«БААнинг мустақиллик декларацияси» – Амирликлар OPEC'дан чиқишига фақат уруш сабаб эмас

Бирлашган Араб Амирликлари расмийлари охирги ҳафталарда араб қўшниларидан норозилигини очиқчасига билдириб, уларнинг Эронга нисбатан заиф позициясидан шикоят қилиб келаётганди. Таҳлилчилар эса расмий Абу-Даби ушбу норозилигини саммитда қандай намойиш этаркан, деб кутди.

Шундай вазиятда – 28 апрел куни БАА нефт ишлаб чиқарувчи давлатлар картели — OPEC’дан чиқишини эълон қилди. 1 майдан эътиборан БАА глобал энергия нархларига таъсир ўтказувчи ушбу ташкилотнинг аъзоси эмас. Амирликларнинг бу қарори – Саудия Арабистони Форс кўрфази араб давлатлари раҳбарларининг саммитига мезбонлик қилаётган вақтга тўғри келди. Хусусан, Саудия валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон йиғилишни бошлаши билан, унинг қўшниси «бомба» хабарни тарқатди.

Бироқ OPEC’нинг де-факто етакчиси Саудия Арабистони экани минтақада ҳеч кимга сир эмасди. Амирлик расмийлари бу қарорни нефт қазиб олиш ҳажмини бир томонлама ошириш ва бозорнинг узоқ муддатли эҳтиёжларини қондириш истаги билан изоҳлади.

Ушбу эълоннинг вақти қасддан танланганми ёки тасодифми, ҳар қандай ҳолатда ҳам у Яқин Шарқдаги сўнгги тектоник ўзгаришларнинг кучли рамзи бўлди, деб ёзмоқда New York Times. Бу жараёнлар уруш даврида яна ҳам тезлашган. OPEC’дан узоқлашиш орқали Амирликлар ҳукумати ўз манфаатлари йўлида кескин қадамлар ташлашга тайёрлигини, анъанавий иттифоқлар ва қолиплар билан чекланиб қолмаслигини намойиш этди.

«Бу Амирликларнинг мустақиллик декларациясидир. Улар энди ўз манфаатларига мос келмайдиган институтлар олдида ўзларини қарздор деб ҳисобламайди», дейди Вашингтондаги Араб кўрфази давлатлари институти катта илмий ходими Кристин Диван.

«Жиловланмаган БАА»нинг пайдо бўлиши бутун дунёдаги бозорлар, иқтисодиётлар ва можаролар учун жиддий оқибатларга эга. 2 триллион доллардан ортиқ суверен бойликка эга бўлган ушбу кичик мамлакат ўз чегараларидан ташқарида ҳам катта таъсир доирасини шакллантирган.

БАА ва Саудия рақобати

New York Times нашрига берган интервюсида БАА энергетика вазири Суҳаил Ал-Мазруий OPEC'дан чиқиш қарорининг «бирор бир [нефт] ишлаб чиқарувчисига алоқаси йўқлигини» таъкидлади. У Саудия Арабистони ва Амирликлар Эрондаги уруш, инқироз даврида бирга турган «биродарлар» эканини қўшимча қилди. Аммо саудлар каби – йирик нефт экспортчиси ва АҚШнинг яқин иттифоқчиси бўлган БАА минтақада тобора ўз йўлидан бораётганини инкор этиб бўлмайди.
 

Сўнгги йилларда амирлик расмийлари ўз иқтисодий манфаатларини кўзлаш муҳимлиги ҳақида гапириб, OPEC томонидан ўрнатилган ва нефт қазиб олишни чекловчи квоталардан норози бўлиб келишаётган эди.

Кўрфаздаги араб ҳукуматлари Исроил билан масофани сақлаётган ёки алоқаларни узаётган бир пайтда, БАА Тел-Авив билан иттифоқни янада мустаҳкамлади. Яманда эса БАА қуролли исёнчиларни қўллаб-қувватлаб, у ердаги ҳукуматни дастаклаётган Саудия етакчиларининг ғазабини келтирди.

Судандаги шафқатсиз фуқаролар урушида ҳам манфаатлар тўқнашмоқда. Саудия Арабистони ва Миср Судан ҳукуматини қўллаб-қувватлаётган бўлса, БАА ҳукуматга рақиб бўлган ҳарбийлаштирилган гуруҳни дастакламоқда. Нашрнинг ёзишича, БАА расмийлари кўплаб далиллар мавжудлигига қарамай, Судан «Тезкор ҳаракат кучлари»га (RSF) қурол юбораётганини рад этиб келмоқда.

Шу тариқа, Саудия Арабистони ва Амирликлар ўртасидаги ихтилоф бир неча йиллардан бери ривожланиб келмоқда. Бугунга келиб, бу келишмовчилик икки ҳукуматнинг энг юқори бўғинларигача етиб борган.

Эрондаги урушнинг таъсири

Саудия шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон ва БАА президенти шайх Муҳаммад бин Заид бир вақтлар яқин шериклар эди. Улар 2015 йилда Ямандаги хусийларга қарши бирлашган, кейинчалик эса Яқин Шарқ келажаги бўйича бир-бирига зид қарашларни илгари суриб, сезиларли даражада узоқлашди. Бу узилиш Эрондаги уруш вақтида янада мустаҳкамлангандек кўринмоқда.

28 февралда АҚШ–Исроил ҳужуми бошланганидан кейин Эрон ўз жавоб зарбаларининг асосий қисмини – Қўшма Штатлар объектлари жойлашган Кўрфаз мамлакатларига қаратди.

Аммо Эроннинг дрон ва ракета ҳужумлари – Кўрфаз давлатларини умумий душманга қарши бирлаштириш ўрнига, минтақанинг парчаланишига ёрдам бергандек кўринмоқда.
 

Хусусан, Кўрфаз расмийлари Эронга қандай жавоб беришни ўйлаётган бир пайтда, БАА ушбу мамлакат билан узоқ йиллик маданий ва иқтисодий алоқаларини узиш чораларини кўрди. Камроқ ва талафоти катта бўлмаган ҳужумларга учраган Саудия Арабистони эса Эронни кескин қоралади, бироқ урушни дипломатик йўл билан ҳал қилиш бўйича Покистон ҳаракатларини қўллаб-қувватлади.

БАА эса бу ташаббусдан ўзини четга олди. Амирлик расмийлари кўп маротаба араб ва Ислом оламининг кўп томонлама ташкилотларидан норозилигини айтиб, Эронга нисбатан қаттиқроқ позиция тарафдори эканига ишора қилди.

Душанба куни Дубайдаги конференцияда Амирликнинг юқори мартабали мулозими Анвар Гаргаш Кўрфаз бирдамлиги – уруш келтириб чиқарган «чақириқлар даражасида эмаслигини» айтди: "Кўрфазнинг ҳар бир давлатида Эронга нисбатан ўз тийиб туриш сиёсати бор эди. Бу сиёсатларнинг барчаси муваффақиятсизликка учради», дейди у.

Нефт нархи масаласи

Йиллар давомида нефт сиёсати БАА ва Саудия Арабистони ўртасидаги зиддиятларнинг кўриниб турган манбаи бўлиб келган. Амирликлар нефт қазиб олишни максималлаштириш стратегиясини маъқул кўрмоқда. Яъни улар энергия бозорлари қазилма ёқилғилардан бутунлай воз кечгунга қадар имкон қадар кўпроқ нефт сотиб қолишни кўзламоқда.

Саудия Арабистони эса узоқ муддатда юқори нефт нархларини сақлаб қолишга интилади. Бу стратегия эса баъзан OPEC аъзолари, жумладан, БААдан ҳам ишлаб чиқариш ҳажмини чеклашни талаб қилади. Чунки анча каттароқ ва нефтга кўпроқ қарам бўлган Саудия Арабистони давлат бюджетини, валиаҳд шаҳзоданинг улкан ва қиммат режаларини молиялаштириш учун юқори даромадга муҳтож.

OPECʼдан чиқиш ва нефт қазиб олишни кўпайтириш қарори — юқори энергия нархлари туфайли сиёсий босим остида қолган Трамп маъмуриятига ҳам маъқул келиши мумкин.

Ўз ҳукуматининг мустақил йўл тутиш истагини акс эттирган ҳолда, амирлик расмийлари ва ҳукуматпараст шарҳловчилар кейинги қадамлар нима бўлиши ҳақида тахмин қилишмоқда. Баъзиларга кўра, БАА Араб давлатлари Лигаси, Кўрфаз Араб давлатлари Ҳамкорлик Кенгаши ёки Ислом Ҳамкорлик Ташкилотидан ҳам чиқиши мумкин.

Хусусан, БАА яқин орада Араб Лигаси бўйича ҳам қарор қабул қилиши мумкин: агар тўлиқ чиқиш бўлмаса ҳам, аъзоликни музлатиш ёки ташкилотни молиялаштиришни тўхтатиш эҳтимоли бор.

Таҳлилчиларга кўра, БАА йиллар давомида OPEC'да фақат «Саудия Арабистонига ҳурмат юзасидан» қолиб келганди. Бу чиқиш – «улар энди Саудия етакчилигига бўйин эгмаслиги»ни аниқ кўрсатди.