“АҚШ-Эрон: Трамп имконият ойнасини очиқ қолдиряпти” — сиёсатшунос

АҚШда президентнинг уруш ваколатлари доирасидаги 60 кунлик механизм ҳозирги Эрон билан боғлиқ вазиятда яна марказий масалага айланди. Бу тизим тезкор ҳарбий қарорлар учун яратилган бўлса-да, сулҳ эълон қилиниши ушбу механизмнинг амалдаги талқинини ўзгартириб юборди. Шу тариқа Трамп қайтадан ҳарбий ҳаракатларни бошлаб яна икки ой вақтдан ютиши мумкин. Лекин олдинда АҚШ мезбонлик қиладиган мундиал ва оралиқ сайловлар масаласи бор.

60 кунлик ваколат доирасида сулҳ аллақачон кучга кириб уруш тўхтаган бўлса, Трамп қайтадан янги операция эълон қилиши мумкинми?

Шавкат Икромов: Дастлаб берилган 60 кунлик муддат, бу Конгресс якуний қарор чиқармасдан туриб президентга уруш олиб бориш ваколатини берувчи механизм ҳисобланади. Бу муддатдан ташқари яна қўшимча 30 кунлик захира ҳам мавжуд.

Бироқ уруш қандай мақсадларда бошланган бўлса, ўша мақсадларнинг бирортаси ҳозирча амалга ошгани йўқ. Аксинча, минтақада янада оғир ва инқирозли вазият юзага келган. Кўплаб кузатувчилар бу ҳолатни келажакда кенг кўламли урушга олиб келиши мумкин бўлган хавфли босқич сифатида баҳоламоқда.

Хусусан, Қўшма Штатларнинг Ҳўрмуз бўғозини деярли тўлиқ блокада қилиши ва Эронга ҳаракат эркинлигини бермаётгани, Теҳронни янада кескин чоралар кўришга ундаши мумкинлиги ҳақида тахминлар бор. Халқаро уруш қоидаларига кўра бундай блокада тегишли конвенцияларга мос келиши керак.

Бироқ ҳозирги вазиятда АҚШ ва унинг иттифоқчиси Исроил ҳаракатлари бу нормаларга тўлиқ мос келмаётгани ҳақида фикрлар мавжуд. Агар блокада давом этса, уруш тугади деган даъвонинг ўзи савол остида қолади. Чунки уруш якунланди деб айтиш учун томонлар муросага келиши ёки ҳеч бўлмаганда умумий келишувга эришиши лозим. Ҳозир эса АҚШ дастлаб қўйган талабларидан деярли чекинмаган, Эрон томони ҳам ўзининг “қизил чизиқлари”да қатъий турибди. Томонлар музокарага яқинлашаётганини кўрсатадиган аниқ белгилар йўқ.

Шу нуқтаи назардан, уруш тугаганини эълон қилишни Доналд Трампнинг сиёсий ва ҳарбий тактикасига хос услуб сифатида баҳолаш мумкин. Одатда у тинчлик ёки урушни якунлаш ҳақида баёнот бергач, ортидан кескин ҳарбий ҳаракатлар ёки қарама-қарши қадамлар кузатилади. Шу боис бу ҳолатни вақтинчалик танаффус сифатида талқин қилиш мумкин. Ҳозирги вазиятга қараганда, Форс кўрфази ҳудудида АҚШ қўшинларини қайта жойлаштириш жараёни давом этмоқда.

Айрим кучлар олиб чиқилмоқда, бошқалари эса янги шароитларда фаолият юритишга тайёрланмоқда. Шу сабабли айнан қандай “тинчлик” ҳақида гап кетаётгани ҳануз аниқ эмас.

Жаҳонгир Акрамов: Ҳозирги вазиятда Доналд Трамп Конгрессга махсус мактуб йўллаб, АҚШ Эрон билан аллақачон сулҳга эришганини таъкидлади. Шу боис, ўт очишни тўхтатиш режими ишга тушганидан кейин, апрелдан бошлаб 60 кунлик муддат ўз аҳамиятини йўқотганини билдирган. Яъни бу масалани муҳокама қилишнинг ўзи ортиқча деган позицияни илгари сурмоқда.

Бу эса маълум маънода шуни кўрсатадики, у Конгрессда сиёсий мағлубиятга учраши мумкинлигини олдиндан англаб турибди. Чунки ҳатто айрим республикачилар ҳам урушни давом эттириш учун Трампга қўшимча ваколат беришга қарши эканликларини билдирган. Сенатда демократлар етакчиси бўлган Чак Сҳумер ҳам кескин баёнот бериб, агар республикачилар Трампни қўллаб-қувватласа, улар унинг ҳаракатларига шерик бўлишини таъкидлади. Бу эса АҚШ сиёсий тизимида жиддий бўлиниш мавжудлигини кўрсатади.

Ҳозирги шароитда қўшимча бир ойлик муддат аслида урушни давом эттириш учун эмас, балки мавжуд операциялардан чиқиб кетиш учун мўлжалланган. Бироқ ҳозир вазиятда фаол ҳарбий ҳаракатлар деярли кузатилмаяпти.

Шундай экан, Трамп келажакда яна ҳарбий ҳаракатларни бошлаш эҳтимоли учун “имконият ойнаси”ни очиқ қолдирмоқчи.

Агар конгресс “жанговар ҳаракатлар тўлиқ тўхтатилсин, қўшинлар қайтарилсин” деган қатъий қарор қабул қилса ва президент ваколатлари конституциядан четга чиққани ҳақида хулоса қилса, бу АҚШнинг Эрон билан музокараларида Теҳрон позициясини кучайтириб юбориши мумкин. Шу сабабли конгресс қарори кўпроқ ҳуқуқий эмас, балки сиёсий характерга эга бўлиш эҳтимоли юқори.

Чунки АҚШ сиёсатчилари ҳар қандай ҳолатда ҳам камроқ йўқотиш билан вазиятдан чиқишга ҳаракат қилмоқда. Иккинчи жиҳат шундаки, Трампдан деярли ҳар қандай қарорни кутиш мумкин. Масалан, Россиянинг Украинага ёки АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужуми каби воқеаларни анъанавий сиёсатшунослик доирасида тўлиқ изоҳлаш қийин.

Чунки одатда сиёсат миллий манфаатларга асосланади, аммо бу ҳолатларда иррационал қарорлар, мафкуравий омиллар ёки бошқа давлатлар лоббисининг таъсири мавжуд бўлиши мумкин. Бу эса АҚШ учун ҳам ноанъанавий ҳолат ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, Трампни тўхтатиб туриши мумкин бўлган асосий омиллардан бири жамоатчилик, айниқса унинг тарафдорлари муносабати. Хусусан, “МАГА” ҳаракати тарафдорларининг реакцияси муҳим рол ўйнаши мумкин.

Масалан, улар йирик ички тадбирлар — Жаҳон чемпионати ёки АҚШнинг 250 йиллик юбилейи арафасида ташқи можароларга эътибор қаратилишини танқид қилиши эҳтимоли бор. Умуман олганда, Трампнинг сиёсий риторикасида ҳам қарама-қаршиликлар кузатилади. У аввал Жо Байден президент бўлмаганида, 2020 йилда Трампнинг ўзи сайланганида Россия-Украина уруши бўлмас эди, деган даъвони илгари сурган эди. Бироқ амалда бу урушни Владимир Путин бошлаган. Ҳозир эса Трампнинг Эронга нисбатан ҳарбий ҳаракатлари унинг ўша асосий сиёсий аргументини заифлаштириб қўйди.

Тўлиқ суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosat | Kun.uz” каналида томоша қилишингиз мумкин.