АҚШ Кўрфаз давлатларини урушга қўшилишга ундамоқда

Кўрфаздаги бой араб давлатлари АҚШдан Эрон билан уруш бошлашни сўрамаган эди. Бироқ Ҳўрмуз бўғози ёпилгач, уларнинг кўпчилиги АҚШни – Эронни таҳдид солишга қодир ҳолатда қолдириб, ишни ярим йўлда тўхтатмасликка ундамоқда. Бу ҳақда Reuters агентлиги Кўрфаздаги учта манбасига таяниб маълум қилди.

«Бутун минтақа бўйлаб Эрон ҳар бир Кўрфаз давлатига тегишли барча қизил чизиқларни кесиб ўтди, деган фикр кенг тарқалган», дейди Саудия Арабистонида жойлашган Кўрфаз тадқиқот маркази раиси ва ҳукумат қарашларидан хабардор Абдулазиз Сағир.

«Аввалига биз уларни ҳимоя қилдик ва урушга қарши чиқдик. Аммо улар бизга қарата зарбалар йўллашни бошлагач, душманга айланишди. Уларни бошқача таснифлашнинг иложи йўқ», деб ҳисобламоқда саудиялик эксперт.

Теҳрон аллақачон ўз имкониятларини намойиш этиб улгурди: у дунё нефтининг қарийб бешдан бир қисми ўтадиган ва Кўрфаз иқтисодиётининг асоси бўлган Ҳўрмуз бўғозида кемалар қатновини тўхтатиб қўйди. Шунингдек, Кўрфазнинг 6 давлатидаги аэропортлар, портлар, нефт объектлари, савдо марказларига ракета ва дронлар билан ҳужум қилмоқда.

Ушбу ҳужумлар эса Кўрфаз давлатларининг қўрқувини янада кучайтирди. Агар Эрон ихтиёрида бирон бир жиддий ҳужумкор қурол ёки ишлаб чиқариш қуввати қолдирилса, уни ҳар сафар кескинлик ошганда минтақанинг энергия ҳаёт йўлини гаровда ушлаш учун ишлатиши мумкин.

«Агар америкаликлар вазифа тўлиқ бажарилмасдан туриб чиқиб кетишса, биз Эрон билан юзма-юз ёлғиз қоламиз», дейди саудиялик эксперт Абдулазиз Сағир.

Уруш учинчи ҳафтасига кирди: АҚШ ва Исроилнинг ҳаво зарбалари кучайган, Эрон эса Кўрфаз бўйлаб АҚШ базалари ва энергетика нишонларига қарата ўт очмоқда.

Reutersʼнинг Кўрфаздаги манбалардан бири бундай ҳолатда араб етакчилари орасидаги кайфият деярли бир хил эканини айтди: улар «Доналд Трамп Эроннинг ҳарбий салоҳиятини ҳар томонлама йўқ қилиши (деградация қилиши) керак», деб ҳисоблайди. «Акс ҳолда доимий таҳдид остида яшашга тўғри келади. Агар Эрон жиддий равишда заифлаштирилмаса, у минтақани шантаж қилишда давом этади», дейди манба.

Ҳозир Кўрфаз етакчилари учун «ҳаракатсизлик» энг катта хавфга айланган. Чунки Эроннинг ушбу ойдаги ҳужумлари таъсири фақат моддий зарар ва нефт оқими тўхташи билан чекланиб қолмади. Балки Кўрфаз давлатларининг савдо ва туризмни кенгайтириш ҳамда ёқилғи экспортига қарамликни камайтиришга қаратилган ҳаракатлари асоси бўлган барқарорлик ва хавфсизлик имижига путур етказди.

Кенг кўламли уруш қўрқуви

Кўрфаз мамлакатларидан фақат Бирлашган Араб Амирликлари Эрон ҳужумлари бўйича жавоб бериши мумкинлигини билдирди. БАА «можароларга ёки кескинликка тортилишни истамаслигини», бироқ ўз суверенитети ва хавфсизлигини ҳимоя қилиш ҳамда аҳоли хавфсизлигини таъминлаш учун «барча зарур чораларни кўриш» ҳуқуқини тасдиқлаган.

Минтақадаги манбаларнинг айтишича, Кўрфазнинг бирон бир давлати Эронга қарши бир томонлама ҳарбий ҳаракатлар қилиши имконсиз бўлиб қолмоқда. Чунки фақат жамоавий аралашувгина алоҳида давлатларни Теҳроннинг эҳтимолий жавоб зарбаларидан сақлаб қолиши мумкин.

Бундан ташқари, араблар ҳамон ягона тўхтамга келмаган. Кўрфаз ҳамкорлик кенгашининг олти аъзоси — Баҳрайн, Қувайт, Қатар, Саудия Арабистони, Уммон ва БАА уруш бошланганидан буён фақат бир марта онлайн мулоқот ўтказди. Мувофиқлаштирилган ҳаракатларни муҳокама қилиш учун ҳеч қандай саммит чақирилмади.

Чунки Кўрфаз етакчилари кенгроқ ва назорат қилиб бўлмайдиган «ёнғин»ни келтириб чиқаришдан қаттиқ қўрқмоқда.

Оқ уй араблар ҳам урушга қўшилишини хоҳламоқда

Ушбу хавотирлар ҳақидаги саволларга жавобан Оқ уй маъмурияти “Эроннинг ушбу қуроллардан отиш ёки кўпроқ ишлаб чиқариш қобилиятини йўқ қилаётганини (яксон қилаётганини)” билдирган. Шунингдек Трамп ҳам Яқин Шарқдаги ҳамкорлар билан «яқин алоқада» эканлигини таъкидлаган.

Мудофаа вазири Пит Ҳегсет эса ҳозирда АҚШ Яқин Шарқдаги ҳамкорлари билан жамоавий ва интеграциялашган ҳаво мудофаа тизимлари устида ишлаётганини айтди. Пентагон раҳбарига кўра, Кўрфаз ҳамкорлари «янада кўпроқ фаоллашмоқда» ва «ҳужумга ўтишга» тайёр. Бироқ Ҳегсет араблар айнан нима қилиши мумкинлигига аниқлик киритмади.

Шу билан бирга, Reutersʼнинг Кўрфаздаги ва Ғарбдаги дипломатик манбаларига кўра, Вашингтон араб давлатларини АҚШ-Исроил урушига қўшилишга ундамоқда. Президент Доналд Трамп ўзининг уруш кампаниясини халқаро қонунийлиги ҳамда мамлакат ичидаги қўллаб-қувватловни мустаҳкамлаш учун минтақавий таянчни кўрсатишни хоҳламоқда, дейди манбалар.

Ҳозирча фақат БАА томонидан Эронга қарши «ҳаракат» кузатилди. Теҳрон расмийларининг айтишича, АҚШ ҳарбийлари Эроннинг асосий нефт экспорт терминали жойлашган Харг оролига зарба бериш учун БАА ҳудудидан фойдаланган. Шундан сўнг БААнинг юқори мартабали мулозими унинг мамлакати вазминликни танлаганини билдирди.

Шунга қарамай, агар Эрон қизил чизиқларни кесиб ўтиб, йирик нефт объектлари ёки сувни тузсизлантириш заводларига зарба берса ёки оғир талафотларга сабаб бўлса, Саудия Арабистони ҳам жавоб қайтаришга мажбур бўлиши мумкин.

«Бундай ҳолатда Эроннинг минтақадаги асосий рақиби Саудия Арабистонининг можарога аралашишдан бошқа чораси қолмайди. Аммо Ар Риёд вазият янада кескинлашмаслиги учун ҳар қандай жавоб зарбасини ўта эҳтиёткорлик билан ўлчаб кўришга ҳаракат қилади», дейди эксперт.

Кўрфазнинг стратегик дилеммаси ва Ҳўрмуз

Лондон Иқтисодиёт мактаби мутахассиси Фавоз Гергеснинг Reutersʼга айтишича, аслини олганда, Кўрфаздаги араб давлатлари стратегик дилемма олдида турибди. Бу Эрон ҳужумларининг бевосита таҳдиди ва АҚШ-Исроил бошчилигидаги урушга тортилишнинг анча катта хавфи ўртасида мувозанатни сақлаш.

Унинг сўзларига кўра, ушбу кампанияга арабларнинг қўшилиши Вашингтоннинг ҳарбий устунлигига деярли ҳеч нарса қўшмайди. Лекин Эроннинг жавоб зарбалари остида қолиш хавфини кескин оширади. Натижа эса — ҳисобланган вазминликдир: суверенитетни ҳимоя қилиш ва қизил чизиқларни кўрсатиш, лекин Кўрфаз мамлакатлари «на ўзлари бошлаган ва на назорат қила оладиган урушга кирмаслик».

Ҳозирда Эроннинг таъсир кучи яққол кўриниб турибди. У қайси кемалар бўғоздан ўтиши мумкинлигини амалда ўзи ҳал қилмоқда, минтақадаги давлатлар буни «қабул қилинмайдиган ҳолат» деб ҳисобламайди.

«Эрон Ҳўрмузни ёпиб қўя олишини кўрсатган экан, энди Кўрфаз тубдан фарқ қиладиган таҳдид билан юзма-юз келди. Агар бу муаммо ҳал қилинмаса, ушбу хавф узоқ муддатли бўлиб қолади», дейди Принстон университети профессори Бернард Ҳайкел.

Якшанба куни Трамп Ҳўрмуз бўғозини қайта очишга ёрдам берадиган давлатлар коалициясини тузишга чақирди, бироқ бу ҳозирча сезиларли натижа бермади. Ҳайкелнинг таъкидлашича, глобал иқтисодиёт Кўрфаз нефти ва газига боғлиқ бўлса-да, унинг катта қисми шарққа — Хитой, Япония ва бошқа Осиё иқтисодиётларига оқади. Демак улар ҳам масъулиятни ўз зиммасига олишлари керак.