Дунёнинг энг кучли сувости флотлари маълум қилинди

Army Recognition нашри журналистлари 12 мамлакат флотини таҳлил қилиб, бугунги кунда куч қурилмаси тури, автономлик, яширинлик даражаси ва ҳарбий доктрина оддий сон кўрсаткичидан кўра муҳимроқ аҳамият касб этаётганини таъкидлаган. Атом флотлари глобал зарба бериш ва жавоб қайтариш имкониятларини таъминласа, замонавий атомсиз субмариналар минтақавий тийиб туриш стратегияларини тобора фаол шакллантирмоқда. Американинг Virginia тоифасидаги қайиқларини жойлаштиришдан тортиб, Хитойнинг стратегик ракета ташувчи сувости кемаларини кўпайтиришгача бўлган жараён сувости урушини сон эмас, балки чидамлилик, аниқлик ва махфийлик мусобақасига айлантирмоқда.

Аслида тўлиқ “топ-10”ни тузиш учун 12 мамлакатни кўриб чиқиш талаб этилади. Халқаро стратегик тадқиқотлар институти баҳолаш тамойилларига яқин ёндашув асосида шакллантирилган ушбу гуруҳга Россия, АҚШ, Хитой, Эрон, КХДР, Япония, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Туркия, Буюк Британия, Франция ва Греция киритилган. Масала кимда сувости кемалари кўпроқ эканидагина эмас, балки ҳар бир флот нималарга мўлжалланганини тушунишдадир: ядровий тийиб туриш, чуқур зарбалар, денгиз блокадаси, “бастион”ларни ҳимоя қилиш, қирғоқбўйи ҳудудларда рақибни заифлаштириш, сувости кемаларига қарши кураш ёки баҳсли акваторияларда стратегик куч намойиши.

Жаҳон иерархиясининг энг юқори поғонасида АҚШ, Россия ва Хитой турибди. Бу уларнинг кўлами, ядровий автономлиги ва стратегик таъсири билан изоҳланади. Фақат шу уч давлатгина сувости урушида шундай юқори босқични шакллантирадики, бунда вазифа энди оддий кемаларни йўқ қилиш эмас, балки кафолатланган жавоб зарбасини таъминлаш, разведка олиб бориш, авиаташувчи ва ракета гуруҳларига ҳамроҳлик қилиш, шунингдек, кучли ҳимояланган платформалардан узоқ масофали оддий ва ядровий зарбалар беришдан иборат бўлади. Бу нуқтаи назардан, сувости кучларининг тузилиши миллий стратегия билан чамбарчас боғлиқ.

АҚШ энг универсал сувости державаси бўлиб қолмоқда, чунки унинг флоти тўлиқ атом флотидан иборат ва бутун дунё бўйлаб ҳаракат қила олади. Кўп мақсадли сувости кемалари, қанотли ракета ташувчилар ва стратегик ракета ташувчилар уйғунлиги яширин разведка, сувости кемаларига қарши кураш, қуруқликка зарба бериш ҳамда ядровий тийиб туришгача бўлган барча вазифаларни қамраб олади. Флотнинг асосини Virginia тоифасидаги кемалар ташкил этади, Columbia дастури эса ядровий триаданинг ишончлилигини сақлашда муҳим ўрин тутади. АҚШнинг асосий устунлиги нафақат сонда, балки дунёнинг исталган нуқтасида узоқ вақт давомида ва махфий тарзда ҳаракат қила олиш қобилиятидадир.

Россия эскалацияни бошқариш ва яшовчанликка асосланган доктринаси туфайли юқори лигадаги ўрнини сақлаб қолмоқда. Унинг флоти таркибига стратегик ракета ташувчилар, қанотли ракета ташувчилар, атом кўп мақсадли қайиқлар ва минтақавий денгизлар учун мўлжалланган дизел-электр субмариналар киради. Марказий элемент — “бастион мудофааси” концепцияси, яъни шимолий ва Арктикадаги яхши ҳимояланган патруль ҳудудларида ракета ташувчиларни асраш билан бирга зарба бериш имкониятини сақлаб қолиш. Амалий жиҳатдан Россия сувости кемалари глобал иштирокдан кўра кўпроқ стратегик қасос, ҳарбий театрларни издан чиқариш ва муҳим нишонларга кутилмаган зарбалар беришга йўналтирилган.

Хитой рейтингдаги энг тез ривожланаётган куч сифатида минтақавий мудофаадан океан миқёсидаги сувости флотини шакллантиришга ўтмоқда. Хитой ҳарбий-денгиз кучлари тез суръатда ўсмоқда ва “биринчи орол занжири”дан ташқарида узоқ муддатли амалиётлар учун атом сувости кемаларига тобора кўпроқ таяна бошлади. 093 туридаги кемалар зарба ва кузатув вазифаларини бажарса, 094 туридаги ракета ташувчилар ядровий тийиб туришнинг денгиз компонентини шакллантирмоқда. Хитой доктринаси ҳали ҳам қирғоқ сувларини ҳимоя қилишга қаратилган бўлса-да, унинг узоқ денгизларда ҳаракат қилиш ва авиаташувчи гуруҳларига ҳамроҳлик қилиш томон эволюцияси яққол кўринмоқда.

Учликдан кейин Эрон сон ҳар доим ҳам ҳақиқий қудратни англатмаслигини кўрсатмоқда. Расман унинг флоти Ghadir туридаги кичик қайиқлар, қирғоқбўйи Fateh кемалари ва эски Kilo субмариналари ҳисобига катта кўринади. Аммо АҚШ билан уруш чоғидаги йўқотишлар унинг амалдаги имкониятларини жиддий камайтирган. Шу билан бирга, Эрон доктринаси бошиданоқ океан амалиётларига мўлжалланмаган: сувости кемалари тор бўғозларни назорат қилиш, миналаш ва Ҳўрмуз бўғозида пистирма тактикаси учун хизмат қилади. Яъни бу флот стратегик кучдан кўра қирғоқбўйи тийиб туриш воситасидир.

КХДР сон жиҳатидан Эронга яқин, аммо доктринаси билан фарқ қилади ва айрим жиҳатларда каттароқ таҳдид туғдиради. Унинг сув ости кемалари асимметрик босим, қўрқитиш ва бошланғич денгиз ядровий компонентини яратиш воситаси сифатида қаралади. Техник жиҳатдан ортда қолган бўлса-да, Пхеньян буни ракета қуроллари ва ноодатий платформалар билан қоплашга уринмоқда. Бу ерда башорат қилиб бўлмасликнинг ўзи стратегиянинг бир қисмига айланган.

Япония ва Жанубий Корея атомсиз сувости кучларининг энг юқори даражасини намоён этади. Япониянинг Taigei каби янги авлод кемалари литий-ион аккумуляторларидан фойдаланиб, юқори автономлик ва махфийликни таъминлайди. Чекланган акваторияларда бу уларни жуда самарали қарши таъсир воситасига айлантиради. Жанубий Корея эса бундан ҳам илгарилаб кетган: KSS-III тоифасидаги кемалар ҳаводан мустақил қурилма, замонавий аккумуляторлар ва ракеталар учун вертикал ишга тушириш қурилмалари билан жиҳозланган. Бу уларни ҳатто атом энергетикасисиз ҳам стратегик тийиб туриш элементига айлантиради.

Ҳиндистон оралиқ ўринни эгаллайди: унинг флоти минтақавий назорат вазифаларини Arihant туридаги ракета ташувчилар орқали денгиз ядровий компонентини ривожлантириш билан бирлаштиради. Бироқ анъанавий кучларни модернизация қилиш бир текис кечмаяпти. Туркия эса ўз саноат базасини ривожлантиришга таяняпти. Reis тоифасидаги сувости кемалари ва MILDEN лойиҳаси технологик мустақилликка эришиш ҳамда минтақавий таъсирни кучайтиришга қаратилган.

Буюк Британия ва Франция сон жиҳатидан кичикроқ бўлса-да, жуда кучли сувости державалари бўлиб қолмоқда. Уларнинг тўлиқ атом флотлари кафолатланган ядровий тийиб туриш ва глобал ҳозирликка йўналтирилган. Греция эса ушбу рўйхатдаги энг кичик флотга эга, аммо унинг аҳамияти география билан кучаяди: Эгей денгизида ҳатто чекланган кучлар ҳам рақибни самарали тийиб тура олади.

Рейтингнинг асосий хулосаси шундан иборатки, сувости кучларини сонига қараб эмас, балки вазифаси ва қўллаш мақсадига қараб баҳолаш керак. АҚШ, Россия ва Хитой кўлам ва стратегик имкониятлар уйғунлиги туфайли етакчи ҳисобланади. Буюк Британия ва Франция сифат миқдордан муҳимроқ эканини кўрсатади. Япония ва Жанубий Корея атомсиз флотлар ҳам катта салоҳиятга эга эканини тасдиқлайди. Ҳиндистон ва Туркия стратегик автономияга олиб борувчи турли йўлларни намоён этади. Эрон ва КХДР эса ҳатто нисбатан кучсиз флотлар ҳам, агар улар тийиб туриш ва ноаниқлик стратегиясига қурилган бўлса, хавфли бўлиши мумкинлигини эслатади.