Ўзбекистонда P2P мониторинги бошланди. Аммо ноаниқликлар кўп

2026 йил 6 апрел куни Солиқ қўмитаси раиси Фаррух Пўлатов давлат раҳбари ҳузурида ўз таклифларини тақдимот қилган эди. Йиғилишда, жумладан, P2P (картадан картага) ўтказмаларни мониторинг қилиш масаласи ҳам кўриб чиқилган эди.

Расмий хабарга кўра, P2P-операциялар мониторинги, товарларни маркировкалаш ва бошқа чоралар орқали жорий йилда бюджетга қўшимча 30 триллион сўм тушумни таъминлаш кўзда тутилган.

Май ойи ўрталарига келиб, ижтимоий тармоқларда шахсий картасига тез-тез P2P ўтказмалар орқали маблағ қабул қилувчи шахслар солиқ идораларига чақирилаётгани ҳақида гап-сўзлар тарқалди.

“Масалан, бир кишида уч йил ичида 2,5 мингта P2P транзакция бўлган. Унга изоҳ бериш учун ойма-ой нечта ва қанча суммадаги транзакциялар бўлгани кўрсатилган ҳужжатни тақдим этишган. Картасининг йиллик айланмаси 500 млн сўмдан ошган одамлар ҳам чақирилган ҳолатлар бор”, – дея ёзди Telegram'даги “Потребитель.Уз” канали.

Интернетда P2P орқали савдо тушумларини яширишда гумонланган тадбиркорга солиқ органи томонидан юборилган огоҳлантириш хатининг сурати айланмоқда.

Хатда ёзилишича, фуқаро савдо тушумларини шахсий банк картасига қабул қилиш орқали солиқ базасини яширгани “солиқ органида мавжуд маълумотлар ҳамда ташқи манба маълумотлари асосида” аниқланган.

Хатда жисмоний шахснинг 2025 йил январ–ноябр ойларидаги P2P айланмаси суммаси кўрсатилган.

“Солиқ базасини яшириш (камайтириб кўрсатиш) – яширилган (камайтириб кўрсатилган) солиқ базаси суммасининг 20 фоизи миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 138-моддасига мувофиқ, мазкур тузтишлар киритиш тўғрисидаги хабарномани олган кундан эътиборан ўн кунлик муддатда аниқлаштирилган солиқ ҳисоботини ёхуд тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этган ҳолда аниқланган тафовутларнинг асосномасини тақдим этишингиз шарт.

Диққат: Солиқ кодексининг 21-моддасига асосан, солиқ тўловчилар солиқ солиш объектларини ҳисобга олишда, солиқларни ҳисоблаб чиқариш ва тўлашда ўзлари йўл қўйган хатоларни мустақил равишда тузатиш хуқуқига эга”, – дейилади огоҳлантиришда.

Хатнинг бир нусхаси Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Юнусобод туман бўлимига ҳам юборилган.

Қўмита баёноти

Солиқ қўмитаси 13 май куни баёнот билан чиқиб, савдо билан шуғулланувчи “айрим” хўжалик юритувчи субъектларда P2P орқали савдо қилиш ҳолатлари таҳлил қилинаётганини маълум қилди.

“Афсуски, бундай операциялар орқали тушган айрим даромадлар солиқ ҳисоботларида акс эттирилмаслиги натижасида давлат бюджетига тегишли тушумлар тўлиқ шаклланмай қолмоқда.

Шу муносабат билан солиқ органлари томонидан юридик шахсларда фаолият юритувчи раҳбар ходимларнинг банк пластик карталарига келиб тушган маблағлар юзасидан таҳлилий ўрганишлар олиб борилмоқда. Аниқланган ҳолатлар асосида солиқ ҳисоботларида акс эттирилмаган даромадлар бўйича тегишли чоралар кўрилмоқда ҳамда солиқ тўловчиларга хабарномалар юборилмоқда”, – дейилади баёнотда.

Солиқ қўмитаси бу жараён “жазолаш ёки босим ўтказиш эмас, балки иқтисодий адолатни таъминлаш, яширин айланмаларни қисқартириш ва ҳалол меҳнат қилиб, қонун доирасида иш юритаётган тадбиркорларни қўллаб-қувватлашга қаратилгани”ни таъкидлаган.

Маълумотлар қанчалик қонуний йўл билан олиняпти?

Жамоатчилик фаоли, иқтисодчи Шуҳрат Қурбонов Telegram-каналида солиқчиларнинг ҳаракатига муносабат билдирди.

Унинг қайд этишича, баёнотда “юридик шахсларнинг раҳбар ходимлари” дейилган бўлса-да, текширув мезонлари умуман аниқ эмас: ёппасига ҳамма карталарни текширишяптими, фақат бизнеси бор ёки бизнесга раҳбарлик қиладиганларнинг карталарини ажратиб олишганми, топ-100 нафар энг кўп ўтказма қабул қилувчиларни олишганми?

Қурбонов Қозоғистон тажрибасини мисол қилиб келтирди. У ерда 1 кишининг картасига 3 ой давомида 100 дан ортиқ турли шахслардан 1 020 000 тенгедан ортиқ ўтказмалар келиб тушса, картага тушумлар таҳлил қилинади. Агар айланма учала категориянинг ҳаммасига мос келса, савдо тушуми бўлгани ҳақидаги гумон вужудга келади. Кейинги босқичда карта эгаси бу савдо тушуми эмаслигини (масалан, хайрия тушумлари) исботлаши, ёки солиқларни тўлаши керак.

Иқтисодчи солиқларни ҳамма тўлаши кераклиги, лекин нега савдо нуқталари тушумларни юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор ҳисобига эмас, шахсий картага ўтказмалар шаклида қабул қилишни афзал кўраётганини чуқурроқ ўрганишга чақирган.

“Ортиқча рақамлаштириш” оқ ҳисоб-китобдан кулранг ёки ҳатто қора ҳисоб-китобларга қочишга етакламаяптими, буни ўйлаб кўриш керак”, – дейди у.

Шуҳрат Қурбоновга кўра, аслида “банкоматга югуриб, пул ечиб, нақд пулда тўлаш”дан кўра, P2P транзакция бўлгани анча яхшироқ, чунки бу қонуний асослар пайдо бўлганида маблағларнинг изини текшириш имконини беради.

“Текширишни бошлашган экан, бундай текширувларни қонунчиликда белгилаб қўйиш керак. Чунки ҳозир маълумотлар қаердан ва қанчалик қонуний йўл билан олинаётганини умуман тушунмаяпман”, – дейди жамоатчилик фаоли.

“Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 11-моддасига кўра, банк сирини ташкил этувчи маълумотлар солиқ органларига банк мижозига солиқ солиш масалаларига тааллуқли ҳолларда, қонунчиликка мувофиқ тақдим этилади.

Қурбонов бу норма бир қарашда кўринганидек оддий эмаслигини таъкидлаб, банк сирларини ёппасига олиш ҳуқуқини беришига шубҳа билдирган.