«Кучлироқ НАТОда кучлироқ Европа» – Анқарадаги саммит қандай ўтди?

Туркиянинг Анқара шаҳрида якунланган НАТОнинг икки кунлик саммити худди бир-бирига қарама-қарши икки хил тадбир каби таассурот қолдирди, деб ёзмоқда New York Times.

Биринчиси — ўзининг НАТОдаги ҳамкасбларига қаратилган тинимсиз шикоят ва эътирозлари ва ҳақоратлари, кайфиятини олдиндан айтиб бўлмайдиган ҳамда учрашув давомида Эронга қарши янги ҳаво зарбаларини бериш ҳақидаги кутилмаган қарори билан ахборот майдонини бутунлай эгаллаб олган президент Доналд Трампга тегишли бўлди. Одатдагидек, ушбу саммитда ҳам Трампнинг нишонлари кўп бўлди: альянснинг ўзи, унинг айрим етакчилари, уларнинг Трампга нисбатан содиқлик кўрсата олмаган турли муваффақиятсизликлари, испанлар ва эронликлар.

«Иккинчи саммит» эса – бевосита альянснинг ўзига тегишли эди. Унда ҳарбий харажатларни ошириш, трансатлантик саноат ҳамкорлигини кучайтириш ҳамда Украинанинг қўллаб-қувватлаш бўйича мажбуриятларга содиқликни намойиш этилди.

Ушбу саммит НАТОнинг янги қиёфаси сари ташланган сокин ва барқарор қадам билан ажралиб турди. Айнан Трамп хоҳлаётган НАТО шакли: яъни унда европаликлар қитъанинг анъанавий мудофаа тизими учун асосий масъулиятни ўз зиммаларига олади. Бу эса АҚШ бор эътибори ва ресурсларини кучайиб бораётган Хитой таҳдидига қаратишига имкон беради.

«Катта меҳр»

Трамп тадбирда – Эрон билан урушда уни қўллашмагани, Испания билан барча савдо алоқаларини узмоқчи эканини ва Гренландияни АҚШ назорат қилиши кераклигини айтиб, кўпчиликнинг «дилини хира қилди».

Ўз иттифоқчиларига эски танқидлар тўлқинини йўллаганига қарамай Трамп якунда журналистларга: «У ерда (залда) катта меҳр бор эди. Катта бирдамлик бор эди», деб айтди. «Биз ажойиб вақт ўтказдик ва ўйлайманки, бу улкан муваффақият бўлди», деди Трамп кейинроқ ўтказилган матбуот анжуманида.

НАТО етакчилари эса ўз баёнотларида альянс шартномасининг 5-моддасига содиқликлари «мустаҳкам» эканини таъкидлади: «Бирликка қилинган ҳужум — барчага қилинган ҳужумдир», дея қайд этилди.

Тадбирда асосан Трампни тинчлантириб ўтирган НАТО Бош котиби Марк Рютте ҳам: «Ушбу саммитдан келадиган хабар оддий: НАТО ўз вазифасини бажаради», дея баёнот берди.

Эронга берилган зарбалар ва НАТОнинг эҳтимолий роли

Associated Press'нинг ёзишича, аксарият ҳолларда АҚШнинг ҳарбий зарбалари президент мамлакат ичида бўлган вақтда буюриларди. Шу боис, Трампнинг НАТО етакчилари кечки овқатидан сўнг кўп ўтмай Эронга қарши жавоб зарбалари беришга рухсат бериш қарори ноодатий бўлди.

Трамп иттифоқчилар унга Ҳўрмуз бўғозини очиқ ушлаб туришда ёрдам бермаганидан аччиқ нолиб келади. Қизиғи шундаки, Рютте альянснинг келажакда ушбу урушда роль ўйнашини инкор этмади.

«Табиийки, Эрон НАТО ҳудудидан ташқарида», деди Рютте ва қўшимча қилди: «Агар фойдаси тегса, НАТО ҳар доим роль ўйнашга тайёр. Аммо ҳозирча келгуси кунлар ва ҳафталарда нима бўлишини кузатайлик».

НАТО ўзини трансатлантик ҳудудни ҳимоя қилишга қаратилган мудофаа иттифоқи сифатида кўради. Унинг ушбу ҳудуддан ташқаридаги охирги ҳаракати — Афғонистонга аралашуви тартибсизлик билан якунланган эди. Шу сабабли европалик иттифоқчилар бошқа бирон бир урушга тортилишни исташмаяпти.

«Patriot»лар ва F-35'лар масаласи

Трампнинг айтишича, АҚШ Россиянинг ракета ҳужумларига қарши туриш учун Украинага ўзининг «Patriot» ҳаво мудофаа тизимларини хорижда ишлаб чиқариш лицензиясини беради. Бу бешинчи йилга қадам қўйган урушда ушбу технологияга жуда муҳтож бўлган Украина учун улкан ғалабадир.

«Биз уларга «Patriot»ларни ишлаб чиқариш ҳуқуқини берамиз. Буни қандай қилишни ўргатамиз», деди Трамп Украина президенти Володимир Зеленский билан учрашувда. «Ўйлайманки, улар буни жуда тез ишлаб чиқара олишади».

«Patriot» тизимлари қиммат, уларга талаб юқори ва ишлаб чиқариш учун узоқ вақт талаб этилади. Зеленский йиллар давомида улардан кўпроқ берилишини, яқинда эса Украина буни ўзи ишлаб чиқаришига рухсат сўраб келаётганди.

Саммит мезбони – Туркия учун қувонарли паллада эса Трамп Туркияга нисбатан АҚШ санкцияларни бекор қилишини маълум қилди. Бу орқали туркларга F-35 қирувчи самолётларини сотиш имконияти очилади. Анқара 2019 йилда Россиянинг C-400 ракета мудофаа тизимларини сотиб олгани учун F-35 дастуридан чиқариб ташланган эди.

Трамп билан яқин муносабатлар ўрнатган президент Эрдўған бу хабардан кейин мамнуният билан «бош бармоғини юқорига кўрсатиб», ажойиб ишорасини қилди.

Украина учун йирик кредит

«Patriot» ҳақидаги эълондан ташқари, Трамп Зеленскийга нисбатан ўзининг одатий танқидий оҳангини четга суриб, унинг урушни якунлаш ҳаракатларини юқори баҳолади. Трамп Украина президенти урушда «ажойиб иш қилганини» ва «жуда самарали бўлганини» айтди.

Шу билан бирга, НАТО етакчилари Украина учун 2026-2027 йилларга мўлжалланган жами 70 миллиард евролик ҳарбий ёрдам пакетини ажратишга келишиб олди.

Ушбу маблағ – Европа Иттифоқининг Украинага кредит дастуридан ҳар йили ажратиладиган 30 миллиард евро ҳамда НАТО иттифоқчиларидан ажратиладиган 40 миллиард евродан иборат.

НАТО дипломатларининг айтишича, 2026 йил учун мўлжалланган 40 миллиард евронинг катта қисми аллақачон йиғиб бўлинган.

Трамп маъмурияти Украина учун деярли пул бермай қўйган ва Қўшма Штатлар бу пакетда иштирок этмайди.

Кўпроқ маблағ ва кучлироқ Европа

НАТО Бош котиб Марк Рютте Европа иттифоқчилари ва Канада жорий ва ўтган йили мудофаа учун қарийб 300 миллиард доллар кўпроқ маблағ сарфлашини тахмин қилди.

Шунингдек, у мудофаа саноатининг йирик тақдимот тадбирида қурол-яроғ ва ҳарбий техника шартномаларига сарфланаётган «ўн миллиардлаб» долларларни олқишлади.

«Агар ушбу курсида сиз ўтирмаганингизда, буларнинг ҳеч бири амалга ошмаган бўларди деб ҳисоблайман», деди Рютте Трамп билан юзма-юз суҳбатда. Ушбу сўзлар билан Рютте – Трампнинг европаликларга мудофаа харажатларини оширишига доир талабини оқлагандек кўринди.

НАТО саммитининг Анқара декларациясида етакчилар альянсда жиддий трансформация бошланганини қайд этиб, «Биз келажакни барпо этмоқдамиз: кучлироқ НАТОда кучлироқ Европа», дея баёнот берди.

Шу билан бирга, НАТОнинг навбатдаги саммити атрофидаги мавҳумлик сақланиб қолмоқда.

Болқон ярим оролида жойлашган Албания – 2027 йилда саммитга мезбонлик қилиши керак эди. Бироқ НАТОнинг айрим аъзолари Албаниянинг мудофаа харажатлари пастлиги сабабли у ерда саммит ўтказиш ғоясига нисбатан совуқ муносабатда бўлмоқда. Бошқалар эса Трамп билан яна бир зиддиятли учрашувдан қочишни хоҳлашади.