Markaziy Osiyoda çegaralarni delimitatsiya va demarkatsiya qilişdagi asosiy muammolar

Samarqand şahrida 2017 yil 10-11 noyabr kunlari BMT şafeligida bölib ötgan Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqaror rivojlanişni ta'minlaş böyiça «Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak, barqaror rivojlaniş va taraqqiyot yölidagi hamkorlik» mavzuida xalqaro konferensiyada Özbekiston, Qozoğiston va Turkmaniston örtasidagi bahsli nuqtalar böyiça kelişuvga erişildi.

Qozoğiston bilan davlat çegarasi delimitatsiyasi böyiça kelişuvga erişib bölingan, endilikda davlat çegaralari demarkatsiyasi böyiça zarur hujjatlarni tayyorlaş uçun muzokaralar ketmoqda.

Turkmaniston bilan davlat çegarasi böyiça kelişuv 2000 yilda Aşxobodda imzolangan. 2017 yil martida ikki davlat rahbarlari uçraşuvidagi kelişuvga köra çegara masalalari böyiça işçi guruhlarning muzokaralari yana tiklandi.

Afğoniston bilan 2018 yil fevralida ötkazilgan uçraşuv davomida Amudaryo qirğoqlari böylab çegarani mustahkamlaş masalalari körib çiqildi.

Qirğiziston va Tojikiston bilan çegara masalasida erişilgan kelişuvlar mamlakatimizning iqtisodiy imkoniyatlarini oşirdi, tovar aylanmasi hajmi ösişiga olib keldi, eng muhimi çegara hududida yaşovçi fuqarolarning çegaralardan ötişda erkin harakatlanişiga imkon yaratdi.

Endilikda Özbekiston-Qirğiziston çegarasidan kuniga 30 mingga yaqin kişi, Tojikiston bilan çegaradan esa kuniga 20 mingga yaqin kişi ötmoqda.

Qöşni mamlakatlarga işçi safarlarimiz davomida ham biz uşbu davlatlarning mansabdor şaxslari va oddiy aholisi Özbekiston prezidenti Şavkat Mirziyoyevga qöşni davlatlar bilan oçiq va xayrixoh siyosati uçun samimiy minnatdorçilik bildirişlariga guvoh bölamiz», deyilgan maqolada.

Maqolada Markaziy Osiyoda çegaralari delimitatsiya va demarkatsiya qilişdagi asosiy muammolar keltirilgan.

«Birinçi va asosiy muammo — legitim asosning, ya'ni Markaziy Osiyoning qariyb barça mamlakatlari bilan davlat çegaralarini delimitatsiya qiliş uçun barça tasdiqlaş tartib-taomillaridan ötgan huquqiy asosning yöqligidir.

Ikkinçi muammo — 1924-1927 yillarda, ya'ni Markaziy Osiyo davlatlarini hududiy-çegaralaş işlari amalga oşirilgan yillardagi hamda 1930 yilda va undan keyin qabul qilingan hujjatlardagi qarama-qarşiliklardir.

Uçinçi muammo — xaritalarda aks ettirilgan çegara liniyalari amaliyotda yerlardan, irrigatsiya tarmoqlaridan foydalaniş, infratuzilma inşootlari, uy xöjaliklari va qabristonlar joylaşuvida umuman mos kelmaydi.

Ba'zan ommaviy axborot vositalarida yerlarni almaşiş, ayrim uçastkalarda çegaralarni belgilaş hamda anklav masalalarida unçalik ham töğri bölmagan axborotlar tarqatiladi. Şu sababli, notöğri talqinlarning oldini oliş maqsadida çegaralarni huquqiy rasmiylaştirişning barça tartib-taomillari oxirigaça yetkazilgunça uşbu masalalarda barvaqt xulosa çiqarişdan tiyiliş maqsadga muvofiq sanaladi.

Çegaralarni huquqiy rasmiylaştiriş ikki bosqiçdan iborat. Birinçi bosqiçda delimitatsiya işlari, ya'ni çegaralarni xaritada aks ettiriş işlari bajariladi. Ikkinçi bosqiçda esa demarkatsiya, ya'ni stolbalarni örnatiş va boşqa quriliş işlarini bajariş bilan boğliq jismoniy işlar amalga oşiriladi.

Işçi guruh muzokaralari yakunlari böyiça imzolanadigan bayonnoma avval taraflar hukumatlar tomonidan  tasdiqlanadi, söng davlat rahbarlari darajasida Davlat çegarasi töğrisidagi şartnoma imzolanadi. Söng bu hujjat ratifikatsiya qilinadi hamda ratifikatsiya yorliqlari almaşinadi. Bu juda oğir va uzoq davom etadigan jarayondir», degan Ilhom Ne'matov.

Biroz avvalroq OAVda Qirğiziston va Özbekiston çegarada yer almaşgani haqida xabar tarqalgandi. 

Xabarlarda aytilişiça, kelişuvga köra, Qirğiziston Özbekistonga «Barak» eksklavini beradi, Özbekiston esa Qirğizistonning Öş viloyati, Qorasuv tumanidagi Oq-Toş qişloğiga çegaradoş bölgan hududdan uşbu eksklavga teng maydonni ajratib beradi.

Çegarani demarkatsiya va delimitatsiya qiliş davlatlararo komissiyaning sönggi uçraşuvi 1-7 avgust kunlari Farğona viloyatida bölib ötgan edi. Komissiya kun tartibida hali yana ikkita anklav masalasini körib çiqiş turibdi: Şohimardon va Ğaznov.