Кўрфаз давлатлари янги воқеликка дуч келмоқда

7 апрел куни Америка Қўшма Штатлари ва Эрон ўртасида ўт очишни тўхтатиш режими эълон қилинди. Бу вақтда Кўрфаздаги бой араб давлатлари етакчилари хавотирли янги воқелик билан курашмоқда.

Бир вақтлар Дубай ва Доҳа каби бой шаҳарлардаги сиёсатчилар, инвесторлар ва аҳоли ўзларини минтақадаги можаролардан амалда ҳимояланган деб ҳисоблаган. АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бу тахминни парчалаб ташлади, деб ёзмоқда New York Times'нинг Кўрфаз бюроси раҳбари Вивиан Нерейм.

Аввало, Кўрфаз мамлакатлари Эроннинг минглаб ракета ва дронлари етказган зарарни қоплаши керак. Энергия экспортидаги узилишлар туфайли жорий йилда иқтисодий ўсиш кўрсаткичлари қисқариши кутилмоқда. Шу билан бирга улар Исроил, Эрон ва ўзларининг асосий хавфсизлик кафолати бўлган АҚШ билан муносабатларини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлмоқда. Чунки уруш арабларнинг нефт конлари, сувни чучуклаштириш заводлари, меҳмонхона ва аэропортлари нақадар заиф эканини кўрсатиб қўйди.

«Бугунги кунда АҚШ билан мавжуд бўлган барча нарсаларимиз бизга ҳозир керак бўлган кафолатни бермайди. Бу бизга қарши ҳар қандай ҳужумни тўхтатиб қола оладими? Йўқ», дейди Саудия Арабистонидаги Кўрфаз тадқиқотлари маркази раиси Абдулазиз Сағир.

Ҳаётий муқобил кафолат берувчини қидираётган ҳукуматлар амалда бундай куч мавжуд эмаслигини кўришлари мумкин. Агар Трампнинг ўт очишни тўхтатиш келишуви урушнинг якунига айланса ҳам, араблар Эрон билан юзма-юз қолишлари мумкин.

«Лат еган, калтакланган, ғазабланган, лекин дадиллашган Эрон билан ёлғиз қолиш ғояси — менимча, бу ҳақиқий хавотирдир», деди Bloombergʼнинг Яқин Шарқ геоиқтисодиёт бўйича раҳбари Дина Эсфандияр.

Уруш бошлангач Эроннинг жавоб зарбалари – Қатар, Баҳрайн, Кувайт, БАА ва Саудия Арабистонига — АҚШ ҳарбий базалари ёки ходимлари жойлашган барча мамлакатларга тегди. Ушбу давлатлардаги раҳбарлар ўз бизнеслари ва ходимларининг хавфсизлигига ишончлари комил эмас. 28 февралдан кейин шошиб чиқиб кетган оилалар қачон қайтиши ёки умуман қайтмаслик ҳақида ўйламоқда.

Ҳўрмузнинг тақдири ва мўрт сулҳ

Бундан ташқари, глобал иқтисодиёт учун ҳаётий аҳамиятга эга, Кўрфаз мамлакатлари газ ва нефт экспорт қилишлари учун зарур бўлган Ҳўрмуз бўғози тақдири ҳам ҳануз ноаниқ бўлиб қолмоқда.

Bloomberg News Эрон сўнгги ҳафталарда кемаларнинг бўғоздан ўтиши учун амалда бож йиғиш тизими жорий қилганини хабар берди. Агар бу сценарий урушдан кейин ҳам сақланиб қолса, бу Кўрфазнинг кўплаб давлатлари учун даҳшатли туш бўлади: уларнинг экспорт тушумларини Эроннинг ихтиёрига топшириб қўйиши мумкин.

«Ҳақиқатда, ушбу урушнинг энг муҳим натижаларидан бири Кўрфаздаги минтақавий хавфсизлик тизими концепциясининг парчаланишидир. Кўрфаздаги хавфсизлик тизими маълум аксиомаларга асосланган эди. Ушбу аксиомаларнинг кўпчилиги четлаб ўтилди», деди Қатар Ташқи ишлар вазирлиги сўзчиси Мажид ал-Ансорий.

Уммон Ташқи ишлар вазири Бадр Ал-Бусайдий эса «ҳозирча дунё фалокатдан бир қадам ортга чекинганини» айтди. Аммо «хотиржамликка ўрин йўқ. Энди мустаҳкам тинчлик учун жиддий музокаралар зарур».

БААнинг юқори мартабали мулозими Анвар Гаргаш ватанпарварлик ва байрамона руҳда гапириб, амирликлар «биз чин дилдан қочишга ҳаракат қилган урушда ғалаба қозонди» деб айтди.

Шунга қарамай, Кўрфаз мамлакатлари сулҳдан кейин ҳам – чоршанба куни эрта тонгда келаётган ҳужумлар ҳақида огоҳлантиришлар беришда давом этди.

Баҳрайн Ички ишлар вазирлиги «Эрон тажовузи» натижасида юзага келган ёнғин ҳақида хабар берди. Қувайт армияси эса ўт очишни тўхтатиш режими эълон қилинганидан бир неча соат ўтгач, 28 та дрон тутиб қолингани ва «душман Эрон ҳужумларининг шиддатли тўлқини» ҳақида маълум қилди.

АҚШнинг чекланган имкониятлари

Муаллифнинг ёзишича, нима бўлишидан қатъи назар, энди қироллар – АҚШнинг минтақада қарорларини бошқариш қобилиятининг янги, кўриниб қолган чекловлари билан ҳисоблашишига тўғри келади. Гарчи қироллик оилалари президент Трамп ва унинг оиласи билан шахсий алоқаларни ривожлантирган бўлса ҳам.

«Биз Кўрфазда азият чекмоқдамиз, чунки урушни у [Трамп] бошлади. Биз унга оқибатлари ҳақида айтган эдик. Биз билан ҳеч қачон маслаҳатлашишмади», деди Кўрфаз тадқиқотлари маркази мутахассиси Абдулазиз Сағир.

Кўрфаз мамлакатлари, шунингдек, Эрон билан қандай муносабатда бўлишни ҳам ҳал қилишлари керак бўлади. Саудия Арабистони ва Амирликлар сўнгги йилларда Эрон билан муносабатларни илиқлаштиришга ҳаракат қилиб, у томонидан бўладиган таҳдидни камайтиришга интилганди. Баъзи расмийлар бу қарорга аччиқланиш билан қарамоқда.

«Ушбу уруш якунланганда – синган ишончни қайта тиклаш учун жуда узоқ вақт талаб қилинади», деган Саудия Ташқи ишлар вазири шаҳзода Файсал бин Фархон 19 март куни.

Бундан ташқари, Кўрфаз ҳукуматлари урушдан кейин турли хил позицияларни эгаллаши эҳтимоли бор. Бу эса минтақадаги ихтилофларни чуқурлаштириши мумкин. Масалан, БАА ва Саудия ўртасидаги – ҳар иккиси ҳам Эрон ҳужумига учраган пайтда тўхтаб қолган рақобат тез орада давом этиши мумкин.