«Дўстимни огоҳлантиргандим» – Жапаров Миллий хавфсизлик давлат қўмитасидаги ўзгаришлар ҳақида

Қирғизистон президенти Садир Жапаров «Хабар» агентлигига берган навбатдаги интервюсида мамлакат кучишлатар тузилмаларида амалга оширилиши мўлжалланган кенг кўламли ислоҳотлар тўғрисида айтиб берди. 

Қуйида интервю матни тўлиқ келтирилади:

– Ассалому алайкум, Садир Нургожоевич. Бу сафар сиз билан Миллий хавфсизлик давлат қўмитасининг давлат институти сифатидаги роли ҳақида гаплашмоқчимиз.

Илгари шу соҳада раҳбарлик лавозимларида ишлаганлар ҳам, кучишлатар тизимларда ишлаганлар ҳам, оддий одамлар ҳам эслайди, иттифоқ даврида КГБ ходимларини юзидан таниганлар кам бўларди. Сўнгги пайтларда махсус хизматларга нисбатан танқидлар янграмоқда: гўёки, қўмита ходимлари ҳамма жойда ўз гувоҳномаларини силкитиб, чекист мақомини обрўсизлантирмоқда. Жамиятнинг махсус хизматларга нисбатан бундай баҳолари ҳақида хабардормисиз?

– Албатта, хабарим бор. Бу борада мен анчадан бери дўстимни бир неча бор огоҳлантирганман. «Дўстим, МХДҚнинг обрўсини кўтар. Нуфузи СССР давридаги КГБники билан бир хил бўлиши керак. Ҳолат МХДҚ ходимлари ўз гувоҳномаларини дуч келган жойда кўрсатадиган даражага етди. Бундай танқидий фикрлардан қутулиш керак» деганман. Мен бу ҳақда бир неча бор айтганман.

– Миллий хавфсизлик давлат қўмитасининг айрим ходимлари қонунни бузиш ва жиноят содир этишда гумонланиб қўлга олинаётганини кўряпмиз. Бу уларга ҳаддан зиёд ваколатлар берилгани учун рўй бермадими? Ахир, махсус хизмат деярли барча соҳаларга – қурилишдаги қонунбузарликлар ва бозордаги гўшт нархларидан тортиб, интим хизмат кўрсатувчи шахслар билан курашишгача аралаша бошлаганига гувоҳмиз.

– Ана шундай «интим хизматлар билан кураш» ҳақидаги видеолардан бири эълон қилинган куни уни чақирдим ва дедим: «Дўстим, бу соҳани ИИВга бер, бу уларнинг иши. Миллий хавфсизлик қўмитасининг даражасини туширма».

Коррупцияга аралашиб қолган ходимларга келсак, ҳозирда тергов ҳаракатлари олиб борилмоқда. Бу борадаги маълумотларни очиқлаб бўлмайди.

– Яқинда сиз Чегара хизмати ва Давлат қўриқлаш хизматини Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси таркибидан чиқардингиз. Қўмитада кутилаётган ислоҳотлар ҳақида батафсил сўзлаб бера оласизми? Идора энди қайси йўналишларда ишлайди? Иқтисодий жиноятларга ва коррупцияга қарши кураш функциялари уларда қоладими ёки бошқа органга ўтказиладими?

– Олдинда куч тузилмаларини ислоҳ қилиш бўйича катта ишлар турибди. Мен уни эртароқ бошлашни режалаштирган эдим, аммо турли сабабларга кўра муддатлар кечиктирилди.

Энди, худо хоҳласа, яқинда бошлайман. Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси фақат ўзининг ихтисослашган вазифалари билан шуғулланади: бу разведка ва контрразведка, конституциявий тузумни ҳимоя қилиш, терроризм, экстремизм, бандитизм ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланишига қарши курашиш.

Идоранинг айнан шу йўналишлар бўйича тергов қилиш ҳуқуқлари сақлаб қолинади. Иқтисодиётга аралашмайди. МХДҚ айнан нима билан шуғулланишини ва унинг ходими кимлигини ҳеч ким билмаслиги керак.

Ислоҳотлардан кейин бу аввалги КГБга ўхшаган ҳақиқий махсус хизмат бўлади. ИИВ эса фақат ўзининг бевосита вазифаси билан шуғулланади.

Терговни ўз йўналиши бўйича олиб бориш ҳуқуқи уларнинг ўзида қолади. Албатта, ваколатларнинг аниқ рўйхати тузилади ва уни қонун билан мустаҳкамлаймиз.

Янги Тергов қўмитаси ташкил этилади. Терговнинг асосий функциялари ўша ерга ўтади. Ўз навбатида, Бош прокуратура ва ҳарбий прокуратура барча тузилмалар ҳаракатларининг қонунийлиги устидан назоратни амалга оширади.

Тергов қўмитасини нима учун тузяпмиз, дейишингиз мумкин. Биз келажак ва узоқ муддатли истиқбол ҳақида ўйлашимиз керак.

Бугунги аҳвол қандай? Миллий хавфсизлик қўмитасида ҳам, Ички ишлар вазирлигида ҳам тезкор-қидирув хизмати бор. Ва уларнинг барчаси битта вазирга бўйсунади. Масалан, тезкор ходим, айтайлик, бирор кишини қаматиш учун у ноҳақ айбланган иш материалларини олиб келади.

Иш терговчига берилганида, у кўриб чиқади ва бу иш судга оширилмаслигини айтиб, уни қабул қилишдан бош тортади. Шунда вазир терговчига қўнғироқ қилади ва ишни қабул қилиш ва жиноий иш қўзғатиш кераклигини буюради. Ва терговчида буйруққа бўйсунишдан бошқа йўл қолмайди.

Шу тариқа, бугунги кунда ҳам адолатсизлик ҳолатлари мавжудлигини инкор этиб бўлмайди. Тергов қўмитаси эса тўғридан тўғри президентга бўйсунади. У тезкор ходимлар ёки вазирлар олиб келадиган «хом» ёки сохталаштирилган ишларни шунчаки қабул қилмайди, жиноий ишлар очилмайди.

Ўз-ўзидан, адолатсизликка учраган фуқаролар панжара ортига тушмайди ва дарҳол қўйиб юборилади. Шундагина биз инсон ҳуқуқларига риоя этилишини 100 фоизга бўлмаса ҳам, 95 фоизга таъминлай оламиз. Бу келгуси авлодлар хавфсизлигини таъминлайди.

Иқтисодий жиноятлар бўйича ҳам шундай: агар чиндан ҳам жиноят қилган бўлсанг – жазога тортиласан, агар туҳматга учраган бўлсанг – озодликка чиқасан. Икки орган бир-бирига бўйсунмасагина, улар ўртасида тўғри, холис ечимлар туғилади.

Бу келажакка мўлжалланган иш. Бинолар ва техник базани тайёрлаймиз. Фармон чиқарилиб, тегишли қонун лойиҳалари Жўқорғи Кенгесга киритилади ва улар қабул қилингач, ташкилий ишлар бошланади.

Бу йил бизда ШҲТ саммити ва Кўчманчилар ўйинлари бўлиб ўтади, шунинг учун ислоҳотни амалга оширишга келгуси йилдан киришамиз.