Islohotlar importi. Özbekiston Gruziya tajribasini özlaştirişi kerakmi?
|14:29 / 21.01.201932 74214 min
Kun.uz muxbiri Şokir Şaripovning ekspert Yuliy Yusupov bilan suhbati davom etadi. Suhbatning avvalgi qismlarida ijtimoiy-iqtisodiy muammolar haqida gap borgan edi. Bu safargi mavzu — iqtisodiy islohotlar yölida ijobiy natijalarga erişgan ayrim davlatlarning tajribasi haqida böladi.
— Qisqa vaqt içida iqtisodiy ahvolini önglab olgan davlatlar ham bor. Boz ustiga, ularda islohotlar taşabbusi çeklangan insonlar tarafidan körsatilgan.
Yuliy Yusupov: — Ha, XX asrda ham, XXI asrda ham siz aytganingizdek, çeklangan insonlar tomonidan islohotlar ötkazilgan köplab davlatlar bor. Köpgina hollarda, aynan avtoritar rejimlarda. Klassik misol — Çilidagi Pinoçetdan, harbiylar hokimiyatni egallaganidan boşlasak, ular ham islohotlar ötkazişgan, lekin bu holda siyosiy terror ham yuz bergan va insonlar öldirilgan.
— Balkim bu misollarni olmaslik kerakdir?
— Lekin, tan oliş kerak, aynan iqtisodiy sohadagi islohotlar muvaffaqiyatli ötkazilgan. Çili hozir iqtisodiy jihatdan Lotin Amerikasidagi yetakçi davlatga aylangan. Yoki Xitoyni olaylik, u yerda hanuzgaça avtoritar rejim hukmron. Ya'ni u yerda ğarbça demokratiyadan asar ham yöq, hokimiyat partiya içidagi ma'lum bir insonlar guruhiga — kommunistik partiyaga tegişli. Ya'ni, sof avtoritar rejim. Lekin bir guruh insonlar, avvalo Deng Syaoping — Xitoy islohotlari yetakçisi tomonidan jiddiy iqtisodiy islohotlar ötkazilgan. 1979 yilda boşlangan islohotlardan söng Xitoy namoyiş etgan iqtisodiy yuksaliş jahon tarixida misli körilmagan darajaga yetdi.
Mavzuga oid
Islohotlar avtoritar rejimlar emas, siz aytganingizdek, insonlar guruhi tomonidan ötkazilgani borasida ham misollar bor. Masalan, 90-yillarda Boltiqböyi mamlakatlarida. Islohotçilar guruhi demokratik yöl bilan hokimiyatga erişib, islohotlar ötkazişadi. Şarqiy Yevropa davlatlarida ham. Gruziyada 2004–2005 yillarda islohotlar boşlangan va hamon davom etmoqda. Gruziya — real, qölda çizilmagan saylovlarga ega tölaqonli demokratik davlat. Ommaviy axborot vositalari ham erkin.
Nega Gruziya tajribasi bizga yaqin? Çunki u nisbatan yaqinda paydo böldi va ungaça bölgan holat Özbekistondagi vaziyatga öxşaş edi. Ha, mamlakat kiçkina, u yerda islohot ötkaziş oson, biroq men islohotçilardan biri bilan gaplaşganimda, menga köpinça aytişadigan gaplarni unga aytdim — «Gruziya unçalik katta bölmagan mamlakat, aholisi kam, bizda esa 33 million, sizlarda islohot ötkaziş oson». U şunday dedi: «Aslo! Xorijiy investorlar avvaliga bizning mamlakatga qiyo ham boqib qaraşmagan, 3 milliongina aholisi bor ekan, deb! Bunday kiçik davlatda zavod qurişdan nima naf — talab bölmaydi. Sizlarda esa 33 million. Xorijiy investorlar sizlarga borişadi, sizlarga qaytaga osonroq bölişi kerak». Xullas, bu borada qat'iy fikr bildirib bölmaydi.
Lekin boşlanğiç şartlarda — bizda juda öxşaş vaziyat hukmron. Xuddi öşanday yomon öyin qoidalari, yomon institutlar, qovuşmagan soliq tizimi, dabdala bank tizimi, davlat boşqaruvining zamon bilan hamnafas emasligi. Gruziyada çindan ham radikal tizimli islohotlar ötkazilgan. Mana şu islohotlardan söng iqtisodiyot yuksala boşlagan. Ha, ular Amerika singari boyib ketişgani yöq, buni 5–10 yoki 20 yil içida amalga oşirişning imkoni ham yöq. Lekin barqaror iqtisodiy ösişga erişişdi. Odamlarning daromadlari oşa boşladi. Binobarin, rivojlanişning real istiqboli közga taşlana boşladi. U yerda hokimiyat vakillari allaqaçon almaşgan, islohotçilar jamoasi işdan ketgan, lekin şunday öyin qoidalari yaratildiki, hokimiyat tepasiga kelgan ularning raqiblari tizimni vayron qilişdan özlarini tiyişdi. Ular bu yutuqlardan foydalanib, islohotlarni davom ettirişmoqda. Ehtimol, ular buni u qadar muvaffaqiyat bilan olib bora olişmayotgandir. Balkim ilğor islohotçilar jamoasi bölganida natijalar yanada yaxşiroq bölardi, lekin ular özlarigaça yaratilgan narsani saqlab qola bilişdi.
— Siz «qoidalarni özgartirişdi», deyapsiz. Qanday qoidalar özgartirildi? Nima mamlakatda qisqa vaqt içida iqtisodiy holatni özgartiriş imkonini berdi?
— Ularda ham xuddi bizdagidek, hamma narsani özgartiriş kerak edi. Hamma yerda, barça jabhalarda. Lekin eng asosiy islohot bu — ma'muriy islohot böldi. Birinçidan, davlat bajaradigan funksiyalar qayta körib çiqildi. U yerda ham bizdagidek, davlat bozor iqtisodiyotiga xos bölmagan işlar — iqtisodiyotning barça sohalariga aralaşiş bilan şuğullanardi. Tabiiyki, bunday şaroitlarda iqtisodiyot samarali faoliyat körsata olmas edi. U yerda hamma narsa tepadan pastgaça boşqarilar edi.
Mana şu keraksiz funksiyalardan voz keçildi. Bozor iqtisodiyoti şaroitda davlat şuğullanişi kerak bölganlarigina qoldirildi. Şunda ham, eng minimum darajada. Nega? Çunki, masalan Fransiyada davlat öz gardaniga oladigan narsani bizda ham joriy qiliş mumkin emas. Bizda bu narsani amalga oşiriş uçun imkoniyatlar yetarli emas. Bizda moliyaviy imkoniyatlar yetişmaydi, mahoratli davlat apparati yöq.
Gruzinlarning barçasi çin yurakdan töğrisini aytişgan: «mana bunisini eplay olamiz, mana bunisi ham amallaymiz, anavilarini esa, garçi ular fransuz va italyanlarda bölsa ham — qölimizdan kelmaydi».
— Demak, haqgöylik rivojlaniş vositasi ekan-da?
— Xuddi şunday! Bunga yana radikal kadrlar islohotini ham qöşing. Köplab idoralarda barçani yoppa işdan böşatib, yangi insonlarni işga qabul qilişgan. Bunga qöşimça ravişda davlat apparati keskin qisqartirilgan. Modomiki, funksiyalar bartaraf etilayotgan ekan, odamlar ham qisqaradi. Bu ma'muriy islohot haqida edi.
Soliq islohoti. Ularning soliq tizimi ham biznikiga öxşaş edi. Biznesga juda katta soliq yuklamasi tuşar edi. Iqtisodiyotning katta qismi xufiyona edi. Deyarli heç kim soliq tölamas edi. Ular 22 ta soliqdan avval 7 tasini qoldirişdi, hozir esa ularda 5 ta. Mana şu qolganlarida ham stavkalar pasaytirildi.
Deyarli barça soliqlar olib taşlandi, heç narsa qolmagandek, boz ustiga, stavkalar pasaytirilgan, aftidan, budjet vayron bölişi kerak edi. Lekin birinçi yilning özidayoq budjet ösgan… Keyingi yillarda yanada köproq ösgan. Ya'ni, insonlar nihoyat soliq tölay boşlaşgan. Tizim biznesni rağbatlantiriş uçun yaratilgandi. Aytaylik, daromad soliği qolgan, lekin biznes tomonidan investitsiyaga sarflanadigan daromad soliqdan ozod edi. Öz-özidan, tadbirkorda daromadini yeb yuborişga emas, uni nimagadir investitsiya qilişga rağbat paydo böladi. Şu kabi nyuanslar köp.
Mehnat qonunçiligi islohoti. Gruzinlarning ham mehnat kodeksi biznikidek, amalda sovetça — öşa paytlarga xos, ayni kunlarda iş bermaydigan normalar bilan qalaştirib taşlangan edi. Ular mittigina mehnat kodeksi yozişdi, uning asosiy mazmuni «şartnomaga qarang» edi. Ya'ni «Xodim va iş beruvçi şartnomaga qarang, ular qanday şaroitlarda kelişib işlaşni yaxşiroq bilişadi», degani.
Ijtimoiy ta'minot tizimi. Juda noqulay imtiyozlar tizimi joriy etilgan edi. Yölkiraga imtiyoz va hokazo. Öşa şahar transportida bepul yuriş huquqini olaylik — axir undan faqat şaharliklar foydalana olişadi-ku? Qişloqda yaşovçi odam bundan foydalana olmaydi. Bu masala imtiyozlarning pulga çaqilişi bilan hal etildi — barça imtiyozlar pulga aylantirilib, ijtimoiy nafaqa sifatida tarqatila boşlandi.
Ijtimoiy nafaqa oliş uçun esa anketa töldiriş kerak. Unda qança işlab topişingiz, oilangiz daromadi, uyingizda muzlatgiç bormi va şunga öxşaş boşqa savollar ham beriladi. Bu anketa internetga yuklanadi. Har qanday odam uni tekşirib körişi mumkin. Bu juda mantiqli — çunki soliq tölayotgan har bir odam pullari qayoqqa sarflanayotganini bilişga haqli. Agar siz kimdir notöğri ma'lumot berganini körib qolsangiz, ariza yozasiz va u tasdiqlansa, öşa odam nafaqadan mahrum etiladi.
Davlat xizmatlari taqdim etilişining keskin yaxşilanişi. Masalan, hozir siz kvartirangizni sotmoqçi bölsangiz bir uyum ma'lumotnoma töplaşingiz, notariusda bir talay hujjatlarni tasdiqlatişingiz va hokazo harakatlarni qilişingiz kerak. Bular nega kerak? Siz haqingizdagi barça ma'lumotlar yagona bazada saqlanişi mumkin — zamonaviy texnologiyalarning bunga qurbi yetadi. Hattoki notarius ham kerak emas. Siz yaşaş joyingiz böyiça idoraga kelasiz, kerakli joyga barmoq bosasiz yoki ID kartangizni suqasiz va aynan özingiz ekanligingizni tasdiqlatib olasiz. Böldi, heç qanaqa qoğoz kerak emas! Biz esa bir qoğozni u idoradan bu idoraga olib çopamiz, holbuki, allaqaçon yagona informatsion baza yaratib qöyişimiz mumkin. Bizni holdan toygunça çopişga majbur qilgan qoğoz esa söngra allaqayoqlarda çang bosib yotadi. Gruziyada bunday holatlar töğrilab çiqilgan.
Yana juda köplab islohotlar. Xususiylaştiriş ötkazilgan. Masalan, energetika sohasida. Islohotlargaça Gruziyada energiya ta'minoti bilan boğliq vaziyat Özbekistondagidan ham battarroq edi. Bizda ayniqsa hududlarda vaziyat juda yomon. Ayni paytda Gruziya — elektr energiyasi eksportçisi. Hammasi islohotlar şarofatidan. Elektr stansiyalari xususiylaştirildi — ularni xususiy qöllarga berib, özaro raqobat qilişlariga yöl oçildi, davlatda esa elektr energiyasini taqsimot qiliş liniyalari qoldi. Raqobatning kuçi elektr stansiyalarini kamroq xarajat bilan köproq elektr energiyasi işlab çiqariş majburlay boşladi. Gruzinlar bu sohada boşqa davlat tajribasini özlaştirişdi, xolos.
Tibbiyot sohasi. Poliklinika kimga tegişli ekanining nima farqi bor. Davlat menga vauçer beradi — bu bepul xizmatlardan foydalaniş huquqini beruvçi qoğoz. Men şu vauçer bilan meni qoniqtiruvçi poliklinikaga yöl olaman. Turar joyim böyiça biriktirilganiga emas, aynan menga yoqqaniga. Davlat keyin vauçer böyiça öşa poliklinikaga pul köçirib beradi. Poliklinikalar örtasida raqobat paydo böladi va eng yaxşi xizmat körsatadigani yutib çiqaveradi. Bu yerda heç narsa ixtiro qiliş kerak emas, şunçaki jahon tajribasini olib, uni qöllaş kerak. Mana şunday islohotlar juda köplab sohada qöllanildi.
— Ular vaziyatning tubdan özgarişiga qança muddatda erişişdi?
— Sanoqli yillarda — 3–4 yil içida.
— Bu öylaşga majbur qiladi…
— Hammasi öz qölimizda. Bizda qaysidir sohalarda köproq çigal masalalar töplanib qolgandir, lekin ayrim sohalarda salohiyatimiz Gruziyadagidan köproq. Xöş, farq nimada? Gruziyada bu islohotlarni ötkazgan yagona jamoa bölgan.
Bizning mamlakatimiz esa katta, öz sohasida iş yuritadigan köproq islohotçilar kerak. Ular esa yöq. Nazarimda, bizda islohotlarning depsinişiga sabab bölayotgan eng asosiy muammo — kadrlar yetişmovçiligi.
Birinçidan, bizda davlat xizmati şunday qurilganki, inson u yerga tuşgaçgina xizmat pillapoyalaridan kötarila boşlaydi. Ya'ni, tanlov asosida emas. Aytaylik, vazir yoki tuman hokimi lavozimiga böş örin bor. Bu lavozimga odam qanday tanlanişi kerak? Tanlov e'lon qilinişi lozim. Davlat xizmatida avval işlaganmi-yöq, istagan inson unga ariza taşlaşi mumkin bölişi kerak. Va qandaydir mahoratli inson eng yaxşisini tanlab olişi kerak.
Bizda esa bunday işlar qanday amalga oşirilişi tuşunarsiz. Faqatgina prezidentning taşabbusi bilan sönggi vaqtlarda xorijda öqigan, biznes odamlari ilgari surila boşlandi. Lekin ular sanoqli. Amaldorlarning katta qismi xizmat pillapoyalarida kötarilişda, byurokratik tizim içida harakatlanişda davom etmoqda. Ular bir lavozimdan boşqasiga ötkaziladi. Boz ustiga, aytaylik, bank sektorida işlay oladigan odam qişloq xöjaligiga borib tuşmoqda.
— Ha, aynan bir insonlarni u joydan bu joyga köçirişdek tasavvur uyğotmoqda.
— Çunki kadrlar yetişmovçiligi bor.
— Siz tanlovni tilga oldingiz. Ular ötkaziladimi?
— Unaqa tanlovlar yöq. Muammo şundaki, qartadek çiylanayotgan amaldorlar içida aslida islohotlarni ötkaza olişga qodir bölganlari juda kam. Nega? Çunki uzoq yillar davomida savodli va taşabbuskor insonlarga talab bölmadi. Talab sal boşqaçaroq insonlar — topşiriqni bajara oladiganlarga edi. Masalan sizga «köça ötkaz», deyilsa bas, u joyda insonlar yaşayotgan xonadonlar bölsa ham hamma yerni vayron qilib köça ötkaziladi. Boşqalarga esa… «Paxtani ter», deyiladimi, fermerlarni turli yöllar bilan azoblab, rejani bajarişga majburlaysan. Ularni tizzasigaça ariqdagi suvga tuşirasan, kaltaklaysan, lekin rejani uddalaşga majburlaysan. Ana şundagina sen yaxşi menejyer hisoblanasan. U tizimda taşabbus körsatiş ölimga teng edi hattoki «taşabbus jazolanadi», degan ibora ham bor edi.
