Дунёни икки лагерга бўлган Черчилл – “Совуқ уруш” даври қандай бошланганди?

1946 йил 5 март куни АҚШда бўлиб турган Уинстон Черчилл талабалар билан учрашув вақтида СССР юритаётган ташқи сиёсатни танқид қилади ва дунё давлатларини коммунистик тузумдан ҳимоя қилиш кераклиги ҳақида гапиради. Бир ҳафтадан сўнг “Правда” газетасида Сталиннинг интервюси берилади. Унда совет раҳбари Черчиллни Ҳитлерга тенглаштирганди. Шундан сўнг Ғарб ва СССР ўртасидаги муносабатлар таранглаша боради ва бу 1989 йилгача давом этади.

Иккинчи жаҳон урушигача дунёда сиёсий қутб йўқ эди. Ҳеч бир давлат дунё гегемонлигига даъво қилмасди. Барчаси Иккинчи жаҳон урушидан сўнг ўзгаради.

СССР урушнинг асосий ғолиби сифатида катта майдонга чиқади. АҚШ ҳарбийлари Европада мустаҳкам ўрнашади. Ҳар икки томон немислардан озод қилинган давлатларни ўз назоратига олади.

Ана ўшанда АҚШ ва Британия ўзларига жиддий рақиб пайдо бўлганини тушуниб етади. Шундан сўнг СССР ва АҚШ ўртасида турли ҳудудларни ўз таъсир доирасига олиш бўйича кескин рақобат бошланади.

“Совуқ уруш” даврининг бошланиши

“Совуқ уруш” даври қачон бошлангани ҳақида бир нечта версиялар бор. Кимдир у Иккинчи жаҳон уруши давом этаётган пайтда, айримлар уруш тугашидан сўнг бошланган дейди.

Кўпчилик эса “Совуқ уруш” даври бошланишига Уинстон Черчиллнинг 1946 йил 5 март куни АҚШнинг Фултон шаҳрида сўзлаган нутқи сабаб бўлган деб билади.

Ўшанда бир йил аввал Британия бош вазирлигидан кетган Черчилл АҚШга шахсий сафар билан борганди. У Фултонда Шарқий Европа давлатларида тоталитар тузум ўрнатилгани ва Европа оиласи иккига бўлиниб қолгани ҳақида гапиради.

Шунингдек, Черчилл ўз нутқида: “Болтиқ денгизидаги Штеттиндан Адриатика соҳилидаги Триестгача қитъа бўйлаб темир парда тортилди”, дейди.

Штеттин Полшанинг Германия билан чегарасидаги шаҳар бўлиб, у Одер дарёсининг Болтиқ денгизига қуйилиш ерида жойлашган. Триест эса Адриатика денгизи соҳили яқинидаги, Италиянинг Словения ва Хорватияга қўшни бўлган шаҳри ҳисобланади.

Черчилл юқоридаги гапи билан СССРнинг Шарқий Европа давлатлари устидан тўлиқ назорат ўрнатгани ва уларни эркин дунёдан ажратиб қўйганини ифодалаган.

Кўплаб тарихчилар айнан мана шу нутқни ва ундаги “темир парда” иборасини “Совуқ уруш” даврининг бошланиш нуқтаси деб ҳисоблайди.

Черчиллнинг нутқи АҚШ газеталарда эълон қилингач, эртаси куни рус тилига ўгирилган ҳолда Сталинга етказилади. 1946 йил 13 март куни “Правда” газетасида совет раҳбарининг интервюси берилади.

Унда Сталин СССРнинг дунёни қўлга олиш нияти йўқлигини, бироқ советлар ўз чегаралари хавфсизлиги учун айрим чораларни кўраётганини таъкидлайди.

Интервюда энг шов-шувли жумла Сталиннинг Черчиллни Ҳитлерга тенглаштиргани эди. Шунингдек, у Британия собиқ бош вазирини “Англо-саксон расизми”да айблаганди.

Маълумот ўрнида, “Совуқ уруш” ибораси илк бор ёзувчи Жорж Оруэллнинг 1945 йил октябрда чоп этилган “Сен ва атом бомбаси” эссесида қўлланган.

Ёзувчи асарида атом қуролига эга бўлган бир нечта йирик давлатлар ўртасидаги доимий қарама-қаршиликни тасвирлаган. Унинг фикрича, бу давлатлар бир-бирини йўқ қилишдан қўрққани учун тўғридан-тўғри жанг қилмайди, балки доимий “совуқ уруш” ҳолатида яшайди.

Черчилл ҳамда Сталиннинг гапларидан сўнг жаҳон ОАВлари Ғарб ва СССР муносабатлари ҳақида ёзганда шу иборани қўллай бошлайди.

“Совуқ уруш” даврида СССР ва АҚШ ўртасидаги кескин қарама-қаршиликлар

Хитой ва Корея яриморолидаги урушлар

Совуқ уруш даври бошлангач СССР ва АҚШ ўртасида Жанубий-Шарқий Осиёни ўз таъсир доирасига олиш учун кечаётган рақобат кескинлашади.

Советлар Хитой коммунистлари раҳнамоси Мао Цзэдунга, АҚШ эса қувғинликдан ватанга қайтган Хитой республикаси раҳбари Жан Кайшига ёрдам бера бошлайди. Хитойда фуқаролар уруши бошланади.

1949 йилда “Чин юрти”да коммунистик тузум ўрнатишни мақсад қилган кучлар ғалаба қозонади ва Хитой халқ республикаси ташкил этилади. Яъни бу давлатда кечган рақобатда СССР ютиб чиқади ва Осиёдаги йирик бир мамлакатни ўз таъсир доирасига олишга муваффақ бўлади.

Ўшанда Чан Кайши ўз тарафдорлари билан Тайван оролига кўчиб ўтади ва Хитой республикаси шу оролда яшаб қолади. Ҳозирги Тайван давлати ўша Хитой республикаси ҳисобланади.

Хитой масаласи ҳал бўлгандан сўнг навбат Корея яриморолига келади. Ўша пайтда яриморолнинг шимолий қисмини коммунистик тузум тарафдорлари, жанубини эса Корея республикаси тузиш тарафдорлари назорат қиларди.

1950 йилда шимолликлар жанубга ҳужум бошлайди ва уруш бошланади. Шимолликларга совет армияси, жанубликларга БМТ резолюцияси билан тузилган, АҚШ бошчилигидаги халқаро коалиция ёрдам беради.

Шимол ва Жануб ўртасидаги уруш уч йил давом этади ва 1953 йилда сулҳ билан якун топади. Томонлар 38-параллел бўйлаб чегара чизиғи тортади.

Шу тариқа Корея яриморолида бир-бирига душман бўлган иккита мустақил давлат ташкил топади. Уларнинг бирини СССР, иккинчисини АҚШ ўз назоратига олади.

НАТО ва социалистик ҳарбий блокнинг ташкил этилиши

“Совуқ уруш” даври бошланар экан, 1949 йилда АҚШ ва унинг Европадаги иттифоқчилари ҳарбий блок тузишади. Бу ҳақдаги ҳужжатлар 1949 йил 4 апрелда Вашингтонда имзоланади.

Ташкилотга НАТО (North Atlantic Treaty Organization – Шимолий Атлантика ҳарбий иттифоқи) деб ном берилади. Унинг илк таъсисчилари Европадан 10 та давлат ва океан ортидан АҚШ ҳамда Канада бўлади.

Кейинчалик НАТО кенгаяди ва ҳозирги кунда унга 32 давлат аъзо ҳисобланади. Бу ҳарбий блокка охирги бўлиб 2023 йилда Финландия ва 2024 йилда Швеция қўшилди.

НАТО ташкил этилганидан 6 йил ўтиб, СССР бошчилигидаги социалистик лагерга кирувчи давлатлар ҳам ўз ҳарбий блогини ташкил этади. “Варшава шартномаси ташкилоти” деб аталган бу ташкилотга СССР, Албания, Болгария, ГДР, Полша, Руминия ва Чехословакия аъзо бўлган.

Югославия ташкилот сафига кирмайди. Албания эса 1968 йилда чиқиб кетади. ВШТнинг асосий моливий таъминотчиси совет давлати бўлган. Бу ташкилот СССР парчаланиши арафасида, 1991 йил 1 июлда расман фаолиятини тўхтатган.

ВШТ социалистик лагерга кирувчи бир нечта давлатда коммунистик тузумга қарши кўтарилган халқ қўзғолонларини аёвсиз бостиришда иштирок этади. Жумладан, 1956 йилда Венгрияда, 1968 йилда Чехословакияда аҳоли намойишлари ВШТ томонидан аёвсиз бостирилади.

Куба атрофидаги кескинлик

“Совуқ уруш” даври бошланган кезларда Кубада Фулхенсио Батиста ҳукмрон бўлиб, бу давлат АҚШ билан дўстона алоқаларда эди.

1950-йилларнинг иккинчи ярмида Фидел Кастро бошчилигидаги инқилобчилар Кубада ҳокимиятни қўлга олиш учун ҳаракатни бошлайди ва партизанлик уруши олиб боради. Орада Фидел Кастро қўлга тушиб қамалади. Сўнг афв этилади.

1958 йилда қўзғолончилар бир қатор муваффақиятга эришади ва 1959 йил 1 январ куни пойтахт Гаванани эгаллайди. Батиста хорижга қочиб кетади.

Фидел Кастро Кубани эгаллагач бу орол давлатда коммунистик тузум ўрнатилади. Шундан сўнг СССР Кубага ҳар томонлама ёрдам бера бошлайди. АҚШ эса бу орол давлат билан дипломатик алоқаларни узади ва элчихона ходимларини олиб чиқади.

1961 йилда АҚШ Туркия ҳудудига СССРдаги муҳим объектларгача учиб бора оладиган ракеталарини келтиради. Уларга ядро каллаклари ўрнатилганди. Бунга жавобан СССР Кубага ядровий қуролларни жойлаштиради.

Ана шундай вазиятда АҚШ ҳамда СССР ўртасидаги муносабатлар таранглашади ва 1962 йилда президент Жон Кеннеди Куба атрофида денгиз блокадаси бошланганини эълон қилади.

1962 йил 27 октябр куни Куба осмонида парвоз қилаётган АҚШ самолёти уриб туширилади. АҚШ бунга жавоб қайтарилишини эълон қилади. Оқибатда дунё ядровий уруш таҳликаси остида қолади.

28 октябр куни АҚШ ва СССР раҳбарлари келишувга эришади. Унга кўра, Америка томони Кубага бостириб кирмасликка Туркиядан ракеталарини олиб чиқишга ваъда беради. СССР эса ўз ядровий ракеталарини Кубадан олиб кетишга рози бўлади.

Куба атрофида содир бўлган сиёсиз инқироз ечим топгандан сўнг томонлар Вашингтон ва Москва ўртасида тўғридан тўғри телефон алоқаси ўрнатиш бўйича келишувга эришади. Бироқ “Совуқ уруш” даври давом этаверади.

Ветнам уруши

“Совуқ уруш” даврида содир бўлган энг йирик уруш – бу Ветнам уруши ҳисобланади. АҚШ бу урушга қисман 1960-йиллар бошларида, тўлиқ 1965 йилдан бошлаб қўшилган.

1950-йиллар бошларида Ҳиндихитой яримороли Франция назоратида эди. 1954 йилда Ҳиндихитойда тинчлик ўрнатиш бўйича томонлар “Женева келишуви”ни имзолайди.

Унга кўра, Франция Ветнам, Камбожа ва Лаосни мустақил давлатлар сифатида тан олади. Бироқ бу Ҳиндихитойга тинчлик олиб келмайди. Чунки энди минтақадаги ишларга АҚШ ва СССР аралаша бошлаган ва икки томон Франциядан озод бўлган давлатларни ўз таъсир доирасига олишга бел боғлаганди.

1954 йилда Ветнам Бенхай дарёсидан иккига бўлинади. Мамлакат шимолини СССР ва Хитойдан ёрдам олган коммунистлар эгаллайди. У ерда Ветнам демократик республикаси тузилади.

Жанубда АҚШ ёрдамида Ветнам республикаси ташкил этилади. Шундан сўнг икки томон бир-бирига ҳудуд даъво қила бошлайди.

1959 йилда шимолликлар мамлакат жанубини босиб олиш учун ҳаракат бошлайди. Уларга жанубда яшовчи коммунистларга хайрихоҳ партизанлар ҳам ёрдам беради. Шу тариқа уруш бошланади.

1961 йил Жанубий Ветнамга АҚШ армиясининг иккита вертолёт ротаси киритилади. 1963 йилда шимолликлар жанубга ҳужумни кучайтиради. Бунга жавобан АҚШ Жанубий Ветнамга кўпроқ ҳарбийларини юбора бошлайди.

1965 йил охирига келиб Жанубий Ветнамда АҚШнинг 185 минг нафар ҳарбий хизматчиси бор эди. 1968 йилда уларнинг сони 540 минг нафарга етади.

1968 йил кузда ўтказилган президентлик сайловида “Урушни сулҳ билан тезроқ тугатиш” режасини илгари сурган Ричард Никсон ғалаба қозонади. Бироқ шимолликлар билан сулҳга рози бўлмайди ва ҳужумни кучайтиради.

1972 йилда шимолликлар армияси жанубда кечган бир нечта йирик жангда мағлуб бўлади ва шундан сўнг АҚШ таклиф этган тинчлик сулҳи учун музокараларга киришишга мажбур бўлади.

1973 йил 27 январ куни томонлар “Париж тинчлик келишуви”ни имзолайди. Келишувга кўра, АҚШ 1973 йил 29 мартгача Жанубий Ветнамдан барча ҳарбийларини олиб чиқиш мажбуриятини олади. Бироқ уруш яна икки йил давом этади.

1975 йил март ойида шимолликлар Жанубий Ветнам пойтахти Сайгон шаҳрини қўлга киритади. Шу тариқа уруш Жанубий Ветнам армияси ва АҚШнинг мағлубияти билан тугайди. Америкалик ҳарбийлар Ветнамдан тўлиқ чиқиб кетади.

Ветнам урушида СССР Шимолий Ветнамга кенг кўламли ёрдам беради. Жумладан:

• 2000 та танк;
• 1 700 та зирҳли транспорт;
• 7 000 та артиллерия қуроли;
• 5 000 дан ортиқ зенит тўплари;
• 158 та зенит-ракета мажуаси;
• 120 та вертолёт;
• МиГ-17 ва МиГ-21 қирувчи самолётлари етказиб беради.

Шунингдек, СССР Ветнамга тахминан 1,5 млрд доллар миқдорида беғараз ёрдам кўрсатади. Бундан ташқари, Шимолий Ветнам армияси сафида кўплаб совет зобитлари “ҳарбий маслаҳатчи” ниқоби остида хизмат қилади. Бундан ташқари совет ҳарбийлари шимолликлар сафида жангларда қатнашган.

Том маънода айтганда Ветнам уруши – бу СССР ва АҚШнинг Ҳиндихитойни ўз таъсир доирасига олиш учун олиб борган кескин рақобати эди. Охир-оқибат бу рақобатда советлар ютиб чиқади ва Ветнам ҳамда Лаосда коммунистик тузум ўрнатилади.

СССР ва АҚШ ўртасидаги илиқ муносабатлар

1969 йил 20 январдан бошлаб АҚШни Ричард Никсон бошқара бошлайди. Бу шахс СССР билан ҳам муносабатларни илиқлаштириш учун 1972 йилда давлат ташрифи билан Москвага келади. Ўшангача АҚШ президентлари орасида фақат Франклин Рузвелт 1945 йилда СССРга келганди.

Ричард Никсон Москвада Брежнев билан АҚШ ва СССР ўртасида савдо-иқтисодий ҳамкорлик шартномаларини имзолайди. Шундан сўнг савдо алоқалари жонланади.

Масалан, дунёга машҳур Pepsi Сola ичимликлари СССРга ўша пайтда кириб келади. 1973 йилда PepsiCo компанияси СССРда ўз корхонасини қура бошлайди ва 1974 йилда ишга туширади.

1972 йил кузда ўтказилган сайловда Ричард Никсон яна ғалаба қозонади ва АҚШни бошқаришда давом этади. 1974 йил 27 июнда у СССРга иккинчи марта келади ва ҳар икки давлат ўртасидаги сиёсий ҳамда иқтисодий алоқалар янада жонланади.

Бироқ 1974 йил августда Никсон истеъфога чиқади. Ўшанда унга “Уотергейт иши” деб номланган сиёсий можаро ортидан импичмент хавф солади. Айтганча, Никсон АҚШ тарихида ўз ихтиёри билан истеъфо берган биринчи ва ягона президентга айланади.

Никсондан сўнг АҚШни вице-президент Жералд Форд бошқара бошлайди. Бу шахс ҳам Никсон бошлаган сиёсатни давом эттиради ва 1974 йил ноябрда СССРга ташриф буюриб, Владивостокда Брежнев билан учрашади.

1976 йилда ўтказилган сайловда Жералд Форд ютқазади ва 1977 йил январда Оқ уйни Жимми Картерга бўшатиб беради.

Никсон ва Форддан фарқли равишда Картер СССРни бир қатор ишларда айблаб чиқади ва ўртадаги алоқалар яна совуқлаша бошлайди.

1979 йил 18 июнда Картер ва Брежнев Венада стратегик қуролларни қисқартириш бўйича келишув имзолайди. Алоқалар яна изга туша бошлаганда совет армияси Афғонистонга бостириб киради ва барчаси барбод бўлади.

Афғон уруши

Афғон урушида АҚШ бевосита қатнашмаган. Бироқ бошқа йўллар билан урушга таъсир кўрсатган. СССРга санкциялар жорий этган, афғонларга қурол-яроғ етказиб берган.

Афғон уруши бошлангач АҚШ ва халқаро ҳамжамият СССРдан дарҳол Афғонистондан қўшинларни олиб чиқишни талаб чиқади. Жимми Картер маъмурияти СССРнинг бу ҳаракатини халқаро ҳуқуқ ва суверенитетнинг бузилиши деб атайди.

Кўп ўтмай АҚШ СССРга нисбатан бир қатор чекловлар ва санкциялар жорий қилади. Жумладан, СССРга буғдой ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сотиш тўхтатилади, стратегик аҳамиятга эга бўлган юқори технологияларни экспорт қилиш тақиқланади.

Шунингдек, АҚШ бошчилигидаги Ғарб давлатлари 1980 йилда Москвада ўтказилган ёзги олимпия ўйинларини бойкот қилади ва СССРга ўз спортчиларини юбормайди.

Ўшанда Москва олимпиадасини 65 давлат бойкот қилади. Бунга жавобан советлар 1984 йилда Лос-Анжелесда ўтказилган олимпиадани ўз таъсир доираси остидаги давлатлар бойкот қилишига уринади.

Бундан ташқари АҚШ бир қанча давлатларга таъсир ўтказиб, жаҳон бозорида нефт нархини кескин арзонлаштиришга эришади. Оқибатда йирик нефт экспорт қилувчи давлат бўлган СССР иқтисодиёти жиддий зарар кўра бошлайди.

Умуман олганда Афғон уруши АҚШ ва СССР муносабатларининг яна совиб кетишига сабаб бўлади.

“Совуқ уруш” даврининг тугаши

1985 йил 10 март куни совет раҳбари Константин Черненко вафот этди. Унинг ўрнини Михаил Горбачёв эгаллайди ва СССРда “Қайта қуриш” ва “Ошкоралик” деб номланган ислоҳотларни бошлайди. 1986 йилда у Афғонистондан қўшинларни олиб чиқишни эълон қилади.

Шунингдек, СССРда фуқароларга бирмунча эркинликлар, жумладан эътиқод эркинлиги, шахсий мулкга эга бўлиш имкониятлари берилади.

Бундан ташқари, СССР ташқи сиёсат концепциясини ҳам ўзгартира бошлайди ва натижада Ғарб давлатлари билан иқтисодий ҳамда сиёсий алоқалар бирмунча жонланади.

1989 йилда Афғонистондан совет армиясининг сўнгги қисмлари олиб чиқилади.

Бундай ишлар АҚШ томонидан олқишланади ва 1989 йил декабр ойида АҚШ президенти Катта Жорж Буш ва СССР раҳбари Михаил Горбачёв Малта давлатида учрашган чоғда “Совуқ уруш” даври якунланганини эълон қилади.

1991 йил август ойида СССР парчаланиб кетгач “Совуқ уруш” даври тўлиқ якунига етади. Бу даврнинг тугаши дунёда ядровий уруш хавфини камайтиради.

Россия ва АҚШ “Совуқ уруш” даврига қайтдими?

Аксарият сиёсий таҳлилчилар ҳозирда АҚШ ва Россия яна “Совуқ уруш” даврини ўтказаётганини айтади. Бу даврнинг бошланишига Россиянинг Украина ҳудудларини эгаллаб олгани сабаб бўлган.

2014 йил Россия ҳарбийлари Украина шарқига бостириб кириб Луганск ва Донецк вилоятларининг бир қисмини ҳамда Қримни эгаллаб олди.

Шундан сўнг АҚШ бошчилигидаги коллектив Ғарб Россиянинг ишини қоралаб чиқди ва бу давлатга нисбатан санкциялар жорий эта бошлади.

2022 йил 24 феврал куни Россия армияси Украинага бостириб киргач икки йирик давлат ўртасидаги муносабатлар энг ёмон кўринишга келди.

АҚШ Россияга нисбатан кўплаб санкциялар эълон қилди. Шунингдек, Америка Украинага қурол-яроғ бериб келмоқда. Молиявий ёрдам кўрсатмоқда.

Тўғри, Трамп ҳокимият тепасига келгач Украинага берилаётган ёрдам ҳажми бироз камайди. Бироқ бу Россия ва АҚШ ўртасидаги совуқ алоқаларни “илитгани” йўқ.

2026 йил 5 феврал куни Россия ва АҚШ ўртасидаги охирги йирик ядровий келишув — New START (СНВ-III) шартномаси расман ўз кучини йўқотди.

Томонлар шартномани янгилашмади ва бу охирги 50 йил ичида биринчи марта икки давлат ўртасида ядровий қуролларни чекловчи ҳеч қандай ҳуқуқий келишув қолмаганини англатади.

Бир сўз билан айтганда 2014 йилдан бошлаб Россия ва АҚШ ўртасида “Совуқ уруш-2” даври бошланди. Буни 2016 йилдаёқ ўша пайтда Россия бош вазири бўлиб ишлаб турган Дмитрий Медведев ҳам айтиб чиққан эди.

“Совуқ уруш-2” даври қачон тугашини вақт кўрсатади. Биз эса дунёда урушлар бўлмасин, инсоният тинч-тотув бўлиб яшасин деймиз.