Эрон уруши: БАА ва Саудия ўртасидаги яширин зиддиятлар юзага чиқди

Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари ўртасидаги рақобат яққол кўзга ташланиб бормоқда. Таҳлилчиларга кўра, бу ҳолат фақат АҚШ–Эрони билан боғлиқ эмас: OPEC доирасидаги квоталар тортишуви, Судан ва Ямандаги қарама-қарши позициялар ҳамда иқтисодий рақобат бу зиддиятнинг анча чуқур ва тизимли эканини кўрсатади.

— АҚШ–Эрон уруши фонидаги БАА ва Саудия зиддияти вақтинчаликми ёки бу стратегик бўлинишми?

Камолиддин Раббимов: Менимча, бу жараён вақтинчалик ҳодиса эмас, балки чуқур геосиёсий ўзгаришларнинг бошланишидир.

Ушбу уруш натижасида Яқин Шарқ минтақасининг хавфсизлик архитектураси қайта кўриб чиқилиши муқаррар. Доналд Трамп президентлигининг биринчи даврида Баҳрайн, Бирлашган Араб Амирликлари ва Марокаш Исроил билан дипломатик алоқалар ўрнатди. Бугунги уруш фонида эса араб давлатлари ичида айнан Бирлашган Араб Амирликлари Исроил ва АҚШга энг яқин позицияни эгаллаб бормоқда.

Амирликлар стратегик жиҳатдан Исроилга янада яқинлашгани кузатилмоқда. Бу ҳолат араб давлатлари ўртасида Исроилни тан олмаслик бўйича шаклланган тарихий консенсуснинг емирилаётганини англатади. Аввал ҳам Миср ва Иордания Исроил билан алоқалар ўрнатган эди, бироқ уларнинг риторикаси танқидий руҳда сақланиб қолган. Ҳозирги вазиятда эса БАА ва Исроил ўзаро муносабатларни очиқчасига стратегик иттифоқ даражасига олиб чиқмоқда. Бу эса БААнинг сиёсий ва геосиёсий танлови аниқ ва кескин эканини кўрсатади.

Шу билан бирга, минтақадаги бошқа давлатлар, хусусан Қатар ва Саудия Арабистони АҚШнинг хавфсизлик кафолатларига нисбатан шубҳа билан қарай бошлади. Улар учун муҳим савол шуки: агар келажакда Исроил ва араб давлатлари ўртасида тўқнашув юзага келса, АҚШ нейтрал қоладими ёки тўлиқ Исроил томонида турадими? Мавжуд тажриба АҚШнинг бир томонлама позиция эгаллаш эҳтимоли юқорилигини кўрсатмоқда.

Яна бир муҳим ўзгариш – Эрон омилига бўлган муносабатнинг трансформациясидир. Авваллари араб давлатлари учун асосий стратегик таҳдид сифатида Эрон кўрилган бўлса, сўнгги йилларда, айниқса 2023 йил 7 октябрдан кейинги воқеалар фонида, Исроил агрессияси марказий ўринга чиқди. Эндиликда минтақадаги кўпроқ доираларда Исроил асосий стратегик таҳдид сифатида баҳоланмоқда.

Исроилнинг идеологик ва диний асосланган сиёсий қарашлари минтақадаги зиддиятларнинг узоқ муддат давом этишини англатади. Яъни араб давлатлари ва Исроил ўртасидаги қарама-қаршиликлар ҳали якунланмаган.

Бирлашган Араб Амирликлари ва Саудия Арабистони ўртасида тарихан яширин рақобат мавжуд бўлган. БАА ўзини АҚШ ва Исроил учун Саудиядан кўра ишончлироқ иттифоқчи сифатида кўрсатишга интилиб келган. Саудия Арабистони эса мураккаб мувозанатни сақлашга ҳаракат қилмоқда: бир томондан АҚШ билан стратегик алоқаларни давом эттириш, иккинчи томондан эса мусулмон дунёсидаги диний ва сиёсий етакчилик мақомини йўқотмаслик.

Хулоса қилиб айтганда, БААнинг кескин геосиёсий танлови қисқа муддатда манфаат келтириши мумкин, бироқ узоқ муддатда бу қарор уни араб ва мусулмон дунёсида изоляцияга олиб келиш эҳтимолини ҳам оширади.

Ҳикматилла Казакбаев: Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари ўртасидаги муносабатлар бугунги вазият билангина чекланмайди. Умуман олганда, уларнинг минтақадаги манфаатлари кўплаб нуқталарда тўқнашади.

Бунга ёрқин мисол – Судан. Ушбу мамлакатдаги можарода Саудия Арабистони расмий армияни қўллаб-қувватласа, БАА ҳукуматга қарши кучларни қўллаб-қувватламоқда. Сўнгги йилларда БАА Қизил денгиз бўйи ҳудудларида, хусусан портлар ва логистика инфратузилмаси устидан назоратни кучайтиришга алоҳида эътибор қаратмоқда. Бу орқали у нафақат иқтисодий манфаатларни кўзламоқда, балки Қизил денгизнинг тўлиқ Саудия назоратига ўтиб кетишини ҳам чеклашга интилмоқда.

Иккинчи муҳим йўналиш – Сомалиленд. Суверенитетини фақат Исроил тан олган бу мамлакат Қизил денгиз ва глобал савдо йўллари нуқтайи назаридан катта аҳамиятга эга. БАА бу ерда порт инфратузилмасини ривожлантиришга киришган. Шу билан бирга, Сомали ҳукумати Саудия Арабистони билан яқин алоқаларни сақлаб қолмоқда. Бу эса икки давлат ўртасидаги рақобатни кучайтиради.

Учинчи ва энг муҳим қарама-қаршилик майдони – Яман. Саудия Арабистони мамлакатнинг халқаро тан олинган ҳукуматини қўллаб-қувватласа, БАА Жанубий Ямандаги кучларни қўллаб-қувватлайди. Саудия учун Яман ягона давлат сифатида сақланиб қолгани маъқул, чунки бу унинг таъсир доирасини кенгайтиради. БАА эса аксинча, Жанубий Яманнинг алоҳида сиёсий бирлик сифатида шаклланишидан манфаатдор. Чунки бу орқали у стратегик жиҳатдан муҳим Адан порти ва унга туташ ҳудудлар устидан таъсирини мустаҳкамлаши мумкин. Эрон қўлловидаги ҳусийларни ҳам қўшганда, Яманда учта асосий куч маркази шаклланган. Бу рақобат яқин истиқболда ҳам давом этиши кутилади. Чунки БАА ўзини минтақавий куч сифатида намоён этишга интилмоқда. Шу жараёнда Саудия Арабистони унинг асосий рақибига айланмоқда.

Рақобат фақат сиёсий ва ҳарбий соҳалар билан чекланмайди. Иқтисодий йўналишда ҳам икки давлат ўртасида кескин рақобат мавжуд. Хусусан, Саудия Арабистонининг “Vision 2030” дастури иқтисодий диверсификацияни мақсад қилган. БАА буни ўзига нисбатан иқтисодий чорлов деб қабул қилмоқда.

БАА минтақада инновациялар маркази ва халқаро IT компаниялар учун жозибадор ҳудудга айланган. Солиқ сиёсатининг қулайлиги ва эркин иқтисодий муҳит кўплаб компанияларни жалб қилмоқда. Саудия Арабистони ҳам шунга ўхшаш моделни шакллантиришга уринмоқда.

Албатта, диний жиҳатдан БАА Саудия Арабистонининг ўрнини эгаллай олмайди. Бироқ сиёсий ва геоиқтисодий нуқтайи назардан у мустақил куч марказига айланишни мақсад қилган. Шу боис келажакда ҳам бу икки давлат ўртасидаги рақобат давом этиши эҳтимоли юқори.

БААнинг ОПЕКдаги позициясига нисбатан норозилиги ҳам шу контекстда тушунилади. Ташкилот доирасида асосий қарорлар кўпинча Саудия Арабистони таъсирида шаклланади. Нефт қазиб олиш квоталари масаласида ҳам БАА ўз имкониятларига нисбатан чекловларга дуч келмоқда. Хусусан, Абу-Даби иқтисодиёти нефтга кўпроқ боғлиқ бўлгани сабабли, мавжуд квоталар уни қониқтирмайди. Бу эса БААнинг иқтисодий ва сиёсий мустақилликка интилишини кучайтиради.

БААнинг Исроил билан яқинлашуви ҳам стратегик ҳисоб-китобларга асосланган. У минтақада яккаланиб қолмаслик, эҳтимолий сиёсий босимлар ёки блокадаларга қарши қўшимча таянч яратишни мақсад қилган. Шу нуқтайи назардан, Исроил билан ҳамкорлик БАА учун хавфсизлик ва сиёсий суғурта вазифасини бажармоқда.

Тўлиқ суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosat | Kun.uz” каналида томоша қилишингиз мумкин.