АҚШ йиллар давомида Эроннинг булутларини ўғирлаб келганми?

2026 йил апрел ойида БААда жойлашган, булутларни экиш билан шуғулланувчи махфий марказ Эрон ҳужумига учрагани ҳақида хабарлар пайдо бўлди. Ижтимоий тармоқларда айни шу воқеадан кейин Эронда қурғоқчилик тугагани, дарёлар тўлгани ва ҳатто чўлларда қор ёғгани ҳақидаги гап-сўзлар урчиди.

Инсоният ўзининг бутун тарихи давомида табиат ҳодисалари, хусусан, об-ҳаво ва иқлим ўзгаришларини тушуниш ҳамда уларни тўлиқ назорат қилишга интилиб келади. Чунки қишлоқ хўжалигидаги ҳосилдорликдан тортиб йирик ҳарбий кампанияларнинг муваффақиятигача бўлган жуда кўп омиллар ёғингарчилик миқдори, шамол йўналиши ва ҳарорат ўзгаришига бевосита ва билвосита боғлиқ.

Бугунги кундаги илм-фан ва технологиянинг мисли кўрилмаган тараққиёти ўта зиддиятли бир саволни юзага келтиряпти: инсоният табиат ҳодисаларини сунъий равишда бошқариб, улардан душманга қарши қирғинбарот қурол сифатида фойдаланяптими?

Ҳаммаси нимадан бошланди?

Ўтган ойда ироқлик депутат Абдулла ал-Ҳайканий Эрон, Ироқ ва Туркия ҳудудларида кузатилган ноодатий кучли ёмғирлар фонида жиддий иддао билан чиқди. Гўёки АҚШ ва унинг иттифоқчилари ҳарбий тўқнашувлар туфайли ҳаво ҳудудлари ёпилгани учун ўзларининг иқлим қуролларини қўллашни вақтинча тўхтатишга мажбур бўлган ва натижада минтақага яна ёмғирлар қайтди.

Унинг гаплари ижтимоий тармоқларда вирусдай тез тарқалди. Депутатнинг тарафдорлари сирли самолётлар йиллар давомида Эронга кириб келаётган булутларни қасддан тарқатиб юбориш ёки йўналишини ўзгартириш орқали мамлакатда сунъий қурғоқчилик келтириб чиқараётганини таъкидлашяпти.

Ироқ Метеорология хизмати вакили Амир ал-Жабрий бу хабарларни илмий ва мантиқий асосга эга эмас дея изоҳлади. У уруш давридаги ҳаво йўлларининг ёпилиши билан ёмғирнинг қайтиши ўртасида қандайдир сабаб-оқибат боғлиқлиги борлиги ҳақидаги даъволарни тўлиқ инкор этди.

Олимларнинг таъкидлашича, сайёрада ҳаво ҳароратининг кўтарилиши глобал сув айланиши жараёнини янада интенсивлаштириб юборган. Иссиқроқ ҳаво ўзида кўпроқ намликни сақлаб қолиш хусусиятига эга, бу эса ҳатто энг қурғоқчил минтақаларда ҳам қисқа муддатли, аммо ўта кучли жала қуйишига олиб келади. Бунинг асосий драйвери сифатида Ўрта Ер денгизи сиртидаги ҳароратнинг ноодатий даражада юқорилиги кўрсатиляпти. Денгиз юзасининг исиши буғланиш жараёнини тезлаштиради, атмосферани ўта катта миқдордаги намлик билан тўйинтиради ва бу ҳаво массалари кейинчалик қуруқлик томон – Туркия, Ироқ ва Эрон узра ҳаракатланади. Мажозий маънода айтганда, Ўрта Ер денгизи кучли бўрон ва ёмғирлар учун улкан “сув баки” вазифасини бажаряпти.

Эрон элитасининг даъволари

Эронда сув тақчиллиги ва иқлим ўзгариши масаласи шунчаки экологик муаммо доирасидан чиқиб, миллий хавфсизлик ва сиёсий барқарорлик даражасига кўтарилган. 2025 йилга келиб вазият шу қадар ёмонлашдики, пойтахт Теҳроннинг асосий сув омборлари ўз сиғимининг атиги 1 фоизигача тушиб қолди. Бошқа ҳудудлардаги йирик тўғонлар ҳам 30-60 фоиз даражасида ишлади.

Вазиятнинг критик нуқтага етганини мамлакат президенти Масъуд Пизишкиён ҳам тан олди. У чиқишларидан бирида “Теҳронда ҳақиқатан ҳам сув қолмади”, дея таъкидлаб ўтганди. Пизишкиённинг сўзларига кўра, ҳукумат пойтахтни кўчириш имкониятини ҳам кўриб чиқяпти. Айни пайтда Теҳронда 15 миллиондан ортиқ одам яшайди.

Айрим экспертларнинг таъкидлашича, Эрон расмийлари сув муаммосига ташқи душманни айбдор қилиб кўрсатиш орқали ижтимоий норозиликларнинг олдини олишга ҳаракат қилиб келади. Шу сабаб ўн йилликлар давомида “иқлим қуроли” айбловларидан кўп фойдаланилган. Хусусан, 2011 йилда Эроннинг собиқ президенти Маҳмуд Аҳмадинажод Ғарб давлатларини қасддан қурғоқчилик келтириб чиқарувчи махсус режалар тузишда очиқдан очиқ айблаб чиққанди. Унинг таъкидлашича, юқори технологик ускуналардан фойдаланган ҳолда, Эронга қараб ҳаракатланаётган булутлар Эронга етиб келишидан олдинроқ ёмғир бўлиб ёғишга мажбур қилинган ва мамлакат осмонига намликдан холи, қуруқ ҳаво етиб келган.

Кейинроқ шунга ўхшаш баёнот 2018 йилда Фуқаро мудофааси ташкилоти раҳбари, генерал Ғулом Ризо Жалолий томонидан ҳам янграганди. У Исроил ва қўшни давлатлардан бирининг қўшма махсус жамоаси Эронга кириб келаётган булутларни ёмғирсиз, “бепушт” қилиб қўяётганини иддао қилади. У бунга далил сифатида Афғонистондан тортиб Ўрта Ер денгизигача бўлган ҳудудда 2200 метр баландликдан юқори бўлган барча тоғлар доимий қор билан қоплангани, аммо фақат Эрондагина қор йўқлигини келтиради. Шундан кейин Эрон Метеорология хизмати директори Аҳад Вазифе бу даъволарни илмий жиҳатдан мутлақо асосланмаган дея рад этади.

“Генерал Жалолий эҳтимол мен бехабар бўлган қандайдир яширин ҳужжатларга эгадир, бироқ метеорологик билимлар ва физика қонунларига таянадиган бўлсак, бирор бир давлатнинг қор ёки булутларни ўғирлаши мутлақо имконсиздир”, деганди у.

“Иқлим қуроли” мавжудлиги ва осмондаги қандайдир кўринмас қўл мамлакат табиатига қарши курашаётганига эронликлар томонидан энг кўп келтириладиган далиллардан бири – бир хил географик кенгликда жойлашган Урмия ва Ван кўлларининг бугунги ҳолатидир. Эроннинг шимоли-ғарбида жойлашган, 4000 йилдан ортиқ тарихга эга Осиёнинг энг йирик шўр сув ҳавзаси – Урмия кўли деярли бутунлай қуриб битди. Чегаранинг нариги томонидаги Туркиянинг Ван кўли эса ўз сув сатҳи ва барқарорлигини сақлаб қоляпти.

Мутахассисларнинг тушунтиришича, икки кўл ўртасида қатор табиий ва гидрологик фарқлар мавжуд. Ван кўли Урмиядан қарийб 29 баробар чуқурроқ. Табиат қонуниятига кўра, чуқур сув ҳавзалари тез буғланишга қарши анча чидамли бўлади. Шунингдек, топографик релеф сабабли Ван кўлининг жанубий, ғарбий ва шимолий қисмлари Эронга нисбатан табиий равишда нам ҳаво оқимларини кўпроқ ушлаб қолади.

Бундан ташқари, Эрон ҳукумати йиллар давомида нотўғри сиёсат юритиб келган. Урмия кўлини озиқлантирувчи 13 тадан ортиқ асосий дарёлар оқими устида йиллар давомида ўнлаб улкан ирригация тўғонлари қурилган. Бу тўғонлар кўлга борадиган сув йўлини тўлиқ кесиб қўйган. Минглаб чуқур қудуқлар орқали ерости сувларининг назоратсиз тортиб олиниши, шунингдек, сув талаб қиладиган интенсив экинларни қурғоқчил ҳудудларда етиштириш сиёсати ҳам кўл атрофидаги гидрологик мувозанатни бутунлай издан чиқаради.

Иқлим қуроли ўзи нима?

Кўпчилик “иқлим қуроли” деганда осмонда йўқ жойдан қора булутлар пайдо қилиб, кутилмаганда дўл ва тўфон чақира оладиган ёки душман ҳудудида қасддан жазирама иссиқлик ва зилзила ярата оладиган технологияни тушунади. Жаҳон метеорология ташкилоти маълумотларига ишонадиган бўлсак, айни пайтда замонавий илм-фанда глобал ёки минтақавий иқлимни инсон хоҳишига кўра ўзгартириш имконияти йўқ.

Амалиётда расман мавжуд бўлган, ҳукуматлар ва махсус хизматлар фойдалана оладиган ягона об-ҳаво модификацияси бу – “булутларни экиш” технологиясидир. Табиатда булутдан ёмғир ёки қор ёғиши учун ундаги ўта совиган сув томчилари бир-бири билан бирикиб, тортишиш кучи таъсирида ерга тушишга етадиган даражада оғирлашиши керак. Бунинг учун эса сув томчилари атрофида бирикадиган митти марказлар – кристаллашиш ёки конденсация ядролари бўлиши талаб этилади. Махсус жиҳозланган самолётлар, ердаги генераторлар ёки метеорологик ракеталар ёрдамида булут қатламларига кумуш ёдиди ёки оддий ош тузи сепиб чиқилади. Натижада кимёвий модда зарралари атрофида йирик ёмғир томчилари қисқа муддат ичида шаклланиб, кутилаётган ёғингарчиликни сунъий равишда тезлаштиради.

Технология қанчалик истиқболли кўринмасин, унинг имкониятлари катта эмас. Аввало, йўқ жойдан булут яратиб бўлмайди. Яъни булутларни экиш учун осмонда етарли даражада намликка ва мос ҳароратга эга булут тизимлари табиий равишда мавжуд бўлиши шарт. Мутлақо мусаффо осмонда ёхуд қуруқ ҳаво массалари устида бу технология билан ёмғир ёғдириб бўлмайди. Экспертларга кўра, энг мукаммал булут экиш технологияси билан ҳам ёғингарчилик миқдорини максимал 20 фоизгача ошириш мумкин.

Тошкентда сунъий ёмғир ёғдирилади — президент фармони

Умуман олганда, булут экиш технологиясидан АҚШ, Россия, Хитой каби давлатлар қурғоқчиликка қарши курашиш, йирик давлат тадбирлари олдидан “осмонни тозалаш” каби амалиётларда фойдаланади. Масалан, Москвада байрамлар ўтказилиши арафасида ёмғир тадбирга халақит бермаслиги учун самога ракета ёки самолётлар ёрдамида махсус кимёвий моддалар сочилади ва булутлар тарқатиб юборилади. Аммо булут экиш технологияси, юқорида таъкидланганидек, фақат локал характерга эга амалиёт бўлиб, бутун минтақа иқлимига таъсир кўрсата олиши илмий жиҳатдан исботланмаган.

Шунингдек, Америка HAARP юқори частотали радиотўлқинлар тизими ёрдамида атмосферага таъсир ўтказиб келади ва ундан геофизик қурол сифатида фойдаланади деган даъволар ҳам мавжуд. Мазкур илмий комплексда 180 та катта антенналардан иборат улкан майдон мавжуд бўлиб, ионосферанинг кичик бир қисмини вақтинча “қиздириб”, содир бўладиган ўзгаришларни кузатиш учун тадқиқотлар олиб борилиши айтилади. Бу ерда табиат ҳодисаларини бошқаришга оид қандайдир амалиётлар ўтказилганлиги ҳақидаги маълумотлар мавжуд эмас. Хусусан, мазкур мажмуа 2015 йили Пентагон тасарруфидан чиқарилиб, Алясканинг Фаирбанкс университети бошқарувига ўтказилган ва жамоатчилик учун очиқ объект ҳисобланади.

“Попай” операцияси

Энг қизиғи, тарихда иқлимдан душманга қарши қурол сифатида фойдаланилган реал мисол мавжуд. 1960-йилларнинг ўрталарига келиб, АҚШнинг анъанавий ҳарбий стратегиялари Шимолий Виетнам армиясининг ғоят мослашувчан ва кўзга ташланмайдиган логистикасига қарши самарасиз бўлиб қолади. Хусусан, Лаос ва Камбожа орқали ўтувчи, кўплаб ўрмон йўллари ва яширин таъминот тармоқларидан иборат бўлган машҳур Хо Ши Мин сўқмоғи Шимолий Виетнам учун ўта муҳим ҳаётий артерияга айланади. Унга ҳаводан берилган зарбалар кутилган натижани бермайди. Натижада Қўшма Штатлар урушлар тарихида илк бор душманни енгиш учун табиатнинг ўзини қуролга айлантиришга уриниб кўради.

1967 йилдан то 1972 йилгача бўлган даврда АҚШ махсус хизматлари томонидан “Попай” операцияси номли дастур ишлаб чиқилади. Мақсад – Виетнам, Лаос ва Камбожа ҳудудларида кузатиладиган табиий мусон ёмғирлари мавсумини сунъий равишда узайтириш эди. Қўшимча ёмғирлар келтириб чиқариш орқали ҳарбийлар душманнинг тупроқ йўлларини юмшатиб ботқоққа айлантириш, дарё кечувларини ювиб юбориш ва кўчкилар орқали таъминот машиналари ҳаракатини бутунлай фалаж қилиб қўйишни режалаштиради.

Дастлабки экспериментал синовлар ўта муваффақиятли ўтади: экилган булутларнинг 82 фоизи ўзидан қисқа вақт ичида кучли ёмғир ҳосил қилади. Бироқ дастур ҳарбий нуқтайи назардан мўъжиза ярата олмайди. Шимолий Виетнам кучлари бу шароитга жуда тез мослашди: таъминот маршрутлари тунда ташкил этила бошланади, лой қоплаган йўлларни айланиб ўтадиган янги яширин сўқмоқлар очилади. Қолаверса, шамол йўналишлари тез-тез ўзгарар ва экилган булутлар белгиланган жойларга эмас, бутунлай бошқа ҳудудларга силжиб кетади. Уруш тугагач сирлар фош бўлади ва бу сиёсий ва халқаро резонансни юзага келтирди. Шундан сўнг 1977 йилда БМТ томонидан иқлимдан қурол сифатида фойдаланишни тақиқловчи конвенция қабул қилинади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, агар АҚШ каби қудратли давлатлар ҳақиқатан ҳам минглаб километр масофадан булутларни бошқариш ёки уларни ўғирлашдек фантастик технологияга эга бўлганида, биринчи навбатда бундан қурғоқчиликдан доимий азият чекаётган Аризона, Невада, Калифорния каби штатларини сув билан таъминлашда фойдаланган бўларди.