Қуролланиш ёки дипломатия: тартибсиз дунёда давлатлар қандай яшаб қолиши мумкин?

НАТОда ҳам вазият Евроиттифоқиникидан яхши эмас. Охирги марта 2001 йил Афғонистонга қарши амалий синовдан ўтган қарор қабул қилиш жараёни Болтиқбўйи ёки Болқон минтақасида ташкилотга аъзо мамлакат билан боғлиқ инқирозга қанчалик жавоб қайтара олиши борган сари савол остида қоляпти. АҚШнинг амалдаги президенти Доналд Трампнинг баёнотлари, шунингдек, НАТОнинг мудофаа харажатларини 5 фоиздан ошириш талаби ҳам ҳарбий блок бирлигини мураккаблаштирди. Бу қарама-қаршиликнинг асосий сабаби Европадаги иттифоқчи кучлар ижтимоий соҳадаги маблағларини ҳарбий соҳага йўналтиришга иккиланаётганидир.

Халқаро ташкилотлар ичидаги муаммолар уларнинг легитимлигига жиддий зарар етказяпти. Оқибатда либерал дунё тартиботига асос бўлган қоидалардан бири – халқаро ташкилотлар давлатлар орасидаги муносабатларни тартибга солиши ва халқаро муносабатлар субъекти бўлиши мумкин деган ишончга путур етяпти. Трампнинг иккинчи даври эса яна бир назария, яъни халқаро савдо алоқаларининг мустаҳкамланиши билан давлатларга уруш олиб бориш манфаатсиз бўлиб қолади, деган қоидани ҳам синовдан ўтказяпти. АҚШ президентининг бож сиёсати натижасида авж олаётган савдо урушлари мамлакатлар ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг сустлашиши ва божхона сиёсати низоларни ҳал қилиш қуролига айланишига олиб келяпти. Бундан ЖСТ ва унинг принципларига кўра савдолашишга доир келишув ҳам зиён кўрмоқда. Либерал тартиботнинг бу қадар емирилиши ҳукуматлардан муаммога нафақат мавжуд иқтисодий қоидалар асосида, балки сиёсий онг билан олиб бориладиган ташқи сиёсатни талаб қилади. ЖСТ тамойилларининг заифлашуви иккитомонлама алоқалар асосида манфаатли давлатлар билан савдо ва божхона келишувига эриша оладиган дипломатиянинг ўрни ошишига олиб келади.

Кучлар мувозанатининг ўзгариши (реалполитик дунё)

2022 йил 24 февралда глобал кучлар мувозанатида муҳим ўзгариш рўй берди. Россия ва Украина ўртасида бошланган низо даврида ғарб коалициясининг тийиб туриш қобилияти амалда ишламади. Бундан Молдова, Руминия, Полша ва Болтиқбўйи давлатлари янада кўпроқ хавотирга тушишди. Ялта конференциясидан бери сақланиб келаётган мувозанатга дарс кета бошлади. Классик реализм қоидаларига кўра дунёда тартиботни сақланиб туриш учун давлатлар ўртасида кучлар мувозанатда бўлиши муҳим ҳисобланади. Украинада бошланган низо эса Европа мудофааси ташқи таъсирга қанчалик заиф эканлигини очиб ташлади. Бу тренд Европа давлатларини ўз мудофаа сиёсати ва мудофаа саноатини қайта кўриб чиқишга ундади. Европанинг қуролланиши ва мустақил мудофаа сиёсатининг шаклланиши нафақат шарқда Россияни тийиб туриш учун ишлатилиши мумкин, балки ички қуролли курашлар ғоясини уйғотиб юбориши, АҚШнинг ўзига нисбатан ҳам рақобатчи сифатида ўсиб бориши ва колониализм иштиёқини ривожлантириши ҳам мумкин.

Биринчидан, аслида, шарқда умумий душман Россияни тийиб туриш учун ривожлантирилган ҳарбий соҳа Европада доминантлик ғояларига ҳам туртки бўлади. Айниқса, популизм ва ўнг қанот миллатчилиги ўсаётган бир даврда қудратли армияларга эга бўлиш Европанинг ҳар бир давлатида ўзаро низоларни куч билан ҳал қилишга интилиш кайфиятини кучайтириб юбориши мумкин. Яъни Иккинчи жаҳон урушидан кейин пацифизм таъсирида музлатилган баҳсли масалалар ўнг қанот миллатчилиги, сиёсий популизм ва етарлича қуролланган армиялар таъсирида юзага қалқиб чиқиш эҳтимоли бор.

Шунингдек, Европа ҳарбий кучларининг ўсиши АҚШ ташқи сиёсий доминантлигига ҳам жиддий путур етказади. Ўзини ўзи мустақил мудофаа қила олишига ишонгани сари Европа давлатлари халқаро майдонда АҚШ сиёсатини қўллаб- қувватлашдан қочишни бошлайди ва ҳаттоки, АҚШ ва Россия ўртасида мувозатли ташқи сиёсатни ҳам йўлга қўйиши мумкин. Натижада, Қўшма Штатлар ҳарбий ва сиёсий жиҳатдан яккалана бошлайди. Бу Францияда бўлган Шарл де Голл сиёсатининг янгиланган шакли сифатида майдонга чиқиши ва кўҳна қитъа бўйлаб тарқалиши мумкин. Мисол учун, Франция президенти Эммануэл Макроннинг ядро каллаклари сонини ошириш ва Германияга ядро соябонини таклиф этиш истаклари ҳарбий-сиёсий жиҳатдан Франциянинг мустақил қутб сифатида шаклланиш истакларининг сигнали сифатида хизмат қилади.

Ва ниҳоят, мудофаа саноати ўсгани сари бу соҳадаги компаниялар бозорда яшаб қолиши учун молиявий оқимни таъминлаб берувчи маҳсулот учун харидлар бўлиб туриши керак. Бу молиявий оқим мудофаа маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи компанияларнинг илмий изланишлар йўли билан рақобатдошлигини ошириши ва маошлар тўлаш билан яшаб қолиши учун зарур. Ҳарбий маҳсулот ишлаб чиқарувчи компаниялар учун эса асосий харидор сифатида давлат муҳим рол ўйнайди. Давлат армияни қуроллантириш ва мунтазам замонавийлаштириб туриши учун ҳарбий саноат комплексидан маҳсулот сотиб олади. Европада бу жараённинг ишга тушиши давлатларга армияни ҳам ишга солиш заруратини вужудга келтиради.

Кучлар мувозанатидаги ўзгариш Европадан ташқари Яқин Шарқда ҳам акс этмоқда. Россиянинг Украина билан банд бўлиб қолиши ва санкциялар туфайли энергоресурсларга бўлган талабни қондириш эҳтиёжи минтақа манзарасини ўзгартириб юборди. Бу майдон Россия учун жиддий синовларга сабаб бўлди. Авваламбор, Сурияда Башар Асад ҳокимиятининг ағдарилиши Россиянинг Яқин Шарқдаги мавқейига путур етказди. Тан олиш керак, Суриядаги воқеалар фонида Россия Грузияга ўзига хайрихоҳ кучлар ҳокимиятга келишига эришди ҳамда дипломатия натижасида ҳарбий базаларини сақлаб қолди. Шунингдек, Суриядаги энг катта таъсирга эга бўлган давлат нисбатан бетараф Туркия. Бироқ, минтақада тотал таъсирга эга бўлган Асад ҳокимиятининг қулаши Москва позициясини заифлаштирди.

Ҳолбуки, Суриядаги ўзгаришлар ғарб давлатлари учун ҳам мутлақ ғалаба олиб келмайди. Сурияда Туркиянинг фаоллашиши ва бундан хавотирланган Исроилнинг АҚШга таъсир этишга уриниши оқибатида НАТО олдида ўзига хос дилемма пайдо бўлмоқда. Агар Сурия масаласида низо чиқадиган бўлса, Вашингтон НАТО аъзоси бўлган Туркияни иттифоқчилик шартлари асосида қўллайдими ёки Исроил билан яқин алоқалари туфайли ташкилот шартлари бажарилмай қоладими?

Халқаро майдондаги рус фактори – аниқроқ қилиб айтадиган бўлсак, Россиянинг Украина билан банд бўлиб қолиши ва рус энергетика ресурсларининг санкцияга тушиши оқибатида муқобил вариантлар топиш зарурати – ўзаро тийиб туриш натижасида сақланиб келаётган кучлар мувозанатини бузиб юборди. Бу беқарорлик Венесуэла, Эрон ва Куба давлатларига Ғарб томонидан бўлаётган босимнинг кучайишида ҳам ўз аксини топмоқда. Кучлар мувозанатининг қулаши оқибатида шаклланаётган янги дунё тартиботида давлатлар яшаб қолиши ва ўз манфаатларини ҳимоя қилиши учун иккита муҳим омилнинг аҳамияти ортмоқда: биринчиси ядро қуроли бўлса, иккинчиси моҳирона дипломатия.

Айниқса, Эронга АҚШ ва Исроил ҳужуми шуни кўрсатдики, давлатлар ўз суверенитетини ҳимоя қилишлари учун ортиқ халқаро нормаларга ёки иттифоқчи давлатларга ишонишлари хато қарор бўлади. Ташқи интервенцияга қарши энг яхши тийиб турувчи восита бу – агар давлатнинг салоҳияти етса ядро қуролини ўз арсеналига қўшиб қўйишдир. Мабодо давлатда ядро энергетикаси ва ядро қуролини ташувчи воситаларга илмий-техник ва молиявий салоҳият бўлмаса, барча томонлар билан алоқаларни сақлаб тура оладиган дипломатлар корпуси керак.

Кучлар мувозанатидаги кескин ўзгаришлар ноаниқлик шароитида онгли стратегик дипломатиянинг қийматини давлат хавфсизлиги учун ядро қуролига тенглаштиряпти. Халқаро нормалар, халқаро ташкилотлар белгилаб берган принциплар ва аниқ кўриниб турган халқаро кучлар мувозанатига таяниб ташқи сиёсат юритишнинг фақатгина ўзи хаос кучайиб бораётган дунёда ортиқ етарли эмас. Кейинги авлод дипломатлари сўнгги 30-40 йилда ўсиб келган бизнес ва иқтисодий келишувлар учун тайёрланган фикрлаш қолипидан чиқиб низоларни қуролли можаролар бошланишидан олдин ҳал қила оладиган ёки қуролли низолар даврида иштирокчи томонлар учун манфаатли ечим таклиф қила оладиган классик дипломатияга қайтишлари лозим.

Авлодлар алмашинуви (Ўйинлар назарияси)

Ўйинлар назариясининг классик қоидасига кўра, икки маҳбус алоҳида камераларда бир-бири билан мулоқот қилишга рухсат бермаган ҳолатда жойлаштирилади. Ўртада мулоқот йўқлиги сабабли бу икки маҳбус бир-бирини сотиши – бир-бирига зарар келтирадиган кўрсатма бериши мумкин. Оқибатда ҳар иккала тараф ҳам оғир жазога тортилади ва ютқазади.

Халқаро муносабатлар қоидаларида ҳам давлатлар ўртасидаги ўзаро мулоқотнинг йўқолиши оқибатида ишончсизлик ва бир-бирига нисбатан хавфсираш кайфияти кучайиб, ўзаро урушлар келиб чиқади. Бугунги даврда давлатлар ўртасидаги мулоқотни таъминлаб берувчи халқаро ташкилотларнинг заифлашуви авлодлар алмашинуви жараёни билан бирга кечаётганлиги урушлар хавфини оширади. Иккинчи жаҳон урушидан кейин мамлакатлар ўртасидаги уруш вайронкорликларини биладиган baby boomer’лар авлоди қариди ва бир қисми вафот этди. Уруш даҳшатлари ҳақида baby boomer ҳикоялари асосидаги таассуротларга эга бўлган X ва Y авлодлар ҳам ўз ўрнини zoomer’ларга бўшатиб бермоқда. Zoomer’лар авлоди жаҳон уруши даҳшатлари ҳақида ҳиссий боғланишга эга эмаслар ва улар бундан тўлиқ хавфсирамайди.

Бу тенденция популист сиёсатчиларга ўнг кайфиятдаги миллатчилик ғояларини авж олдириш ва сиёсий лавозимларга эришиш учун воситага айланяпти. Айни ўнг кайфиятдаги аҳоли халқаро ташкилотлардан миллий сиёсатни устун қўйиш, изоляционизм, протекционизм ва зарурат туғилганда бошқа халқлар билан низоларни куч ёрдами ҳал қилиш каби фикрларни қўллаб-қувватлайди. Минтақавий манфаатлардан миллий манфаатларни устун қўйиш оқибатида минтақанинг ҳам, миллий давлатчиликнинг ҳам хавфсизлиги ва барқарорлиги хавф остида қолади.

Яқин Шарқ минтақасини мисол тариқасида оладиган бўлсак, араб, турк, форс ва Исроил ўртасидаги мулоқотнинг узилганлиги оқибатида минтақа урушлар ўчоғига айланди. Европада ҳам миллий манфаатларни устун қўювчи гуруҳлар етакчилик қиладиган Венгрия, Австрия, Словакия ва Полша давлатлари Европа Иттифоқининг фаолиятини мураккаблаштирмоқда.

Халқлар орасидаги толерантлик ҳиссининг бунчалик камайишига уруш даҳшатлари ҳақидаги хотираларнинг йўқолиши ҳамда жанг саҳналарининг медиада романтиклаштирилиши ва фантастиклаштирилиши катта ҳисса қўшди. Кино саноатида жанг саҳналарини романтизациялаш ҳамда суперқаҳрамонларни идеаллаштириш оқибатида етишиб чиққан авлод учун уруш қаҳрамонга айланиш воситаси сифатида намоён бўлди. Натижада, аслида жанг майдонларида содир бўладиган қўрқинчлар ҳақида хотиралар мўртлашди. Янги авлод учун ўзларидан бўлмаган миллатлар ва гуруҳларни қирғин қилишдан қўрқув камайди. 2008 йилги рецессия ва 2020 йиллардаги корона-инқироз даврида иқтисодий травмаларни бошдан кечирган авлод учун ресурслар учун уруш олиб бориш охир-оқибат қўрқинчли бўлмаган нарсага айланди.

Эҳтимолий сценарийлар

Ҳозирги тенденциялардан келиб чиқиб қуйидаги бир нечта сценарийларни тахмин қилиш мумкин.

1. Халқаро нормаларга қайтиш ва БМТни ислоҳ қилиш

Биринчи сценарий халқаро нормалар ва принципларга асосланган дунё тартиботига қайтиш ва халқаро ташкилотларнинг жаҳон сиёсатида ролини кучайтиришни ўз ичига олади. Бу сценарий амалда содир бўлиши учун дастлабки босқичда жорий йилда АҚШда бўладиган Конгрессдаги сайловларда камида битта палатада назоратни демократлар қўлга киритиши талаб этилади. Бу АҚШ ички сиёсатида кучлар мувозанатини тартибга солади ва дунёдаги энг катта таъсирга эга давлат ташқи сиёсатида ҳам бу ҳолат акс садо беради. Демократларнинг АҚШ сиёсатига “қайтиши” Вашингтонни миллий ва халқаро нормаларни тан олишга мажбурлаши мумкин бўлган энг тез ва содда ечим. Бироқ тан олиш керак бўлган бир жиҳат борки, демократларнинг АҚШ конгрессидаги ғалабаси тактик ечим бўлиб, янги авлод орасида ошиб бораётган ўнг қанот радикализми ҳамда Украина, Ғазо ва Эрондаги инқирозлар натижасида бузилган халқаро тартиботни тикловчи узоқ муддатли барқарорликни таклиф қила олмайди. Навбатдаги президентлик сайловларида АҚШда – шунингдек дунёнинг халқаро таъсирга эга бўлган исталган давлатида – ўнг қанот популистлари ҳокимиятга келиб қолиши ва яна беқарорлик келтириб чиқариш эҳтимоли сақланиб қолаверади.

Узоқ муддатли ечим сифатида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти тизими ва ваколатларини жиддий ислоҳ қилишни келтириш мумкин. Хавфсизлик кенгаши вето ваколатига эга 5 та давлат ўрнини “Ядро Кенгаши” (АҚШ, Россия, Хитой, Буюк Британия, Франция, Ҳиндистон, Покистон) ёки “Цивилизациялар Кенгаши” (АҚШ, Россия, Хитой, Япония, Буюк Британия, Ҳиндистон, Европа Иттифоқи, Ислом Ҳамкорлик Ташкилоти, Меркасур ва Африка Кенгаши) эгаллаши вақти келди. 

“Ядро Кенгаши” номидан давлатларни ядро қуролига интилиш иштиёқини кучайтирувчи кенгашдек туюлишига қарамасдан агрессив характери туфайли низо келтириб чиқариши мумкин бўлган давлат учун ўзаро музокаралар майдончасини ҳам таклиф қилади. “Цивилизациялар Кенгаши” эса турли хил қарашларга эга бўлган инсонлар ўртасида мулоқотни йўлга қўйиши ва низоларни музокаралар йўли билан ҳал қилишда майдонча бўлиши мумкин.

Ҳолбуки, мавжуд тенденцияларни ҳисобга оладиган бўлсак, давлатлар стратегик ечим сари ҳаракат қилиш эҳтимоли анча паст. Дунё АҚШ каби қудратли давлатлардаги ички сайловлар натижасида қайси гуруҳ ҳукуматга келишига боғлиқ равишда яшайдиган даврга кирди. Бу давр Қўшма Штатлар охирсиз урушлардан иқтисодий чарчагунича ва вужудга келган қийинчиликлардан АҚШ аҳолисининг норозилиги кескин равишда кучайгунча давом этиши мумкин. Шундан кейин Вашингтон ресурслар тақчиллиги ва ички босим фонида халқаро принципларни қайта тан олиши, халқаро ташкилотлардаги ислоҳотларга эътибор қаратиши ва халқаро ташкилотлар билан келишган ҳолда ишлашни бошлаши мумкин. Дунё тартиботи тикланиши учун эса бу ҳолат таъсир кучига эга барча давлатлар билан такрорланиб чиқиши керак бўлади.

2. Кучлар мувозанатини тикланиши

Худди халқаро қоидаларга қайтиш учун маълум вақт керак бўлгани каби кучлар мувозанати тикланиши ҳам вақт талаб қилади. Дунёда кучлар мувозанатининг тикланиши Украина инқирозининг тугаши, Эрондаги урушдаги АҚШнинг обрўсизланиши ёки Россия-Хитой-Эрон ҳамкорлигининг аниқ принципларга асосланган тизимли равишда йўлга қўйилишига боғлиқ. Москва Украина инқирозини ҳал қилиб, халқаро майдонда фаоллигини ошириши ХХI аср бошларида шаклланган тийиб туриш жараёнини қайта тиклаши мумкин. Бу АҚШ ва унинг иттифоқчилари ҳам халқаро майдонда янги инқирозларни вужудга келтиришдан тийила бошлашларини англатади.

Бошқа тарафдан эса АҚШнинг Афғонистон ва Ироқдаги муваффақиятсизлигидан сўнг Эронда ҳам муваффақиятсизликка учраши ички босим таъсирида Вашингтонни янги авантюралардан қайтарувчи омил бўлиб хизмат қилади. Эрондаги эҳтимолий йўқотишлар АҚШ ички сиёсатида изоляционизм кайфиятини янада кучайтира олади.

Шу қаторда содир бўлиш эҳтимоли кам бўлишига қарамасдан Москва-Пекин-Теҳрон ҳарбий иттифоқи шаклланишини ҳам унутмаслик керак. Бу давлатлар ўртасидаги ҳозирги келишув тизимлашмаган ва асосан гегемонияга қарши кураш ғояси остида бирлашган умумий қарашлардан иборат бўлса, худди НАТО каби аниқ қоидалар асосида шаклланадиган иттифоқ халқаро майдонда кучлар мувозанати шаклланишига ҳисса қўша олади. Дунёда кучларнинг мувозанатга келиши йирик урушларни камайтириш воситаси бўлиб хизмат қилиши мумкин.

3. Ҳолдан тойдирувчи уруш

Ўйинлар назариясига қайтадиган бўлсак, икки маҳбус қабул қилаётган қарори хато эканлигини тушунгунича бир неча марта хато қарор қилади ва зарар кўради. Фақатгина зарарлар миқдори маълум миқдорга етгач ҳар икки маҳбус ҳам қарорини қайта кўриб чиқади. Ташқи сиёсатда ҳам икки тараф ўртасида мулоқот ташкиллаштирадиган халқаро майдонча бўлмаса ёки дипломатия муваффақиятсизликка учраса, томонлар иккинчи тарафга зарар берадиган қарор қабул қилишни бошлайди. Энг қўрқинчли ҳолатда уруш билан якунланади. Халқаро майдонча вазифасини бажариши керак бўлган БМТнинг бундай заифлашуви оқибатида давлатлар ўртасида мулоқот қутблашиб бормоқда. Бошқача сўз билан айтганда, мамлакатлар фақатгина ўзларининг блокларидаги давлатлар билангина фаол ташқи алоқа олиб боряпти. Бошқа блокдаги мамлакатлар билан музокаралар жараёнининг самарадорлиги камайяпти.

Уруш фақатгина ташқи сиёсат қуроли эмас, балки давлатлар ичида кучайиб бораётган ўнг қанот радикал фикрли тарафдорларни йиғиш учун ички сиёсат воситасига ҳам айланмоқда. Бу тенденция сиёсий раҳбариятнинг урушга бўлган мойиллигини ошириб юборади. Натижада янги дунё тартиботининг шаклланиш жараёни қирғинбарот урушгача давом этади. Бу уруш худди baby boomer’лар авлодига урушдан қўрқув ҳиссини шакллантирган ва пацифизм қарашларини кучайтиргани каби zoomer’лар авлодига ҳам урушдан қўрқув ҳиссини шакллантириши керак бўлади. Шунда ички сайловларда сиёсий популистлардан кўра прагматикларнинг ғалаба қозониш имконияти ошади. Прагматик ички ва ташқи сиёсат тарафдорларининг ҳукуматга келиши дунё бўйлаб тинч ҳамкорлик қилиш имкониятини берувчи янги тартиботни шакллантиришга эҳтиёж туғдиради. Бу сценарий аввалги иккита сценарийга нисбатан пессимистик кайфиятга эга бўлса-да, содир бўлиш эҳтимолини тўлиқ инкор қилиб бўлмайди.

Хулоса: тартибсиз дунёда давлатларнинг яшаб қолиши

Юқоридаги 3 та сценарийга кўра тартибсизлик камида АҚШдаги мид-терм сайловларигача ёки Эрон АҚШни мағлуб этиб, амалдаги ҳукуматни обрўсизлантиргунча давом этади. Бироқ шуни унутмаслик керакки, АҚШдаги сиёсий ўзгаришлар халқаро тартибсизликни қисман ҳал қилади, холос. Ўнг қанот радикализмининг ўсиши, сиёсий популизм, халқаро ташкилотларнинг заифлашуви ва халқаро қоидалардан чекиниш натижасида амалдаги тартибот заиф бир кўринишда қолаверади. Бундай тартибсиз дунёда давлатларга омон қолиш учун иккита йўл бор: имкон борича кўпроқ қуролланиш ва/ёки кучли дипломатия.

Қуролланиш ёрдамида яшаб қолмоқчи бўлган давлатлар шу даражада қуролланиши керакки, ҳужум қилаётган давлатни узоқ муддатли чарчатувчи урушга торта олиши, ҳужум қилувчининг ички иқтисодий вазият ва ижтимоий кайфиятига таъсир қила оладиган талафот етказа олиши шарт. Бироқ шуни ҳисобга олиш керакки, бундай жиддий қуролланиш қуролланаётган давлатнинг ички иқтисодий ва ижтимоий вазиятига таъсир кўрсатмаслиги керак. Қуролланишга йўналтирилаётган ресурслар иқтисодиётни издан чиқариб юбормаслиги, ижтимоий депрессияни ҳам, радикализмни ҳам аҳоли ўртасига авж олдириб юбормаслиги муҳим.

Дипломатия эса нисбатан арзонроқ ва ички босимни вужудга келтирмайдиган восита. Самарали дипломатик музокаралар потенциал аггрессор билан олиб борилиши мумкин ёки минтақавий ҳамкорлари билан жамоавий мудофаа шартномалари кўринишида бўлади. Бу каби дипломатия мамлакатлардан стратегик фикрлай оладиган таҳлилчилар ва дипломатлар гуруҳини тарбиялашни талаб қилади. Муваффақиятли музокаралар олиб бора оладиган дипломатлар ва ташқи сиёсий стратегиялар ишлаб чиқа оладиган таҳлилчилар гуруҳи тартибсиз дунёда мамлакат хавфсизлиги учун худди яхши қуролланган армиядек рол ўйнай олади.

Хулоса қиладиган бўлсак, тартибсиз дунёда янги тартиботлар вужудга келгунча давлатлар армия ва/ёки дипломатияни ривожлантиришлари мамлакат хавфсизлиги учун муҳим омил бўлиб қолаверади.

Шаҳбоз Жўраев, мустақил тадқиқотчи