1983 йил апрелда Бухоро вилояти ИИБ ОБХСС бошлиғи А.Музаффаров ва шаҳар саноат моллари савдо бўлими директори Ш.Қудратов ҳибсга олинади. Уларнинг ҳар иккаласи пора олишда айбланади. Кўп ўтмай бу жиноят иши бўйича терговга Москва томонидан СССР бош прокурорининг ўта муҳим ишлар бўйича катта терговчилари бўлган Телман Гдлян ҳамда Николай Иванов жалб қилинади ва улар Ўзбекистонга юборилади. Шу тариқа ўзбекистонликларни 5 йил қақшатган “Пахта иши” қатағони бошланади.
Шоир Муҳаммад Юсуф юқоридаги мисраларни бекорга ёзмаган. Ёши катталар яхши билишади, 1970-1980-йилларда Ўзбекистонда пахта экилмаган фақат ўзбекнинг томи қолди холос. Бошқа ҳамма жойда “оқ олтин” етиштирилди.
Ўша пайтларда нафақат пахтакорлар, ҳашарчилар, талабалар, ҳатто мактабларнинг 5-синфдан юқори ўқувчилари ҳам пахта даласига ҳайдалди ва улар декабр ойида ҳам далада юришди.
Совет раҳбари Леонид Брежнев ҳали Ўзбекистон 4 млн тонна пахта етиштириб юрган кезларда Шароф Рашидовга аввалига ҳосилни 5 млн тоннага, кейин эса 6 млн тоннага етказиш талабини қўяди.
Шундан сўнг Москвада ўтирган корчалонлар ўзбекистонликларга режани бажариш йўлини ўргатишди: “сен пулни олиб кел, режанг бажарилади”. Оқибатда режа қоғозда бажарилди.
Бу орада 1982 йил кузида Леонид Брежнев вафот этади. Унинг ўрнига кўз тиккан КГБ бошлиғи Юрий Андропов Брежневнинг жасади қабрга қўйилмасдан “тахтга” ўтиради.
Шундан сўнг Рашидовнинг бошида қора булутлар айлана бошлайди. Чунки Андропов Рашидовни азалдан ёқтирмас ва ўч олиш учун пайт пойлаб юрганди. Бироқ Брежнев тириклигида у Рашидовга индай олмасди.
Мавзуга оид
Андропов Брежневнинг ўлимидан сўнг арқонни бироз узун ташлайди ва бир муддат Рашидовга тегмайди. Сўнг хуруж бошланади. Оқибатда 1983 йил кузида Рашидов Қорақалпоғистонда юрганида вафот этади.
Шундан сўнг Андропов Ўзбекистонга Гдлян ва Иванов бошчилигидаги “десант”ни ташлайди. Бу “десант” 5 йил давомида Ўзбекистонда мислсиз қатағон уюштиради. Қуйида пахта ва пахта иши тарихи ҳақида сўз юритамиз.
“Пахта иши” бошланишидан аввалги вазият
Иккинчи жаҳон урушидан сўнг советлар Украина ва Россия жанубида пахта етиштиришга уриниб кўришади, бироқ бу самара бермайди. Шундан сўнг СССР раҳбарияти Ўрта Осиёда пахта етиштиришни кўпайтиришга қарор қилади.
Минтақадаги чўллар ўзлаштирилади. Каналлар қазилади, сув омборлари қурилади. Сўнг жуда катта ҳудудларга пахта экиш бошланади.
1960-йиллардан бошлаб Москва Ўзбекистонда пахта етиштириш режасини йилдан йил ошириб боради. Аввалига бир млн, сўнгра икки млн тонна...
1970-йиллар охирига келиб Ўзбекистон пахта ҳосилини 5 миллион тоннага чиқаради. Аммо бу ҳам Москвани қониқтирмайди ва ҳосилни 6 миллион тоннага етказиш режасини қўяди.
Ёши катталар яхши билади, ўша пайтларда ҳар бир қарич ерга пахта экилади. Таъбир жоиз бўлса, пахта экилмаган жой фақат уйларнинг лой сувоқ томи қолади.
Аслида Ўзбекистондаги ишчи кучи, дала майдонлари ҳажми, ер-сув имкониятлари 6 миллион тонна пахта етиштиришга имкон бермас эди. Аммо Москвадаги корчалонлар талаб қилиб тураверганидан кейин режани бажармасликнинг иложи бўлмайди.
Бироқ шунда Москванинг ўзи қандай қилиб пахта ҳосилини 6 млн тоннага етказишнинг йўлини “ўргатади”. Ҳосилининг етмаган қисмига Москвага пул бора бошлайди.
Ўша пайтда қўшиб ёзиш нафақат пахта етиштиришда, балки мамлакатнинг барча соҳаларида урчиб кетади. Масалан, Қозоғистонда гўшт ва сут-қатиқ, Украинада лавлаги, Болтиқбўйи республикаларида балиқ етиштиришда ҳам қўшиб ёзиш авж олади.
“Пахта иши”нинг бошланиши
Ўзбеклар бошига мислсиз балолар ёғдирган “Пахта иши” тарихи 1983 йил баҳорига бориб тақалади. Ўша йили апрелда КГБнинг Бухоро вилояти бошқармаси Бухоро шаҳар саноат моллари савдоси бўлими директори Ш.Қудратов ва вилоят ИИБ ОБХСС (социалистик мулкни талон-торож қилувчиларга қарши кураш бўлинмаси) бошлиғи А.Музаффаровни ҳибсга олади. Уларнинг ҳар иккаласи пора олишда айбланади.
Кўп ўтмай Бухородаги бу жиноят иши бўйича терговга Москва томонидан СССР бош прокурорининг ўта муҳим ишлар бўйича катта терговчилари бўлган Телман Гдлян ҳамда Николай Иванов жалб қилинади ва улар Ўзбекистонга юборилади.
Гдлян ва Иванов ўз тергов гуруҳи билан Ўзбекистонга етиб келгач, бирин-кетин Бухоро вилояти ИИБ бошлиғи генерал Норов, унинг икки ўринбосари – полковник Ш.Раҳимов, подполковник В.Мулин генераллар Х.Норбўтаев, С.Собиров, полковниклар Т.Ҳайитов, И.Позилхонов, М.Алимов ва яна Ички ишлар вазирлигининг бир қатор раҳбар ходимларини сохта айбловлар билан ҳибсга олади.
Сўнг бундай ҳибсга олишлар Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларида давом эттирилади. Гуруҳнинг мақсади Шароф Рашидовни ҳам қамоққа тиқиш бўлган. Бироқ улар бунга улгурмайди ва Ўзбекистон раҳбари 1983 йил 31 октябрда вафот этади. Ўзбекистонга Иномжон Усмонхўжаев раҳбар бўлади.
1984 йил июнда Ўзбекистон марказий қўмитасининг навбатдаги йиғилиши бўлиб ўтади. Унда КПСС марказий қўмитаси котиби Егор Лигачев бошчилигида Москвадан келган ходимлар ҳам иштирок этади.
Йиғилишда Москвадан келганлар ҳам, ўзимизнинг ходимлар ҳам олдиндан тайёрлаб қўйилган, гўёки Ўзбекистон порахўрлик ботқоғига ботгани ҳақидаги гапларни ўқиб беришади.
Йиғилиш охирида Лигачевнинг “ўргатганлари” билан иш кўрган Усмонхўжаев аввалига Рашидовни роса ёмонлайди. Кейин Москвадан кадрлар бўйича ёрдам сўрайди. Ана шу пленумдан кейин “Пахта иши” қатағонлари бошланади.
Энг аввал Ўзбекистондаги аксарият амалдорлар, ҳатто прокуратура, ички ишлар, КГБ ва бошқа ташкилотларнинг раҳбар ходимлари ёппасига ишдан бўшатилади ва уларнинг ўрнига Москва томонидан юборилган шахслар раҳбарликка тайинланади.
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган юрист, Олий суд раисининг биринчи ўринбосари, Олий суд раиси вазифасини бажарувчи, “Пахта иши”ни қайта кўриб чиқиш бўйича ҳукумат комиссияси раисининг ўринбосари сифатида ишлаган Абдусамат Полвонзода ўша кунларни шундай эслайди:
“... Ўзбекистонда минглаб маҳаллий кадрлар ишдан бўшатилди. Шароф Рашидовдек улуғ инсоннинг юзига қора чапланди. Нўмон Бўрихўжаев, Виталий Зотов, Убайдулла Шодиев каби Ўзбекистон прокуратурасининг етук салоҳиятли раҳбар кадрлари ишдан ноҳақ бўшатилди ёки лавозими пасайтирилди.
.... Яна кўплаб миллий кадрларимиз тўқиб чиқарилган айблар билан узоқ муддатларга қамоққа ташланди. Шундан сўнг республикамиздаги турли раҳбарлик лавозимларига марказдан кадрлар кела бошлади. Масалан, Марказқўм иккинчи котиби этиб Анишчев, Министрлар Совети раиси ўринбосари этиб Огарок, Олий Совет раисининг ўринбосари лавозимига Романовский тайинланди, Тошкент шаҳар партия қўмитасининг биринчи котиби этиб Сатин сайланди. Республика прокурори Бутурлин, унинг ўринбосарлигига Гайданов, тергов бўлими бошлиқлигига Лаптев, ички ишлар вазирига биринчи ўринбосар бўлиб Дидоренко келди. Барча вилоятларда обкомнинг иккинчи котиби, вилоят прокурорларининг кўпчилиги, вилоят суди раислари ўринбосарларининг барчаси марказдан келганлардан қўйилди. Бир сўз билан айтганда, улар ҳукмронликни тўла қўлга олиб, юртимизда “Пахта иши”, “Ўзбек иши” деган тўқима ишлар бўйича қатағонни авж олдирди”.
Ўшанда Гдлян ҳамда Иванов амали каттароқ бўлган ва Тошкентдаги терговда “синмаган” шахсларни Москвадаги қамоқхоналарга жўнатади. Улар ўша ерда мислсиз қийноқларга солинади.
Гдлян ва Иванов гуруҳи ҳуқуқни ҳимоя қилиш органларини “тозалагач”, раҳбар шахсларни ҳибсга олишга ўтади.
Жумладан, Ўзбекистон ССР министрлар совети раиси Нормуҳаммад Худойбердиев, унинг ўринбосари Бектош Раҳимов, Марказқўм котиби, сўнг Ўзбекистон ССР олий совети президиуми раиси бўлган Оқил Салимов, собиқ соғлиқни сақлаш вазири Абдулла Худойберганов, Навоий вилояти партия қўмитаси биринчи котиби Валерий Есин, Ўзбекистон ССР Пахта саноат вазири Ваҳобжон Усмонов, Бухоро вилояти партия қўмитаси биринчи котиби И.Жабборов, Марказқўм иккинчи котиби Тимофей Осетров, Марказқўм котиби Эрежеб Айтмуротов, Марказқўм ишлар бошқармаси бошлиғи Турсун Умаров, Қорақалпоғистоннинг биринчи котиби Қаллибек Камолов, Тошкент вилояти обкомининг биринчи котиби Мирзамаҳмуд Мусахонов, Самарқанд вилояти обкомининг биринчи котиби Назир Ражабов, ички ишлар вазирининг ўринбосарлари Қаҳрамон Тоштемиров, Петр Бегелман, Ёқуб Муҳаммаджонов ва бошқалар ҳибсга олинади.
Вазият шу даражага келадики, 1989 йилда Гдлян ва Иванов ҳатто Иномжон Усмонхўжаевни ҳам ҳибсга олади.
Кекса ёшдагиларнинг айтишича, Гдлян ва Иванов бошчилигидаги гуруҳ пахтага алоқадор шахсларни тергов қилишда турли жирканч усуллардан фойдаланган.
Терговчилар пул ҳамда тилла буюмларни олиб қолишади ва ҳибсдаги шахсни озод қилишмайди. Аксинча, ўша пуллар ва тилла буюмларни уларнинг ўзига қарши далил сифатида ишлатишади.
Ана шундай тарзда йиғилган пулларнинг асосий қисмини Гдлян ва Иванов виждонсизларча ўзлаштириб юборади. Қолган қисмини эса “Мана, ўзбеклар порага олган пуллар ва тиллалар”, деб Москва телевидениеси орқали бутун СССРга кўрсатади.
“Гдлян билан Иванов марказий ва маҳаллий оммавий ахборот воситаларида Ўзбекистонда гўё жиноятчи тўдаларни фош қилганлари ҳақида миллий шаънимизни таҳқирловчи “Ўзбекларнинг ҳаммаси порахўр”, “Ўзбекистон биз учун Шарқий фронт”, “Ўзбекистон Ўрта Осиё Чернобили” деган сўзлар билан жуда катта шов-шув кўтара бошлади. Ушбу тергов гуруҳи ҳибсга олинган айбланувчиларга нисбатан қонунни ғаразли ниятлар билан олти йил мобайнида бешафқат, сурбетларча оёқости қилди. Улар қуролланган аскарлар билан ҳарбий вертолётларда олис қишлоқларгача бориб, одамларнинг бор-будини талаб, зўравонлик қилишган. Қийноққа солинганларнинг кўпчилиги қариндош-уруғларидан, танишларидан қарз олиб, пулни терговчиларга келтириб беришга мажбур бўлишган. Терговчилар эса қанча кўп пул олиб келсангиз, қариндошингизни шунча тез қамоқдан чиқариб юборамиз, деб алдаган”.
Шунингдек, терговчилар ҳибсга олинган шахсларга уларнинг қариндошларини жазолаш орқали ҳам азоб беришга уринади. Жумладан, Бектош Раҳимовга шундай қилинади. Унинг органда ишлайдиган ўғлини ишдан олиш билан қўрқитишади.
Пахта иши асоратлари
Маълумотларга кўра, 1984-1990-йиллар оралиғида бўлиб ўтган “Пахта иши” бўйича қатағонларда минглаб терговчилар қатнашган. Уларга ўзбекистонлик ҳамкасблари ёрдамлашган. Оқибатда Ўзбекистондан 40 минг киши терговга тортилган. Уларнинг аксарияти тергов ҳибсхоналарида ҳеч қандай прокурор санкцияси ёки ҳибсга олиш ҳақидаги суд қарорисиз сақланган. Тергов қилинганлардан 5 мингдан ошиқ одам жавобгарликка тортилади ва қамалади.
Ўша пайтда айримлар Гдлян ва Иванов ҳамда уларнинг гуруҳи томонидан қўлланган қийноқларга чидай олмай, жонига қасд қилган. Айримлар қамоқхоналардаги оғир шароитларга чидай олмай вафот этган.
Олти йил мобайнида марказий газета ва журналлар, телеканаллар тинимсиз равишда ўзбекларни ёмонлаб, уларни порахўрликда айблаб, бутун дунёга ёмонотлиқ қилиш билан шуғулланади. Бундай ишларни маҳаллий раҳбарлар қўллаб туради. Зеро, уларнинг бошқа чораси ҳам йўқ эди.
Шу ўринда бир савол туғилади: Ўзбекистонда қўшиб ёзиш бўлганми? Айрим фактлар Брежнев пахта ҳосилини 6 млн тоннагача ошириш ҳақида талаб қўйгач, қўшиб ёзиш ҳолатлари бўлганини тасдиқлайди. Чунки реалликда ўша пайтда Ўзбекистонда 6 млн тонна пахта етиштиришнинг иложи йўқ эди.
Хўш, унда “Пахта иши” кампаниясининг нимаси ноҳақ бўлган? Гап шундаки, 1970-йиллар охири, 1980-йиллар бошларида қўшиб ёзиш СССРнинг барча республикаларида аксарият соҳада авж олган эди.
Масалан, украинлар лавлаги ҳосилига қўшиб ёзган, қозоқ қардошлар гўшт ва сут маҳсулотлари етиштиришда шу ишни қилган. Сибирда ёғоч маҳсулотлари тайёрловчилар режани бажара олмай қўшиб ёзган ва ҳоказо.
Бунга барча соҳаларда бажаришнинг имкони бўлмайдиган миқдорда режа белгиланиши сабаб бўлган. Ана шундай вазиятда Москвадаги корчалонлар “тозалашни” ва қамашни Марказдан бошламай ёки СССРнинг барча ҳудудларида бирдай олиб бормай, биргина Ўзбекистонга ёпишиб ноҳақлик қилади.
“Бу ўринда шуни айтиш керакки, қўшиб ёзиш фақат Ўзбекистонда эмас, барча совет республикаларида бўлган. Марказ Ўзбекистонга “десант” ташлаганда иттифоқ миқёсида тарқалган бу иллатдан гўё бехабардай қилиб кўрсатишга ҳаракат қилди. СССР прокуратураси ҳайъат мажлисларидан бирида Гдляннинг бевосита раҳбари Каракозов пахтачиликдаги қўшиб ёзиш Ўзбекистонга нисбатан бошқа республикаларда анча кўпроқ бўлган, деб эътироф ҳам этган. Демак, аслида айнан Москванинг буйруғига асосан социалистик давлатнинг “катта ютуқлари”ни намойиш этиш учун қўшиб ёзишлар вужудга келган эди. Давлатнинг ўзи одамларни қўшиб ёзишга мажбурлаб, сўнг шу давлатнинг ўзи уларни қатағон қилди. Дунё тарихида – халққа нисбатан бундай, лўнда қилиб айтганда, ўтакетган ғирромлик жуда кам учрайди”.
Ана шундай вазиятда жуда катта ваколатларга эга бўлган Гдлян ва Иванов ҳаммани бир бошдан қатағон қилади. Айниқса, ҳибсга олинганларнинг яқин қариндошларини, фарзандларини, рафиқаларини ҳам олиб кетишади ва ойлаб тергов изоляторларида сақлашади.
Масалан, Иномжон Усмонхўжаев ҳибсга олингандан сўнг унинг яқинларидан 30-40 киши ҳибсхоналарга тиқилган ва улар бир неча ойлаб тергов изоляторида сақланган.
Тошкент вилояти партия қўмитаси биринчи котиби М. Мусахонов иши бўйича унинг фарзандлари – ТошДУ кафедра мудири Мирзаюсуф Мусахонов, қизлари Сожида ва Нафиса Мусахонова ҳибсга олинган.
Беруний тумани партия қўмитаси котиби О.Ражабов иши бўйича унинг 54 нафар қариндоши, танишлари ҳатто қўшнилари ҳибсга олиниб, тергов қилинган.
Пахта иши асоратларини бартараф этиш
“Пахта иши” қатағонлари давом этар экан, 1980-йилларнинг иккинчи ярмида Москвадаги турли ташкилотларга Ўзбекистондан юборилган шикоятлар оқиб бора бошлайди. Уларда асосан судлар чиқарган ҳукмлардан норозиликлар баён қилинганди.
Шунингдек, ўзбекистонлик адиблар, депутатлар Москвадаги минбарлардан туриб Гдлян ва Иванов томонидан содир этилган жиноятларни гапиришади. Охир-оқибат Москвадаги ташкилотлар шикоятларга эътибор қаратишади.
Кўп ўтмай Гдлян ва Иванов бошчилигидаги гуруҳ Москвага чақириб олинади. 1989 йил май ойида СССР прокуратураси уларга қарши жиноят иши қўзғатади. 1990 йил апрелда улар эгаллаб турган лавозимидан бўшатилади. Ўша йили Гдлян ва Иванов Арманистонга қочиб кетади.
Улар Арманистондан СССР халқ депутатлари кенгаши депутати бўлиб сайланади. Ўшанда арманлар Гдлян ҳамда Ивановни ҳимоя қилиб чиқишади ва уларни СССР прокуратурасига топширмайди.
Кейинроқ пахта иши бўйича қамалганларнинг ишларини қайта кўриб чиқиш учун комиссия ташкил этилади. Абдусамат Полвонзоданинг эслашича, “Пахта иши”ни қайта кўриш бўйича тузилган комиссиянинг саъй-ҳаракатлари билан Россияда сақланган маҳбуслар Ўзбекистонга қайтарилади. 1991 йилда “Пахта иши” бўйича қамалган шахсларни озод қилиш бошланади.
Ўшанда Гдлян ва Ивановга қарши нафақат СССР бош прокуратураси, балки Ўзбекистонда ҳам жиноят иши қўзғатилади. Бироқ СССР бош прокурори Н.Трубин 1991 йил августда уларга нисбатан қўзғатилган жиноят ишларини уларнинг ҳаракатида жиноят аломатлари йўқ деб тўхтатади. Шундан сўнг Ўзбекистонда қўзғатилган жиноят иши ҳам автоматик тарзда бекор бўлади.
Комиссия тезкорлик билан ишлайди ва 1991 йил ёзгача ноҳақ қамалган шахсларнинг 3,5 минг нафари қамоқдан озод қилинади.
Мақолани шоир Муҳаммад Юсуфнинг шеъри билан бошлаган эдик, унинг шеъри билан тугатамиз. Бу шоир ўз даврида “Пахта иши” қатағонлари ҳақида куйиниб бир қанча шеърлар ёзганди. Жумладан, у 1990 йилда “Гдлян” номли шеърини ёзиб, унда Гдлянни Берияга тенглаштиради.
