ҳам барча молиявий пирамидаларни ҳаракатга келтирувчи ана шу қонуниятга асосланган. Буни платформанинг исталган “бизнес столи” мисолида кўриш мумкин: пастдагилар тепадагилар учун тўлайди.

Аниқ лойиҳа йўқ: краудфандинг платформаларда бирор лойиҳа назарда тутилади. Befree’да эса аниқ лойиҳа, маҳсулот ёки хизматнинг ўзи йўқ. Шунчаки, маълум бир даражадаги “бизнес ўрин” сотиб олиш орқали даромад таклиф қилинган. Тўланган пул қаерга кетади, қандай лойиҳага ишлатилади, қандай шаклда даромадга айланади, аниқ кўрсатилмаган.

“Гуруҳ ичида гуруҳча бўлган”

Kun.uz Умид Аброр билан боғланди. Айтишича, у Befree молиявий пирамида эканини билмаган ҳолда уни тарғиб қилган.

“Тизим шундай ишлаяптики, кимдир бўлса, кимгадир бўлади. Мана, кетяпти-ку, деб ўйлагандим. Озгина ўрганганим учун шу нарсани чат қилиб, тушунтирдим. 5-6 кишини мен чақирганман, уларнинг ҳам одами бор, гуруҳ ичида гуруҳча бўлган.

Молиявий пирамидада тўпланиб борадиган пул бор, фоиз бор. Бизда шу нарса йўқ деганларига ишонганман. Айнан кимнидир орқадан жалб қилганга бу пирамида бўлмайди деб ўқитилганига шундай деб айтганман. Ишлолмаганларга пулини ўзимнинг ҳисобимдан қайтариб берганман”, дейди Умид Аброров.

“Бозор” ҳамон ёпилмади

Киберфирибгарлар учун Ўзбекистон ҳамон “қайноқ бозор” бўлиб қолаётгани ачинарли. Ҳатто давлат раҳбари даражасида танқид қилинганига қарамай, бу йўналишда ўзгариш сезилмаяпти: бири ёпилса, бошқаси пайдо бўлаётган молиявий пирамидалар одамларни чув туширишда давом этмоқда.

Масалан, Умид Аброров бир йилдан буён Telegram’даги ёпиқ гуруҳ ва каналида Befree тарғиботини фаол олиб борган.

Ҳатто янги аъзолар топиш учун турли тадбирлар ташкил этган. Бироқ Навоий вилояти ИИБ “бурни остида” бўлаётган молиявий пирамида тарғиботини негадир кўрмаган.

Тарғибот учун жазо керак

Молиявий пирамидаларда одамларни шунга ишонтирувчи тарғиботчилар қатлами шаклланган. Улар тушуниб ёки тушунмаган ҳолда бошқаларни турли шубҳали платформаларга жалб қилиб, катта даромад ваъда қилишмоқда. Ҳатто буни касб қилиб олганлар бор.

Бироқ молиявий пирамида палак ёзишида катта рол ўйнайдиган ушбу қатлам охирида сувдан қуруқ чиқиб кетмоқда. Ўз ёлғонлари билан бошқаларнинг чув тушиб қолишига сабабчи бўлаётганларга жазо чоралари кўрилмас экан, бу йўналишда тарғибот давом этаверади.