Харг ороли: ҳарбий сценарийлар ва иқтисодий оқибатлар таҳлили

2026 йил 14 март куни АҚШ президенти Доналд Трампнинг буйруғи билан Харг оролидаги ўн учта ҳарбий иншоотга ҳужум қилинди. Харг оролидаги Америка кучларининг зарбаси Исроил-Америка урушида Эронга қарши урушнинг янги босқичини бошлаб берди. Ҳўш, нима учун Харг ороли бугун бунчалик катта эътиборни тортмоқда?

Харг ороли – Эрондаги Форс кўрфазида жойлашган кичик маржон ороли бўлиб, узунлиги 8 км ва кенглиги 4 км. Ўрта аср географлари Харгни марваридларга бой жой сифатида тилга олишган. Мутахассисларнинг таъкидлашича, Харгнинг стратегик жойлашуви уни турли маданият ва динларга мансуб халқлар учун бирга яшаш жойига айлантирган. Бу ерда ўнлаб мегалитик қабрлар, Аббосий халифалиги ва сосонийлар даврига оид қабрлар, сосонийлар зардуштийлик ибодатхоналари ва Несториан черкови жойлашган. Шунингдек, у ерда Имомзода Мир Муҳаммад Ҳанафий мақбараси, Палмира ибодатхонаси некрополи ва аҳамонийлар ёзувининг қолдиқлари жойлашган.

Умуман олганда, орол ўзининг фикус ва лотус гуллари, нафис жайронлари ва ноёб қушлари билан шундай ажойиб хазинаки, XIX асрда Қажарлар сулоласи уни Британия таҳдидларидан ҳимоя қилиш учун Ҳиротдан воз кечган. Бугунги кунда Харг ороли Эрон учун Ҳўрмуз бўғозига "киришни назорат қилиш" стратегиясининг асосий бўғини ҳисобланади.

Харг ороли Эроннинг денгиз орқали нефт экспортининг тахминан 90-95% ини ташкил қилади, бу мамлакатнинг асосий даромад манбаи ҳисобланади. Шунинг учун бу ҳудудни эгаллаш Ислом Республикасига "иқтисодий нокаут" келтириши, Теҳроннинг рақибларига тўлиқ кўламли қуруқлик урушига аралашмасдан шартларни белгилаш имконини бериши мумкин. Исроил ва Қўшма Штатлар томонидан узоқ кутилган режимнинг қулашини тезлаштириши, Ҳўрмуз бўғозининг блокадасини тугатиши ҳамда Қўшма Штатларнинг асосий глобал рақобатчиси, Эрон нефтининг деярли монопол харидори бўлган Хитой билан келишувга эришиши мумкин.

Харг ороли эгалланса, нима бўлиши мумкин?

Аксарият мутахассислар каби АҚШдаги тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, оролнинг эгаллаб олиниши жиддий хавфларни келтириб чиқаради. Нефт иншоотларининг вайрон қилиниши – Эроннинг оғир иқтисодий аҳволига жиддий путур етказади. Натижада Эроннинг қаттиқ реакциясига сабаб бўлади, бу эса урушнинг кескин кучайишига олиб келади.

Мамлакатнинг тарихий ва маданий ўзига хослигини ўзида мужассам этган миллий бойлик бўлган ўз ҳудудининг эгаллаб олинишига жавобан, Эрон Қўшма Штатлар билан боғлиқ минтақадаги барча энергетика ва ҳарбий иншоотларни бомбардимон қила бошлайди. Шу билан иккала томоннинг минтақавий ва глобал кучларини урушга жалб қилади.

Бу вазият Америка қўшинларини Эронга жойлаштиришни талаб қилади, бу эса урушга қарши норозилик билдирган америкаликлар томонидан мутлақо маъқулланмайди. Бу Қўшма Штатлар ичидаги яна беқарорликка олиб келади ва Трампнинг президентлигига таҳдид солади.

АҚШнинг Харг оролига қарши ҳарбий операцияси глобал энергетика бозорида кескин беқарорликни келтириб чиқарди. Эроннинг асосий нефт марказига ҳужум ҳақидаги хабардан сўнг дарҳол брент нефтининг нархи бир баррел учун 104-105 доллардан ошди. Можаро авж олган сари дунё номаълум глобал иқтисодий инқирозга дуч келади.

Агарда Харг ороли устидан уруш бошланса, нархлар янада баланд қиймат ҳосил қилиши мумкин. Бундан ташқари, Ғарбдан Харг оролига нисбатан ҳар қандай таҳдид автоматик равишда барча кема қатновларининг хавфсизлигини таҳдид остига қўяди. Бу эса катта ёнғинлар, сув ифлосланиши ва Форс кўрфази бўйлаб денгиз муҳитига жиддий экологик зарар етказилишига ҳам олиб келади.

Ҳозирги урушнинг асл қиймати ва унинг нафақат бугунги авлод учун, балки эртанги ёш авлод учун ҳам оқибатлари ҳақида ўйлаш вақти келди. Биз уларга қандай мерос қолдирмоқдамиз?

Вайрон қилинган, ярим вайрон қилинган ёки бутунлай йўқ қилинган шаҳарлар, ер юзидан ўчирилган маданий ва цивилизация ёдгорликларими? Ва бундан ташқари, ҳеч қандай ахлоқ ёки халқаро ҳуқуқнинг йўқлиги, кучсиз давлатлар устидан куч ва диктаторлик ҳукмронлиги, ички ишларга аралашиш ва мамлакатларнинг ҳудудий яхлитлигини бузиш… Ва бизда нима қолади?

Бундай бемаъни урушларга қарши саъй-ҳаракатларни бирлаштириш вақти келмадими? Давлатлар, халқаро ташкилотлар Харг ороли шунчаки энергия экспорти омилидан устунроқ эканлигини, у Эроннинг тарихий ва маданий ўзига хослигининг муҳим қисми, мамлакатнинг ҳудудий мулки эканлигини, ҳеч қандай тортиб олинмаслигини тан олишлари керак.

Яхшиямки, Президент Трамп оролни эгаллаш масаласи ҳақида гапирар экан, бу “кўплаб вариантлардан бири” эканини, лекин энг устувор йўналишлардан бири эмаслигини таъкидлаган. Умид қиламизки, оқилона ёндашув устун келади ва раҳбарлар ўз мамлакатлари учун ҳам, халқаро ҳамжамият учун ҳам тўғри ва мақбул ечим топади. Яъни, барча соҳаларда инсоният ютуқларини ривожлантиришда регрессия эмас, балки кейинги эволюцияни намойиш этиш.

Гули Йўлдошева,

Сиёсий фанлари доктори, профессор.