АҚШ Россиянинг режасидан анча олдин хабар топганди. Украинлар ва европаликлар нега бунга ишонмаган?

Америка ва Британия разведкаси Россия Украинага бостириб киришини 2021 йилдаёқ олдиндан кўра олганди. Аммо Европадаги иттифоқчилар, шунингдек, Украина раҳбарияти уларнинг огоҳлантиришларини жиддий қабул қилмаган. The Guardian журналисти Шон Уокер турли мамлакатлардаги разведкачилар, амалдорлар ва дипломатлар билан ўтказилган юздан ортиқ интервюлар асосида воқеалар кетма-кетлигини тиклашга ҳаракат қилди. Қуйида унинг мақоласидан асосий жойлар келтирилади.

Ғарб таҳлилчилари тахминларига кўра, Владимир Путин босқин бўйича якуний қарорни 2020 йилда қабул қилган. Ўша йилги референдум орқали Конституцияга тузатишлар киритилган, бу эса Путинга 2024 йилдан кейин ҳам ҳокимиятда қолиш имконини берганди. Ковид пандемияси даврида Путин ўзини иҳоталайди: тор доирага мансуб одамларгина унинг олдига кира олган, унинг ўзи Россия тарихи ҳақида жуда кўп китоблар ўқиган, афтидан, мамлакат тарихида қандай ўринга эга бўлиши ҳақида ўйлаган.

Худди ўша 2020 йилда Беларусда Александр Лукашенкога қарши намойишлар шафқатсизлик билан бостирилади, Россияда эса мухолифат етакчиси Алексей Навалний заҳарланади. Ушбу тарқоқ воқеаларнинг барчаси Путинни ҳокимиятни бирлаштиришга ва буюк давлатчилик амбицияларини амалга оширишга ундайди.

2021 йил баҳорида Россия ҳарбий машғулотлар ўтказиш баҳонасида Украина чегаралари яқинида ва Қримда қўшин тўплашга киришади. Америка разведкаси Путин Федерал мажлисга 21 апрел кунги мурожаатномасидан босқинни оқлаш учун фойдаланмоқчи экани ҳақида маълумот олади. Россия Донбассдаги «халқ республикалари»ни расман аннексия қилмоқчилиги, шунингдек, Қримга қуруқлик орқали йўлак очишни кўзлагани тахмин қилинганди – бунинг учун Запорижжя ва Херсон областларининг бир қисмини ҳам қўшиб олиш керак бўларди.

Байден Путинга қўнғироқ қилиб, ўз хавотирини билдиради ҳамда олий даражада учрашув ўтказишни таклиф қилади. Машғулотлар якунланади, қўшинлар чегарадан олиб кетилади. Путин Федерал мажлисга мурожаатида уруш мавзуси тилга олинмайди. Путин ва Байден июнда Женевада учрашади. Путин Украина ҳақида деярли ҳеч нарса демайди. Шундан кейин Байден маъмурияти хавф ортда қолди, деб ҳисоблайди.

Аммо июлда Путин «Руслар ва украинларнинг тарихий бирлиги ҳақида» номли узун эссесини эълон қилди. Кўпчилик – шу жумладан Ғарб разведкаси ҳам – уни ниятлар декларацияси сифатида қабул қилди: Путин учун Украина у ёки бу тарзда Москванинг таъсир доирасига кириши принципиал аҳамиятга эгалиги кўриниб турарди.

2021 йил сентябрида, «Запад» номи остидаги ҳарбий машғулотлар баҳонасида, Россия яна Украина ва Беларус билан чегарасида ҳарбийлари сонини ошира бошлайди. АҚШ янги разведка маълумотларини олади: унда Путин бу сафар Украинани деярли тўлиқ эгаллаш, Киевга кириш ва у ерда қўғирчоқ режим ўрнатишни режалаштиргани кўрсатилганди. Бу вақтда Байден маъмуриятининг асосий эътибори Америка қўшинлари Афғонистондан олиб чиқилиши оқибатлари билан банд эди: бу АҚШнинг нуфузига оғир зарба бўлганди.

Ноябр ойида Байден Москвага Марказий разведка бошқармаси директори Уилям Бёрнсни юборади. У Путин билан учрашиб, унга тахминан қуйидагиларни айтиши керак эди: биз сиз нима қилмоқчи эканингизни биламиз ва огоҳлантирамизки, агар сиз бунга қўл урсангиз, оқибатлари сиз учун ҳалокатли бўлади. Бироқ Путин Сочидаги қароргоҳида қолади ва Бёрнсни шахсан қабул қилмайди. МРБ директори телефондаги суҳбат билан қаноатланишга мажбур бўлади.

Путин Бёрнснинг огоҳлантиришига эътибор қилмайди. МРБ раҳбари Вашингтонга қайтганида, Байден ундан шахсий таассуроти билан бўлишишни сўрайди: Путин Украинага ҳужум қилмоқчими? Бёрнс тасдиқ маъносида жавоб қайтаради.

Бёрнснинг сафаридан кўп ўтмай, АҚШ миллий разведкаси директори Эврил Ҳейнс Байденнинг топшириғи билан Брюсселга йўл олади ва НАТО мамлакатлари разведка бошлиқлари учун брифинг ўтказди. У Америка разведка маълумотлари, шунингдек, асосий хулоса билан ўртоқлашади. Хулоса шундай эди: Россия Украинага бостириб киришга тайёрланмоқда. Британия ташқи разведкаси (МИ-6) раҳбари Ричард Мур бу фикрга қўшилади.

Европалик ҳамкасблар бу огоҳлантиришни катта шубҳа билан қабул қилишади. Биринчидан, америкаликлар ва инглизлар ўзларининг разведка маълумотлари манбаларини хавф остига қўймаслик учун ошкор қилмаганди. Иккинчидан, 2003 йилда АҚШ Ироққа бостириб киришни оқлаш учун Саддам Ҳусайн режимида оммавий қирғин қуроллари мавжудлиги ҳақида кўплаб разведка маълумотларини келтирганини ҳамма эсларди – кейинчалик бу маълумотларнинг барчаси ёлғон бўлиб чиққанди.

Ва ниҳоят, учинчидан, европаликлар Путинни рационал ўйинчи деб ҳисоблашга ўрганиб қолишган – ва улар Путин Украина учун Ғарб билан амалда ажралишга тайёр бўлишини тасаввур қила олмасди. Франция ва Германия разведкаси Россия қўшинларининг Украина чегараларига олиб келинишини Украина ва Ғарбга босим ўтказиш ва Россиянинг музокара позицияларини мустаҳкамлаш учун мўлжалланган алдов деб ҳисоблаган.

Киевдагилар ҳам Америка ва Британиянинг огоҳлантиришларини тахминан шундай қабул қилишган. Президент Володимир Зеленскийнинг олдига Британия мудофаа вазири Бен Уоллес юборилганди – у Россия босқинга тайёргарлик кўраётганига шубҳа йўқлиги, гап фақат муддатда қолганини айтади. Зеленский эса у буни бўрттириш деб ҳисоблайди.

2021 йил декабр ойидан 2022 йил январигача бўлган муддатда Америка ва Британия разведкалари режалаштирилган босқин юзасидан батафсил маълумотларни қўлга киритади. Бу маълумотлар биринчи навбатда Россия қўшинлари Украина билан чегаралар бўйлаб жойлаштирилгани акс этган сунъий йўлдош тасвирларига, шунингдек, нафақат қўшинларнинг позицияларида, балки Бош штабда ҳам олиб борилган суҳбатларни эшитишга асосланган эди. Қўлга киритилган маълумотлар Кремлдаги айғоқчилар орқали тасдиқланган. Москвада деярли ҳеч ким Путиннинг режаларидан бохабар эмасди, аммо президент ҳарбийлар билан жуда кўп вақт ўтказаётганини ва нимагадир тайёргарлик кўраётганини сезмаслик қийин эди.

Январ ойига келиб америкаликлар ва британияликлар Россия бир неча йўналишлардан, жумладан, Беларусдан ҳам бостириб киришга тайёргарлик кўраётганини билишарди. Улар Киевни тезда эгаллаш учун плацдарм сифатида фойдаланиш режалаштирилган Гостомел аэропортига десант туширилишини билишарди. Улар босқиннинг илк кунларидаёқ Киевга махсус отрядлар юборилиши ва уларга Зеленскийни ўлдириш топшириқ қилиб берилишини ҳам билишарди.

Бёрнс Зеленскийни яна бир бор огоҳлантириш учун Киевга келади, аммо у бу сафар ҳам огоҳлантиришни жиддий қабул қилмайди. Украина президенти агар урушга тайёрланишга буйруқ берадиган бўлса, бу фуқаролар ўртасида ваҳима келтириб чиқаришидан, Россия эса буни провокация сифатида қабул қилишидан хавотирланарди.

Феврал ойи ўрталарида АҚШ, Буюк Британия ва ғарбнинг бошқа бир қанча давлатлари Киевдаги элчихоналари ходимларини эвакуация қилади. Франция президенти Эммануэл Макрон ва Германия канцлери Олаф Шолц Путинни аҳдидан қайтариш умидида Москвага сафар қилишади. 12 феврал куни Байден ва Путин ўртасида охирги телефон мулоқоти бўлиб ўтади. Америка президентида россияликлар раҳбари якуний қарорга келиб бўлгани ва ҳеч қандай музокараларга қизиқмаётганига шубҳа қолмайди.

Зеленскийни ишонтира олмаган бўлган Байден маъмурияти, хусусан, унинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Жейк Салливан асосий эътиборни Украина ҳарбий раҳбарияти, жумладан, Бош разведка бошқармаси билан алоқаларга эътибор қаратди. У ердагилар огоҳлантиришларни анча жиддий қабул қилишган, аммо ҳарбий тайёргарликни бошлаш учун сиёсий санкция талаб қилинарди – уни фақат Зеленский бериши мумкин эди.

21 феврал куни Россия Хавфсизлик кенгашининг машҳур йиғилиши бўлиб ўтади. Расмий равишда у «ДХР» ва «ЛХР»ни тан олиш масаласига бағишланган эди. Аммо айнан ўшанда кўпчилик – жумладан, Россия элитаси вакиллари ҳам – гап аслида Украина билан уруш ҳақида кетаётганини англаб етади. Эътироз билдиришга деярли ҳеч ким журъат эта олмайди.

22 феврал куни Украинада ҳам Хавфсизлик кенгаши йиғилиши ўтказилади. Украина қуролли кучлари бош қўмондони Валерий Залужний ҳарбий ҳолат жорий этишни талаб қилади, аммо Зеленский фавқулодда ҳолат билан чекланди. Катта эҳтимол билан, у Россия қўшинлари Донбассга кириши ва ҳарбий ҳаракатлар ўша ҳудудда кечишини кутган. Бироқ, ўша куниёқ Украина президентига уни ўлдириши керак бўлган бир нечта гуруҳ аллақачон Киевда экани ҳақида хабар берилади.

Америка, Британия ва Полша махсус хизматлари 23 феврал куни босқин бошлаш учун буйруқ бериб бўлинганини тасдиқлашади. Шунга қарамай, ўша куни Германия разведкаси раҳбари Бруно Кал Киевга ташриф буюради – кейин уни катта қийинчилик билан эвакуация қилишга тўғри келади.

24 февралга ўтар кечаси босқин бошланади. Олий Рада шошилинч тарзда йиғилади ва барибир ҳарбий ҳолат эълон қилади. Зеленский куннинг катта қисмини ғарблик етакчиларга қўнғироқ қилиш билан ўтказади, у фақат битта нарсани сўрайди: Путинга боғланиш ва уни урушни тўхтатишга кўндиришни.

Парадокс шундаки, Америка ва Британия махсус хизматлари Россиянинг ниятини тўғри топган, аммо унинг имкониятларига ортиқча баҳо берган, Украинанинг қаршилик кўрсатиш қобилиятини эса етарлича баҳоламаганди. Улар Киев қисқа фурсатда қулашини кутишганди. Аммо украин армияси, босқинга олдиндан тайёрланмаганига қарамай, Гостомелга туширилган десантчиларни йўқ қилиб, пойтахтни сақлаб қолишга муваффақ бўлади.

Шон Уокернинг хулоса қилишича, Американинг Россиянинг Украинага бостириб киришини олдиндан топишидан дунёдаги барча разведка идоралари олган энг муҳим сабоқ шундан иборат: у ёки бу сценарийни фақат иррационал ёки имконсиз туюлгани учун истисно қилмаслик керак.