4 давр музейи, минглаб ноёб экспонатлар, кутубхона ва Қуръон зали – Ислом цивилизацияси марказида нималар бор?

Тошкентда қад ростлаган муҳташам бино – Ислом цивилизацияси маркази Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 23 июлдаги қарорига асосан ташкил қилинган. Ўша йилда бошланган қурилиш ишлари қарийб 9 йилдан сўнг – 2026 йилга келиб якунланди. Сўнгги ойларда марказ нуфузли хорижий делегациялар учун очилди.

Kun.uz Ислом цивилизацияси марказида бўлиб, унинг фаолияти билан танишди. Ушбу мақоламизда марказ қурилиши ҳақида фактлар, унинг ичида сақланаётган қадимий артефактлар ва жамоатчилик учун тайёрлаб қўйилган ажойиботларни кўрсатамиз.

Кириш ва ер ости қисми

Бугунга келиб Марказдаги сўнгги жизоҳлаш ишлари якунланмоқда: Ислом цивилизацияси маркази кенг жамоатчилик учун шу йил март апрель ойларида очилиши кутилмоқда.

Марказ расмийларининг айтишича, айни вақтда музейга кириш тартиби ишлаб чиқилмоқда ва ҳукуматга таклиф киритилади. Катта эҳтимол билан музейга кириш пулли бўлади. Лекин, унинг суммаси аниқ эмас. Шунингдек, келувчиларга хизмат кўрсатувчи бир неча тоифадаги гидлар хизмати, планшет ва қулоқчинлар орқали саёҳат қилиш имкони ҳам яратилади.

Маълум қилинишича, марказ биносининг минус 1-қаватида (подвал) болалар учун махсус платформа, реставрация ва электрон нусха олиш лабораторияси, музей экспонатларини сақлаш фондлари, замонавий кафетерий, музей вестибюллари мавжуд. Пастки қисмда таъмирлаш ишлари давом этаётгани учун расмларга олишнинг имкони бўлмади.

Маҳобатли бино ва 4 дарвоза

Ислом цивилизацияси маркази машҳур Ҳазрати Имом мажмуаси ҳудудидаги 10 гектарлик майдонда барпо этилган. Бинонинг ўзи эса 1,8 гектар майдонда жойлашган, фойдаланиш ҳудуди 42 минг кв.метрни ташкил этади. Бино узунлиги 161 метр, эни 118 метрни ташкил этиб, уч қават ва ер ости қисмидан иборат. Марказидаги гумбаз баландлиги 65 метрни ташкил этади.

Марказ биносига тўрт томондан тўрт асосий портал – дарвозалар орқали кириш мумкин. Марказ биносининг асосий дарвозаси – Улуғбек портали музейга кириш эшиги ҳисобланади. Ушбу портал Регистон майдонидаги Улуғбек мадрасаси безакларига уйғун ҳолда лойиҳалаштирилган. Унинг пештоқида Қуръони каримнинг илк нозил бўлган ояти – «Яратган Роббинг номи билан ўқи» каломи битилган.

Марказнинг қолган учта дарвозаси Хоразм, Бухоро, Қўқон порталлари, деб номланган. Улар ҳам ўша ҳудудларга хос услуб ва нақшлардан фойдаланилиб безатилган.

Бинонинг ташқи тарафидаги асосий, катта ҳамда кичик пештоқлари, шунингдек, 44 та равоқда илмга тарғиб қилувчи, бағрикенглик, инсонпарварликка ундовчи Қуръони карим оятлари ва ҳадислар ўрин олган.

Биринчи қават. Шон-шараф зали

Марказнинг биринчи қаватида – бебаҳо илмий-маърифий ва маданий мероси намуналарини ўз ичига олган Ислом цивилизацияси маркази музейи жойлашган. Улуғбек дарвозасидан Марказга киришда фойесида жуда катта «Шон-шараф зали» сизни кутиб олади. Залнинг периметри бўйлаб 14 та ярим овал равоқ жойлашган.

Ушбу равоқларда бой тарихимиз, буюк алломаларимиз ва тарихий шахслар фаолияти рангтасвир услубида микро-мозаика тошлари ёрдамида акс эттирилган. Унда Хоразмий, Фарғоний, Имом Бухорий ва Имом Термизий, Ибн Сино, Беруний, Жалолиддин Мангуберди, Амир Темур, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, маърифатпарвар жадидлар сиймоларининг тасвирлари ва фаолиятлари акс этган.

Бундан ҳар бир равоқ остида махсус сенсорли экранлар ўрнатилган бўлиб, уларда буюк аждодларимизнинг сунъий интеллект ёрдамида яратилган сиймолари ўндан ортиқ тилда ўз ҳаёти ва фаолияти ҳақидаги «гапириши мумкин».

Марказнинг энг асосий қисмида Қуръони карим зали бунёд этилган. Бу ерда мусулмон дунёсининг маънавий дурдонаси – VII асрда қўлда кўчирилган Усмон мусҳафи ва яна 114 дона турли даврларда кўчирилган мусҳафлар жойлаштирилган.

65 метрли гумбазга эга, энг жозибали ва маҳобатли Қуръон зали ҳақида алоҳида ҳикоя қиламиз.

Ислом цивилизацияси маркази музейи: 4 даврга бўлинган

Музейдаги биринчи қисми – «Исломдан аввалги давр цивилизациялари» экспозицияси. Бу ерда 250 метр узунликдаги «Вақт девори» ташкил қилинган.

Унда энг камида 3000 йиллик давлатчилик тарихи миниатюралар ва маҳобатли рангтасвир асарлари кўринишида акс эттирилган.

Шунингдек, ушбу девор бўйлаб турли даврларга оид юзлаб экспонатлар, нумизматика намуналари, хариталар, видеороликлар, интерактив ўйинлар жойлаштирилган.

Биринчи Ренессанс зали VIII–XIII асрларни қамраб олиб, экспозицияда Исломнинг Мовароуннаҳрга тарқалиши, унинг маҳаллий аҳоли маданиятига таъсири, Ислом илмлари ривожига ҳисса қўшган Мовароуннаҳр олимлари мероси кўрсатилади.

Зал марказида Биринчи ренессанс даврида яратилган Сомонийлар мақбараси, Мағоки Атторий масжиди, Чашмаи Айюб ёдгорлиги, Қусамия мадрасаси сингари ёдгорликлар макети бор.

Зал тўрида муқаддас Каъбанинг эшиги нусхаси ва 1988 йилда ишлатилган каъбапўшнинг асл нусхаси жойланган. Шунингдек, бу ерда 13-14 асрларда Мисрда мамлуклар даврида ясалган каъба калитларини, 2023 йилда Саудия подшоҳи Ўзбекистонга туҳфа қилган Кисва парчасини кўриш мумкин.

Залда биринчи ренессансга алоқадор ва Исломнинг тарқалиши билан боғлиқ маълумотлар, саҳифалар ва қўлёзмалар ўрин олган.

Иккинчи Ренессанс экспозициясида Амир Темур ҳукмронлиги даври ва Ўзбек хонликлари давридаги маданий-маърифий ҳаёт акс эттирилган. Унда Амир Темур даврига оид кашфиётлар ва илмий ютуқлар харитаси илк бор намойиш қилинган.

«Вақт деворида» Амир Темур ва темурийлар яратилган қўлёзмалардан олинган миниатюралар, уларда акс этган тарихий шахслар сиймосини кўриш мумкин.

Шайбонийлар, Аштархонийлар ва бошқа сулолалар ҳам темурийлар даври маданиятини давом эттирган. Музейда қурдирган обидалар, шу даврда яратилган маданий мерос намуналари ҳам жой олган.

Сўнгги қисмда «Янги Ўзбекистон – Янги Ренессанс» экспозицияси жойлашган. Унда Ўзбекистондаги ижтимоий-иқтисодий, сиёсий-ҳуқуқий ва маънавий-маърифий жараёнлар, эришилган ютуқлар, давлатнинг ташқи ва ички сиёсати устувор йўналишлари, амалга оширилган ислоҳотлар ёритилган.

Марказ расмийларига кўра, ушбу залдаги интерактив панеллар орқали мурожаат йўллаш, ҳуқуқий саволларга жавоблар, юридик маслаҳатлар олиш мумкин.

Булардан ташқари, Марказ биносининг биринчи қаватида 550 ўринга мўлжалланган Анжуманлар зали жойлашган. Залга бинонинг ғарбий томонидан, Бухоро дарвозасидан кирилади. Миллий ва замонавий архитектура анъаналари асосида қурилган ушбу залда 2025 йил 14 ноябрь куни Ўзбекистон президенти ташаббуси билан таъсис этилган «Келажак мероси» халқаро мукофотлари топширилганди.

Умуман олганда ноябрь ойида Марказий Осиё ва Озарбайжон давлат раҳбарлари ҳам ушбу муҳташам бинонинг илк фахрий меҳмонлари бўлди.

2-қават. Кутубхона ва бошқа офислар

Ислом цивилизацияси маркази биносининг иккинчи қаватидаги инновацион кутубхона жойлашган. 226 ўринли бу кутубхонанинг китоб фонди 350 минг босма китоб сиғимига эга, ундан 100 минги қўлёзма ва тошбосма, 250 минг замонавий нашрлар. Уларнинг 50 минги очиқ фонддан жой олиши айтилмоқда.

Кутубхонанинг электрон фонди 5 миллион ресурсга мўлжалланган. Айни пайтда жойлаштирилган китобларнинг умумий фонди 35 мингдан ошган. Бу республикада энг катта сиғим, экани айтилмоқда.

Бундан ташқари, кутубхонада халқаро илмий ва таълимга оид нашрларга обуна бўлинган. Хорижий кутубхоналар билан умумий платформалар ташкил этилган. Қўлёзма манбалар умрини узайтириш мақсадида консервация ва реставрация лабораторияси ташкил этилган.

Марказ биносининг иккинчи қаватига Ўзбекистон Мусулмонлари идораси ҳам тўлиқ кўчиб чиқиши режалаштирилган.

Шунингдек, UNESCO, ISESCO, IRCICA, TURKSOY каби халқаро ташкилотларнинг ваколатхоналари, "Al-Furqan", Оксфорд Ислом тадқиқотлари маркази, Туркия, Россия ва Марказий Осиё давлатларининг илмий институтлари, марказнинг администрацияси ҳам иккинчи қаватдан жой олади.

Маълумот учун, 2020 йилда эълон қилинган инвестиция дастурида Ислом цивилизацияси марказига 119 миллион доллар инвестиция киритилиши ҳақида ёзилганди. 2021 йил охирида лойиҳа қурувчиси Трест-12 билан тузилган шартнома қиймати 161 миллион долларга етказилган.

Фаррух Абсаттаров – Kun.uz мухбири.
Расмлар муаллифи: Муҳаммаджон Ғаниев.