Японларнинг АҚШ ҳарбий базасига ҳужуми. У қандай содир бўлганди?

Бир неча кун олдин Доналд Трамп иштирокида ўтказилган матбуот анжуманида япониялик журналист ундан АҚШ нега Эронга эҳтимолий ҳужум ҳақида иттифоқчиларини хабардор қилмаганини сўради. Шунда Трамп мазах оҳангида: “сизлар нега Перл Ҳарборга ҳужум қилишингиз ҳақида менга олдиндан хабар бермагансизлар?” дея жавоб қайтарди.

Жорий йилда Япония армиясининг АҚШнинг Ҳавайи оролларида жойлашган Перл Ҳарбор ҳарбий базасига ҳужум қилганига 85 йил тўлади.

Ўшангача Германиянинг Европадаги, Япониянинг Тинч океани ҳавзасидаги босқинчиликларини кузатиб турган АҚШ ўз ҳарбий базасига қилинган ҳужумдан сўнг Иккинчи жаҳон урушига қўшилганди.

Хўш, Ҳавайи ороллари АҚШ таркибига қачон қўшилган ва японларнинг Перл Ҳарбор ҳарбий базасига ҳужуми қандай содир бўлганди? Ҳозир шу ҳақда гаплашамиз.

АҚШ Ҳавайи оролларини қачон эгаллаганди?

Ҳавайи оролларини илк бор 1778 йилда британиялик денгиз сайёҳи Жеймс Кук кашф этади. Шундан сўнг Британия Ҳавайи оролларини ўз мулки деб эълон қилади.

Британия билан рақобатлашиб турган АҚШ ва Франция Ҳавайи оролларини эгаллаш учун бир неча марта уриниб кўради. Бироқ бунинг иложи бўлмайди.

Ўша пайтларда Ҳавайи оролларига Япония ҳам даъвогарлик қиларди. Бироқ унга АҚШ ҳудуди яқинроқ бўлгани учун Япониянинг Ҳавайини ўз таъсир доирасига олиши имконсиз эди.

Маълумот учун, Ҳавайи ороллари Япониядан 6 200 км, АҚШдан 3 700 км узоқликда жойлашган.

1843 йилга келиб Ҳавайи қироллиги ташкил топади ва АҚШ, Британия ҳамда Франция унинг мустақиллигини тан олади. Бироқ 1893 йилда америкаликлар Ҳавайи қиролини тахтдан ағдаради. У ерда Ҳавайи республикаси ташкил этилади.

1898 йилда АҚШ Ҳавайи оролларини эгаллаб олади. Мамлакат Конгресси Ҳавайини Қўшма Штатларга қўшиб олиш ҳақидаги қарорни қабул қилади. Бироқ АҚШ унга штат мақомини бермайди.

Ҳавайи ороллари АҚШ таркибига киргач, бу ерда инфратузилма ривожланади. Турли оролларда шаҳарлар, портлар, кемаларни таъмирлаш устахоналари – доклар қурилади.

Кейинчалик фуқаро авиацияси ва самолётсозлик ривожлангач, Ҳавайи оролларида аэродромлар қурилади. АҚШ авиакомпаниялари материкдан у ерга мунтазам парвозларни йўлга қўяди.

Шу билан бирга АҚШ Ҳавайи оролларида йирик ҳарбий база қуради. Иккинчи жаҳон уруши бошланиши арафасида Перл Ҳарбор деб номланган бу базада кўплаб ҳарбий хизматчилар, жанговар самолётлар ва ҳарбий кемалар бор эди.

Иккинчи жаҳон уруши бошлангунча ва ундан кейин Япония Тинч океани ҳавзасида жойлашган кўплаб давлатларни босиб олади. АҚШ японларнинг босқинчилигига қарши иқтисодий санкциялар қўллайди, бироқ Японияга уруш эълон қилмайди.

Шу билан бирга АҚШ Перл Ҳарбордаги базада ҳарбий хизматчилар, ҳарбий самолётлар ва кемалар сонини оширади.

Ҳужумгача бўлган вазият

Иккинчи жаҳон уруши 1939 йил 1 сентябр куни бошланади. Ўша куни Ҳитлер Германияси Полшага ҳужум қилади. Орадан 17 кун ўтгач урушга СССР ҳам қўшилади ва совет армияси Полшага шарқдан бостириб киради.

Германия Полшага бостириб кирган заҳоти Франция ва Британия немисларга қарши уруш эълон қилади. Бунгача Германия 1938 йилда Чехословакияни парчалаб, у ерда бир нечта вассал давлат ташкил этганди. Шунингдек, 1939 йил мартда Австрияни ўзига қўшиб олганди.

Шу тариқа, 1941 йил ёзгача Ҳитлер Европанинг асосий қисмини эгаллайди. У билан дўстона муносабатда бўлган СССР ҳам қараб турмайди ва Шарқий Европа давлатларининг бир қисм ҳудудларини қўшиб олади

Ҳитлер Европани эгаллар экан, Узоқ Шарқда унинг иттифоқчиси бўлган Япония Тинч океани ҳавзасидаги айрим давлатларни босиб олади. Ана шу даврда АҚШ урушга тўғридан тўғри киришмайди ва Ленд лиз доирасида Европа давлатларига ҳарбий ёрдам кўрсатиш билан чекланади.

Шунингдек, 1941 йил августда АҚШ Япония Тинч океани ҳавзасида кучайиб кетмаслиги учун бу давлатга иқтисодий ва ҳарбий эмбарго эълон қилади.

Шундан сўнг японлар АҚШнинг Тинч океанидаги асосий ҳарбий базаси бўлган Перл Ҳарборга ҳужум қилишга қарор қилади.

Охир-оқибат 1941 йил декабрда бу иш содир бўлади ва АҚШ Японияга қарши уруш эълон қилиб, Иккинчи жаҳон урушига қўшилади.

Япониянинг Перл Ҳарбор базасига ҳужуми

1941 йил 7 декабр куни тонгда АҚШнинг Тинч океанидаги Ҳавайи ороллари таркибига кирувчи Оаху оролида жойлашган Перл Ҳарбор ҳарбий базасига Япония ҳарбий авиация ёрдамида ҳужум қилади.

Бу ҳужумдан мақсад АҚШнинг Тинч океани флоти ва авиациясини заифлаштириш, америкаликларнинг Осиё қитъасидаги давлатларга таъсирини камайтириш бўлган.

Бу ҳужумда Япониянинг жами 353 та самолёти қатнашади. Улар АҚШ ҳарбий базасини ва Ҳавайи оролларидаги бошқа объектларни бир соат фарқи билан икки марта бомбардимон қилади.

Биринчи ҳужумда японларнинг 183 та ҳарбий самолёти иштирок этади ва улар тонгги соат 7:55 да Перл Ҳарбордаги ҳарбий базага бомба ёғдира бошлайди.

Ҳужум кутилмаганда рўй бергани учун америкаликларнинг бор-йўғи олтита самолёти ҳавога кўтарилишга улгуради. Қолган самолётлар базадаги ҳарбий кемалар билан бирга японлар томонидан сафдан чиқарилади.

Ўша куни соат 8:50 да ҳужумнинг иккинчи тўлқини бошланади ва бу сафар Япониянинг 170 та ҳарбий самолёти Перл Ҳарбор базаси ва Ҳавайидаги бошқа объектлар бўйлаб бомба ташлайди.

Японларнинг ҳужуми оқибатида АҚШнинг 2400 дан ортиқ ҳарбий хизматчиси ва 70 га яқин фуқароси ҳалок бўлади. Қарийб 1200 киши (уларнинг асосий қисми денгизчилар бўлган) яраланади.

Шунингдек, АҚШнинг Тинч океани флотида хизмат қилиб турган 18 та асосий кемаси, қарийб 200 та ҳарбий самолёти бутунлай сафдан чиқарилади.

Яна 159 та самолёт шикастланиб, таъмирталаб ҳолга келади. Маълумот учун, ўша пайтда АҚШ армиясида жами 18 мингга яқин ҳарбий самолёт бўлган.

Америкаликлар ҳам қараб турмайди ва японларнинг 29 та самолётини уриб туширади. Бироқ бу АҚШликларнинг йўқотишлари олдида ҳеч нарса эмасди.

Ўша куни японлар Перл Ҳарбордан ташқари АҚШнинг Ҳавайи оролларида жойлашган Беллоуз-Филд ва Хика-Филд авиабазалари ҳамда бир нечта аэродромларни ҳам бомбардимон қилади.

Бундан ташқари, Ҳавайи оролларининг турли қисмларида жойлашган бир қанча доклар вайрон қилинади. Ўшанда японлар Ҳавайи оролларига яна ҳужум қилишни режалаштирганди.

Бироқ ҳужумга бошчилик қилган қўмондон Ҳавайидаги барча кемалар ҳамда самолётлар йўқ қилинган ва такрорий ҳужумга ҳожат йўқ деб ҳисобот беради. Бироқ вазият ундай эмасди. Америкаликлар шикастланган самолёт ва кемаларни кейинроқ таъмирлаб олади.

Кейинчалик таҳлилчилар япон қўмондонининг ҳисоботи хато бўлганини, Ҳавайига яна ҳужум уюштирилганда америкаликлар янада жиддий талафот кўришини ва тикланиш учун узоқ муддатга чўзилишини айтади.

Ҳужум оқибатлари ва АҚШнинг Иккинчи жаҳон урушига қўшилиши

Японларнинг уруш эълон қилмасдан туриб Перл Ҳарбор базаси ва бошқа объектларни бомбардимон қилиши АҚШда хиёнаткор ҳужум сифатида баҳоланади.

Ҳавайи оролларига ҳужум амалга оширилган 7 декабр куни тунда президент Франклин Рузвелт иштирокидаги йиғинда Японияга қарши уруш эълон қилишга қарор қилинади. 8 декабр куни эрталаб Конгресс Японияга уруш очишни тасдиқлайди.

Шундан сўнг Рузвелт Британия бош вазири Уинстон Черчилл билан телефон орқали мулоқот қилади. Шу тариқа, ҳужумнинг эртасига – 1941 йил 8 декабр куни АҚШ Японияга уруш эълон қилади ва Иккинчи жаҳон урушига қўшилади.

Ўша куни Британия ҳам АҚШ билан бир вақтда Японияга уруш эълон қилади. Бу давлат Иккинчи жаҳон урушига 1939 йил 1 сентябр куни Германияга уруш эълон қилиб қўшилганди.

АҚШ Японияга уруш эълон қилган бўлса-да, Перл Ҳарборга ҳужум туфайли бир муддат ҳеч нарса қила олмайди. Чунки Япониянинг Ҳавайига ҳужуми туфайли АҚШ Тинч океани флотидаги асосий кемалар ва самолётлардан айрилганди.

Шу сабабли японлар Ҳавайига ҳужумдан сўнг Тинч океани ҳавзасида жойлашган ҳудудларни босиб олишда давом этади. Жумладан, 1942 йилда Британияга тегишли бўлган Мянма ва Малайзияни, Голландиянинг мулки бўлган Индонезия ҳамда Янги Гвинеяни, Филиппинни босиб олади.

1942 йилнинг иккинчи ярмига келиб АҚШ Тинч океани ҳавзасидаги қўшинларини кучайтиришга эришади ва турли ҳудудларда япон армиясига қарши жанглар авж олади.

1943-1944 йилларда АҚШ армияси ўз ҳужумларини кучайтириб боради ва япон ҳарбийларини енга бошлайди. 1945 йил ёзга келиб Япония армияси Тинч океани ҳавзасидаги ўзи босиб олган ҳудудларнинг аксарият қисмини ташлаб чиқади.

АҚШ Перл Ҳарбор учун Япониядан ўч олганми?

1945 йил май ойида фашистлар Германияси енгилади. Шундан сўнг СССР, Британия ва Франция ўз қўшинларини Японияга қарши жангга ташлайди.

Бу пайтга келиб Тинч океани ҳавзасидаги кўплаб ҳудудларни бой берган японлар ватанини ҳимоя қилишга мажбур бўлаётганди.

1945 йил 6 август куни АҚШнинг экипаж командири Пол Тиббетс бўлган бомбардимончи самолёти Япониянинг Ҳиросима шаҳрига Little Boy деб аталган атом бомбасини ташлайди. Унинг кучи 13–18 килотонна тротил эквивалентига тенг эди.

Бомба ерга етмасдан 500 метр баландликда портлайди. Ҳавода ҳосил бўлган кучли олов ва иссиқ шамол ерга қараб йўналади. Оқибатда бутун Хиросима ўт ичида қолади.

Портлаш эпицентридан 2 км радиусда бўлган одамларнинг аксарияти ўша заҳоти куйиб кетади. Қолган одамлар орадан бироз ўтиб ёнғинлар ва радиация тўлқини туфайли ҳалок бўлади. Шаҳар вайронага айланади.

Ўша пайтда Хиросимада 340 минг киши яшаган ва фожиа оқибатида уларнинг 166 минг нафари ҳалок бўлган.

Хиросима фожиасидан уч кун ўтиб, 9 август куни учувчи Чарлз Суини бошлиқ бўлган бомбардимончи самолёти Fat Man (“Бақалоқ”) атом бомбасини Нагасаки шаҳрига ташлайди. Унинг кучи 21 килотонна тротил эквивалентига тенг бўлган.

Нагасакига ташланган бомба ҳам ердан 500 метр тепада портлайди. Шунда целсий шкаласи бўйича минг даражадан ошадиган иссиқ тўлқин шаҳар бўйлаб ёпирилади.

Портлаш эпицентридан 2 км радиусда тирик жон қолмайди, ҳаммаси куйиб кетади. Бошқалар шаҳарни қоплаган кучли ёнғин ва радиация туфайли ҳалок бўлади.

АҚШ ҳарбийлари томонидан иккита шаҳарнинг батамом вайрон этилгани хабарини олган Япония бош вазири Кантаро Сузуки иттифоқчиларга сўзсиз таслим бўлишга рози экани ҳақида хабар юборади.

1945 йил 15 август куни Япония таслим бўлгани эълон қилинади ва шу билан Иккинчи жаҳон уруши тугайди. Япониянинг таслим бўлгани ҳақидаги ҳужжатлар бироз кейин, 1945 йил 2 сентябрда имзоланади.

Бугун АҚШнинг Хиросима ва Нагасакига атом бомбалари ташлаши Перл Ҳарбор учун қасос олиш мақсадида ташланган дейдиганлар ҳам, бу фикрга қўшилмайдиганлар ҳам бор.

Аксарият таҳлилчилар Перл Ҳарбор ҳужумидан сўнг АҚШ ҳарбийларида, қўмондонларида японларга нисбатан кучли нафрат шаклланганини, Хиросима ва Нагасакига атом бомбаси ташлаш ўша нафрат оқибатида бўлганини айтишади. Демак америкаликлар Перл Ҳарбор учун японлардан ўч олган дейишга асос бор.

Хулоса ўрнида, АҚШ ҳарбийлари Япониянинг иккита шаҳрини нима мақсадда култепага айлантирган бўлса ҳам – бу инсониятга қарши жиноят эди. Зеро тинч аҳоли боши узра атом бомбаси портлатилишини бошқача атаб бўлмайди.