СССРдан SpaceX'гача: 68 йиллик космик пойга қандай ўзгарди?

Космик даврнинг бошланиши

Замонавий космик пойга 1957 йилда Совет Иттифоқи томонидан дунёдаги биринчи сунъий йўлдош — «Спутник-1»нинг учирилиши билан бошланган. Бу воқеа инсониятнинг космосни ўзлаштириш тарихида янги босқични очиб берди.

Кейинги ўн йилликлар давомида СССР космик учиришлар сони бўйича дунёда етакчилик қилди. Масалан, 1969 йилда АҚШ «Аполлон-11» миссияси орқали инсонни Ойга қўндирган бўлса-да, ўша йилнинг ўзида СССР 82 та космик учиришни амалга оширган. АҚШда эса бу кўрсаткич 41 тани ташкил этган.

Совет Иттифоқининг энг юқори натижаси 1982 йилда қайд этилди. Ўша йили СССР 108 та ракета учирган бўлса, АҚШ фақат 18 та учиришни амалга оширган.

СССР парчаланганидан кейинги давр

1991 йилда Совет Иттифоқи парчалангач, Россиянинг космик дастурлари жиддий молиявий қийинчиликларга дуч келди. Натижада космик учиришлар сони кескин камайди.

Шу билан бир вақтда АҚШ мавқеини мустаҳкамлай бошлади. Янги аср бошларида яна бир муҳим иштирокчи — Хитой космик пойгага фаол қўшилди. Агар 2000 йилда Хитой йил давомида атиги 5 та учиришни амалга оширган бўлса, 2010 йилга келиб бу рақам 15 тага етди.

SpaceX космик соҳани ўзгартирди

Мутахассислар фикрича, космик соҳадаги янги давр тахминан 2016 йилдан бошланган. Бу жараёнда асосий ролни қайта фойдаланиш мумкин бўлган ракеталар ва хусусий космик компаниялар ўйнади.

Айниқса, Илон Маск асос солган SpaceX компанияси соҳада инқилоб қилди. Компаниянинг қайта қўна оладиган ракета технологияси космосга юк етказиш харажатларини сезиларли даражада камайтирди.

Натижада космик иқтисодиёт ҳажми қарийб 600 миллиард долларга етди.

АҚШ бошқалардан узоқлашмоқда

Сўнгги йилларда АҚШнинг устунлиги янада кучайди. 2022 йилда АҚШ 78 та, Хитой эса 64 та космик учиришни амалга оширган.

2025 йилга келиб фарқ янада ошди. АҚШ рекорд даражада — 181 та учиришни амалга оширди. Хитой 93 та учириш билан иккинчи ўринни эгаллади. Россия эса атиги 17 та учиришни қайд этди.

Нега бу муҳим?

Бугунги космик учиришлар фақат илмий тадқиқотлар учун эмас. Космосдаги устунлик мамлакатларга сунъий йўлдош интернети, ҳарбий алоқа тизимлари, GPS навигацияси ва Ерни кузатиш технологиялари устидан назорат имконини беради.

Бундан ташқари, космик технологиялар аэрокосмик саноат, яримўтказгичлар ишлаб чиқариш ва телекоммуникация соҳалари ривожига ҳам катта иқтисодий таъсир кўрсатмоқда.

Шу сабабли, космик пойга энди фақат давлатлар ўртасидаги сиёсий рақобат эмас, балки иқтисодий ва технологик етакчилик учун курашга айланиб улгурди.