Сохта имзо, ҳақиқий қарз ва домино эффекти: фуқаролик ҳуқуқи нимани ҳимоя қилиши керак?

Kun.uz 9 апрел куни эълон қилган мақоласида жуда муҳим ҳуқуқий муаммони кўтариб чиқди: тадбиркорлик субъектларига тегишли кўчмас мулклар сохта имзолар қўйилган умумий йиғилиш қарорлари асосида банк кредити учун гаров таъминоти сифатида расмийлаштирилган, кредит маблағлари эса бошқа шахслар томонидан ўзлаштирилган.

Суд ҳукми билан, уч нафар шахс фирибгарлик ва ҳужжатларни қалбакилаштириш жиноятларида айбдор деб топилган, мулк эгалари ҳаракатларида эса жиноят аломатлари йўқлиги қайд этилган. Шунга қарамай, кейинги фуқаролик ва иқтисодий суд жараёнларида ундирув айнан жиноятга алоқадор бўлмаган мулк эгаларининг гаровга қўйилган мулкларига қаратилмоқда.

Бу ерда масала шунчаки “банк ажратган кредитини қайтариб олиши керакми ёки йўқми?” деган савол билан чекланмайди. Албатта, банк зарар кўрган бўлса, қарздор ва жиноят содир этган шахслардан ундириш ҳуқуқига эга. Асосий савол бошқа: жиноят орқали вужудга келган сохта корпоратив ирода, яъни таъсисчилар номидан қалбакилаштирилган қарорнинг ҳақиқий эмаслиги – у билан боғлиқ гаров ва кредит муносабатларининг ҳам ҳақиқий эмаслигига олиб келадими?

Фуқаролик ҳуқуқида ушбу ҳолат “домино эффекти” принципи орқали тушунтирилади. Домино эффекти – бу бир ҳодиса бир қатор ўхшаш ёки боғлиқ ҳодисаларни келтириб чиқарганда ҳосил бўладиган кумулятив занжирли таъсирнинг бир шакли. Ушбу атама думалаб тушаётган домино тошларига қиёсан бир қатор соҳаларда сабабий боғлиқликни тушунтиришда қўлланади. Шу жумладан фуқаролик ҳуқуқида ҳам. Агар биринчи ҳуқуқий асос – масалан, мол-мулкни гаровга қўйиш ҳақидаги таъсисчилар қарори – ҳақиқий бўлмаса, у асосида қурилган кейинги ҳуқуқий конструкциялар ҳам мустақил ҳақиқий бўла олмаслиги лозим. Чунки ҳеч ким ўзида мавжуд бўлмаган ваколатни бошқага бера олмайди; сохта имзо эса корпоратив розилик эмас, балки ҳуқуқий иллюзия ҳисобланади.

Ўзбекистон Фуқаролик кодексининг 114-моддасига кўра, ҳақиқий бўлмаган битим унинг ҳақиқий эмаслиги билан боғлиқ оқибатлардан ташқари бошқа юридик оқибатларга олиб келмайди ва у тузилган пайтидан бошлаб ҳақиқий эмас ҳисобланади. Худди шу модда битим ҳақиқий бўлмаганида тарафлар олган нарсаларини қайтариши, қайтариш имкони бўлмаса, қийматини пул билан тўлаши лозимлигини белгилайди. Фуқаролик кодексининг 127-моддаси ҳам ҳақиқий эмас деб топилган битим тузилган пайтдан бошлаб ҳақиқий эмаслигини мустаҳкамлайди.

Демак, суд “таъсисчилар қарорини ҳақиқий эмас” деса-ю, айнан шу қарорга таянган гаров оқибатларини сақлаб қолса, ҳуқуқий занжир сунъий равишда иккига бўлинади. Бу эса фуқаролик ҳуқуқининг ички мантиқига зид: ҳақиқий бўлмаган асосдан ҳақиқий гаров мажбурияти келиб чиқмаслиги керак.

Маъсулияти чекланган жамиятлар фаолиятига оид қонунчилик ҳам бу хулосага қўшимча асос бўла олади. “Масъулияти чекланган жамиятлар тўғрисида”ги қонуннинг 44-моддасига кўра, жамият мол-мулкининг 25 фоизидан ортиқ қийматга эга мол-мулкни тасарруф этиш ёки уни билвосита тасарруфдан чиқариш эҳтимоли билан боғлиқ битим йирик битим ҳисобланади. Бундай битимни тузиш ҳақидаги қарор жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши томонидан қабул қилинади. Ушбу талаб бузилган ҳолда тузилган йирик битим жамият ёки унинг иштирокчисининг даъвосига биноан суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Гаров масаласида ҳам асосий нуқта мулкдорнинг ҳақиқий иродасидир. Фуқаролик кодексининг 266-моддасига кўра, ашёни гаровга қўювчи шахс ашёнинг мулкдори бўлиши мумкин. Аммо мулкдорнинг номидан ҳаракат қилинган бўлса-да, унинг розилиги сохта ҳужжат билан “яратилган” бўлса, бу ҳақиқий розилик ҳисобланмайди. Бундай ҳолатда гаров шартномаси фақат ташқи расмийлаштириш белгиларига эга бўлади, лекин ички ҳуқуқий асосдан – мулкдорнинг эркин ва ҳақиқий иродасидан – маҳрум бўлади. Натижада, битим тузишда эрк-ирода билан унинг ифодаси бир-бирига мутаносиб бўлмайди. Бунинг ўзи битим ҳақиқий бўлиши учун керак бўладиган шартнинг бузилишидир.

Ўзбекистон Республикаси Олий Суди Пленумининг “Суд амалиётида битимларни тартибга солувчи қонунчилик нормаларини татбиқ қилишда вужудга келадиган айрим масалалар тўғрисида”ги қарори 12-бандига кўра, сохта имзо орқали тузилган битимлар ФКнинг 116-моддасига биноан ҳақиқий эмас деб топилади. 116-модда асосида битимнинг ҳақиқий эмаслиги ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим ҳисобланади. Олий Суд ҳамда Олий Хўжалик Суди Пленумларининг яна бир қўшма қарорида белгиланишича, ФКда белгилаб қўйилган асослар бўйича ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган гаров шартномаси бўйича ҳам манфаатдор тарафнинг уни ҳақиқий эмас деб топиш ҳақида талаб билдирган ёки билдирмаганидан қатъи назар кредит шартномасидаги мажбуриятлар бўйича ундирувни гаров нарсасига қаратишга йўл қўйилмайди.

Албатта, кредит шартномасининг ўзи билан гаров шартномасини назарий жиҳатдан фарқлаш лозим. Банк ва қарздор ўртасидаги кредит мажбурияти ФКнинг 259-моддаси иккинчи қисмига кўра ҳақиқий ҳисобланаверади. Бироқ, гаров шартномасининг ўзи ФК 116- ҳамда 114-моддаларига кўра ҳақиқий эмас деб топилиши керак.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, гаров шартномасининг алоҳида битим кўринишида тузилмасдан, кредит шартномасининг ўзида алоҳида шарт сифатида киритилиши ҳам уни ҳақиқий эмас деб топишга тўсқинлик қила олмайди. Сабаби, ФКнинг 128-моддасига биноан битимни қисман ҳақиқий эмас деб ҳам топиш мумкин. Фақат бу учун битимнинг бир қисмини ҳақиқий деб ҳисобламасликка – битимга ҳақиқий саналмаган қисм қўшилмаса ҳам у тузилган бўлар эди, деб тахмин қилиш мумкин бўлсагина йўл қўйилади. Бизнинг юолатимизда, кредит шартномасидаги шарт сифатида киритилган гаровнинг ҳақиқий эмаслиги битимнинг ўзига бутунлигича таъсир ўтказа олмайди.

Фикримизнинг юридик асоси юқорида номи қайд этилган Олий Суд Пленумининг қарори 14-банди тўртинчи хатбошисидир. Унга кўра, битимнинг бир қисми ҳақиқий саналмаслиги унинг бошқа қисмларининг ҳақиқий саналмаслигига сабаб бўлмаслиги қонунда алоҳида кўрсатилиши мумкин. Бунга ФК мажбуриятнинг бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги (гаров, кафиллик, кафолат каби) келишувнинг ҳақиқий эмаслиги мажбуриятнинг (асосий мажбурият) ҳақиқий эмаслигига олиб келмаслиги тўғрисидаги қоидаларини мисол қилиб келтириш мумкин.

Бу ерда англашилиши керак бўлган энг муҳим чегара шуки: кредит қарздорлиги жиноятга алоқадор бўлмаган мулк эгасининг мулки ҳисобидан қопланмаслиги керак, агар ушбу мулкни гаровга қўйиш ҳақидаги розилик сохталаштирилган бўлса.

Суд амалиётида домино эффектининг ишламаслиги, салбий оқибатларни пайдо қилиши мумкин: “ҳужжат сохта бўлса ҳам, агар у асосида кейинги шартномалар тузилган бўлса, айбсиз мулкдор барибир жавобгар бўлиб қолади”. Бу эса мулк ҳуқуқи дахлсизлиги, корпоратив ирода, йирик битимларни тасдиқлаш тартиби ва фуқаролик муомаласидаги адолат, инсофлилик тамойилларига жиддий зарба беради.

Юқоридаги норматив асосларга таяниб бу ишда ҳуқуқий ечим қуйидагича бўлиши керак деб ўйлаймиз: банкнинг зарарини қоплаш талаби жиноят содир этган шахсларга ва реал қарздорларга нисбатан сақланиши, бироқ сохта имзолар асосида гаровга қўйилган мулкка ундирув қаратиш рад этилиши лозим. Чунки фуқаролик қонунчилиги – кредит хавфини айби исботланмаган мулкдорга юклаш воситаси эмас. У, аввало, ҳақиқий ирода, қонуний ваколат ва мулк ҳуқуқи дахлсизлигини ҳимоя қилиши керак.

Агар биринчи домино – сохта қарор – “йиқилган” бўлса, унга “суянган” гаров ҳам йиқилиши керак. Акс ҳолда, ҳуқуқ жиноятнинг оқибатини бартараф этмайди, балки уни фуқаролик-ҳуқуқий шаклда давом эттириб қўяди.

Б.У.Қорёғдиев,
Тошкент давлат юридик университети
Бизнес ҳуқуқи ва суд ҳимояси факултети
Тадқиқот маркази катта илмий ходими, PhD