Kun.uz sayti tahririyati Iqtisodiy rivojlanişga kömaklaşuv markazi rahbari Yuliy Botiroviç Yusupov bilan turkum suhbatlar uyuştirişni rejalaştirgan. Turkum «Yuliy Yusupov bilan natijalar haqida» deb nomlanadi. Jurnalist Şokir Şaripov tahririyatimiz mehmoni bilan birgalikda ötgan yilga nazar taşlaymiz va iqtisodiy islohotlar borasida nimalarga erişganimiz va nimalarni boy berganimiz haqida suhbat quradi.
Video: Mover (tas-ix)
Video: Youtube
Ş.Ş. – Birinçi savolim kengroq mazmunda: «bizga nega islohotlar kerak?»
Yu.Yu. – Savol haqiqatan keng mazmunda. Islohotlar nima uçun kerakligini tuşuniş uçun gapni islohotlar nima ekanligidan boşlasak. Sal uzoqroqdan kelişga harakat qilaman. Masalan, bir noçor oila bor. Bu oila nima uçun noçor yaşayotganligini tuşunişga harakat qilib köramiz. Ular turli sabablarga köra noçor yaşayotgan bölişlari mumkin. Masalan, ayol oliy ma'lumotli emas. Şuning uçun maoş kam tölanadigan işda işlaydi va oz oylik oladi. Eri esa, aytaylik, köp içadi. Şu bois bir joyda uzoq işlolmaydi – ertami-keçmi işdan haydaladi. Ayon böladiki, oilaning qaşşoqligi uning a'zolarining özlariga boğliq.
Ammo yanada çuqurroq sabablari bölişi mumkin. Ayolning oilasida qizlar öqişi şart emas - «qizlar maktabda öqisa yetadi, asosiysi erga tegib, bola boqiş» degan tamoyil bölganligi sababli ayol oliy ma'lumotli böla olmagan. Bu yerda ta'lim ikkinçi öringa tuşib qoladi. Bu ham qaşşoqlikning çuqurroq sabablaridan biri.
Lekin boşqa –taşqi sabablar ham bölişi mumkin. Aytaylik, er içuvçi, dangasa yoki yomon işçi bölganligi uçun emas, balki oilasi bilan yaşayotgan joyda iş yöqligi uçun iş topolmaydi. Unda nima uçun u yerda yetarliça iş örinlari yaratilmayotgani haqida savol tuğiladi.
Kalavaning uçini topişga urinar ekanmiz, oilalarning noçorligi nafaqat ularning özlariga, balki taşqi sabablarga ham boğliq degan xulosaga kelamiz.
Mavzuga oid
Agarda kengroq miqyosda oladigan bölsak, odamlar örtaça juda yaxşi yaşaydigan va odamlar juda yomon yaşaydigan mamlakatlar, hududlar borligini körişimiz mumkin.
Turmuş darajasini baholaydigan körsatkiç – YaIM – yalpi içki mahsulot mavjud. Ayrim davlatlarda u kişi boşiga yiliga 30 ming dollardan köproqni, yana ba'zi mamlakatlarda esa YaIM yiliga ming dollardan kamroqni taşkil etadi. Qarang, örtadagi farq öttiz-qirq baravar!
Bunday vaziyat odamlarning şaxsiy xususiyatlariga boğliq bölişi mumkin emas. Qaysidir mamlakat yoki hududda qölidan heç narsa kelmaydigan odamlar köp bölişi va şuning uçun ular noçor yaşaşlarini tasavvur qiliş qiyin. Aslida, hamma odamlar bir xil. Töğri, odamlar orasida dangasalar, mehnatkaşlar va boşqalar böladi. Ammo biologiya nuqtai nazaridan olib qaraganda, odamlar bir xil. Işyoqmas va mehnatsevarlar hamma mamlakatlarda bor. Ammo qaysidir davlatlarda odamlar ança yaxşi, qaysi birlarida esa ança yomon yaşaydi. Buni odamlarning şaxsiy xususiyatlariga tönkab bölmaydi.
«Nega?» - bu savolni XVIII asrdayoq Adam Smit bergandi. Uning qalamiga mansub kitob «Xalqlarning boyligi tabiati va sabablari borasida tadqiqot» deb nomlanadi. «Nima uçun ayrim davlatlar boy, boşqalari esa qaşşoq?».
Va bugungi kunda iqtisodçilar va boşqa yönalişlar vakillari gap odamlarning şaxsiy qobiliyatida emasligini, şaxsiy qobiliyat bilan mamlakatlar va hududlarni emas, alohida oilalarning holatini izohlaş mumkinligini aytişadi. Gap qandaydir boşqa narsada.
Xöş, nimada? Gap qoidalar va odamlarning özini tutişidagi stereotiplarda. Odamlar tabiatan bir xil, ammo özlarini turliça tutişadi. Hattoki birgina odam turli vaziyatlarda özini turliça tutadi. Bu jamiyat, oila yoki şahar yoxud butun bir mamlakatda mavjud bölgan qoidalar va stereotiplar bilan boğliq. Mutaxassislar bu stereotiplar va qoidalarni institut yoki jamoatçilik institutlari deb ataydilar. Bular rasmiy qoidalar: qonunlar, qonunosti hujjatlari, yöl harakati qoidalari, iş beruvçi va işçilar örtasidagi şartnomalar bölişi mumkin – bularning barçasi rasmiy qoidalar. Bular şuningdek, norasmiy qoidalar bölişi ham mumkin, odamlar qonunda yozilgani uçun emas, balki şunday harakat qilişga örganib qolişgani uçun yoki urf-odatlardan kelib çiqib iş tutişadi. Bular rasmiy va norasmiy institutlardir.
Şuni ham anglaş lozimki, qonunda yozilgan hamma narsa ham amaldagi rasmiy institut bölmasligi mumkin. çunki qoğozda yozilgan nimadir amalda işlamasligi mumkin.
Masalan, Konstitutsiyamizda qonun oldida hamma tengligi, hamma bir xil huquqqa ega ekanligi, bizda Konstitutsiya oliy qonun hujjati hisoblanişi yozilgan. Boşqa tomondan esa, qandaydir idoraning normativ hujjati bu Konstitutsiyani inkor qiladi. Va Konstitutsiyani yöqqa çiqaradigan aynan mana şu normativ hujjat ijro etiladi.
Misol uçun, bizda ikki toifadagi fuqarolar bor edi: toşkentliklar va Özbekistonning boşqa fuqarolari. Ikkinçi toifadagilar Toşkentdan uy sotib ololmasdi, yaqin vaqtgaça Toşkentda işga joylaşa olmasdi. Bu Konstitutsiyaga zid. Konstitutsiya oliy kuçga ega bölişi lozim. Ammo qandaydir normativ hujjat uni yöqqa çiqaradi. Ma'lum böladiki, biz Konstitutsiyasi asosida emas, qandaydir buyruq, farmon yoki yana boşqa biror hujjat asosida iş köramiz.
Yana şunday holatlar böladiki, yozilgan qoidalar emas, oğzaki buyruqlar amal qiladi. Ön yil oldin bankka imzolangan şartnoma bilan borgandim. Hisobimga pul tuşişi uçun şartnomani röyxatdan ötkaziş kerak edi, menga «şartnomadagi ayrim bandlarni özgartirib keling» deyişdi. Ikkita söz qöşiş kerak ekan. Ammo şartnoma imzolab bölingan, xalqaro taşkilot bilan imzolangan edi, endi mana şu ikkita ahmoqona söz uçun şartnomani ortga qaytarişim kerak edi. Ulardan buni qanday asosda talab qilişayotganini, qaysi normativ hujjatda bu narsa yozilganini söradim. Ular esa heç qanday normativ hujjat yöqligini, «tekşiruv bölgani va ulardan şunday tuzatiş kiritiş talab qilinganini» aytişdi. Tamom-vassalom! Qonun hujjatlariga tupuriş uçun oğzaki buyruq kifoya. va bunday holatlar hamma joyda tiqilib yotibdi.
Mana, mamlakatlar, hududlar, jamiyatlar nimasi bilan bir-biridan farq qiladi – bu ularda mavjud bölgan qoidalardir. Bu farqlar mamlakatlar orasidagi iqtisodiy vaziyatlarning turli-tumanligini belgilab beradi. Turli turmuş darajasini ham. Qayerdaki odamlarga erkin işlaş, yaxşi pul topiş, biznes bilan erkin şuğullaniş uçun şaroit yaratilgan bölsa, öşa yerda jamiyat gullab-yaşnaydi. Qayerdaki qoidalar yomon bölsa, qoidalar odamlarga erkin iqtisodiy faoliyat yuritişga xalaqit bersa, öşa yerda jamiyat qaşşoq böladi.
Va islohot nima? Islohot bu qoidalarni özgartirişdir. Yomon qoidalarni yaxşilariga özgartiriş. Yomon qoidalarni eng yaxşilariga almaştiriş. Islohotlar qaçonki bizda qoidalar yomonligini tan olganimizda kerak böladi.
Jamiyatimiz haqida gapiradigan bölsak, bizda juda köp narsani özgartiriş kerak. Ön yilliklar davomida deyarli hamma joyda yomon qoidalar yiğilib qolgan.
Ş.Ş. – Aynan şu haqda söramoqçi edim. Biz hammamiz sovet davrida yaşaganlarning merosxörlarimiz. Siz öşa davrda yaşagansiz, men yoş bölganman, ammo eslay olaman. Öşa davrda qandaydir stereotiplar emas, balki tölaqonli dunyoqaraş şakllangan deb taxmin qilaman. Bundan qanday qutulsa böladi, balki yanada çuqurroq «kiriş» kerakdir?
Yu.Yu. – Sovet ittifoqida Özbekistondan taşqari boşqa respublikalar ham bölgan. Sotsialistik lagerning boşqa mamlakatlari ham bölgan. Hattoki «sotsialistik lagerning Lotin Amerikasidagi qörğoni» bölgan - Kuba. Ammo Sovet ittifoqi ança ilgari tarqalib ketgan - çorak asrdan ortiqroq vaqt ötdi. Agarda sotsialistik lagerdan qolgan mamlakatlarga nazar taşlasak, turliça vaziyatni köramiz. Bizdagidek yomon qoidalar barçada ham mavjud emas. Ayrimlari bizga nisbatan ança ilgarilab ketişgan. Sovetlardan qolgan meros ulkan, ammo kimdir uni yengib öta oldi. Kimdir esa qöşimça muammo hosil qildi. Bizda xuddi şunday holat – biz bu merosni olib yurişdan taşqari yana köplab muammolar orttirib oldik.
Asosiy muammo nimada? Mavjud kamçiliklar haqida lom-mim demaslikda. Bizda yaqin vaqtga qadar deyarli heç qanday muammo muhokama qilinmasdi. Muammolar nafaqat yeçilmas, balki töplanib borardi.
Va bu holatni bartaraf qiliş uçun agarda biz amal qilayotgan qoidalar eskirdi deb hisoblasak – islohotlar ötkazişimiz şart.
