Asteroidni tadqiq etiş, ötgan asrdagi qotillikni aniqlaş va sayyorani ekologik talofatlardan qutqariş rejasini taklif etiş.
Har yili Nature jurnali dunyoga katta ta'sir körsatgan 10 şaxsdan iborat röyxatni omma e'tiboriga havola etadi. Röyxatning ahamiyatli jihati şundaki, unga hammaning oğzida bölgan badavlat va maşhur kişilar emas, yoş olimlar, jamoat faollari, huquqşunos va siyosatçilar kiritiladi. Ularning tarixi buyuk işni hamma ham bajarişi mumkinligini yana bir bor isbotlaydi.
Valeri Masson-Delmott — Yerning qorovuli
Halokatlarning oldini oliş yölidagi ilk qadam bu uning yaqinlaşayotganini tuşuniş. 2018 yilning oktabr oyida Ekspertlarning parlamentlararo guruhi dunyoni iqlim özgarişi xavfi borasida ogohlantirdi: 2030 yildan 2052 yilgaça Yerdagi örtaça harorat sanoat davrigaça bölgan körsatkiçdan kamida 1,5 daraja körsatkiçga ortadi. Bu esa ekotizimlarning özgarişiga olib keladi.
Agar Fransiyaning Iqlim va atrof-muhit haqidagi bilimlar laboratoriyasining olimasi Valeri Masson-Delmott bölmaganida biz bu yangilikdan xabar topmasdik. U işçi guruh raislaridan biri edi. U ma'ruza mualliflarini töpladi, ularning işini muvofiqlaştirib, hisobot turli mamlakat hukumatlari tomonidan ma'qullanişiga erişdi.
Omadni qarangki, ma'ruzada nafaqat falokatning barça xatarli jihatlari, balki ularning oldini oliş usullari ham aks etgan.
Masson-Delmott hujjatni tayyorlaşda yoşi, jinsi va millatidan taşqari uning barça xodimlari iştirok etişini nazorat qildi. Şu yöl bilan u nafaqat ekologiya uçun, balki ilmiy muhitda ham kamsitişlarni bartaraf etiş borasida katta hissa qöşdi.
Oldinda Masson-Delmott va uning hamkasblarini bir neça ma'ruzalar kutmoqda. Kelasi yili yer va dengiz biomlarining holatiga bağişlangan işlari e'lon qilinadi. Ehtimol, uning işlari qörqinçli halokatning oldini olişda yordam berar.
Entoni Braun — yulduzlar kartografi
2018 yilning 25 aprelida butun dunyodagi astronavtlar Geya fazo teleskopi tomonidan töplangan 500 GB ma'lumotni örganiş imkoniyatiga ega bölişdi. Biroq teleskop ma'lumotni töpladi xolos. Ma'lumotni örganiş bilan esa Entoni Braun boşçiligidagi 400 nafar tadqiqotçidan iborat jamoa şuğullanmoqda.
Mavzuga oid
Entoni daholarga xos işni amalga oşirgani yöq. U ma'muriy faoliyat, ilmiy guruhlar bilan uçraşuvlardan iborat öz işini yaxşi bajardi xolos. Biroq aynan uning mas'uliyati va qat'iyati jami taşkilot muvaffaqiyatini ta'minladi.
Braunning işi hali oxiriga yetganiça yöq. 2021 yilga kelib ma'lumotlarning yangi töplamini qayta işlaşga töğri keladi, keyin esa yana va yana. Biroq olim bunga qarşilik qilayotgani yöq. U dastur ustida 20 yildirki iş olib bormoqda va uni hayotining muhim qismi sanaydi. Entoni Braun — tajriba va tirişqoqlik daholikdan kam bölmagan natijalarni keltirişiga yaxşi misol böladi.
Robert-Yan Smits — ilm oliş imkoniyati uçun kuraşçi
Köplab ilmiy jurnallardagi tadqiqotlar turli grant taşkilotlari tomonidan moliyalaştiriladi. Afsuski, bu tadqiqotlar köpinça keng omma vakillariga namoyiş etilmaydi. Ularni faqat qimmat naşrlarni xarid qiliş orqali mutolaa qiliş mumkin. Grant taşkilotlarini esa bu qoniqtirmaydi. Ular ilmiy jurnal naşrlarini boyitiş uçun emas, iloji boriça köproq odamlarni tadqiqot natijalari bilan taniştiriş uçun pul tölaşadi.
Vaziyatni töğrilaş uçun Yevropa komissiyasi maslahatçisi Robert-Yan Smits oçiq imkoniyat böyiça «S rejasi»ni taklif etdi. Unga köra, 2020 yildan boşlab grant asosida ötkazilgan tadqiqotlarni darhol oçiq ravişda ommaga e'lon qiliş lozim. Hozirda 16 mamlakat taşabbusni qöllab-quvvatlamoqda. 2020 yilga kelib ular yanada köpayişi ehtimoli mavjud.
Xe Tszyankuy — genom muharriri
Bu xitoylik olimning yutuqlari ilm-fan nuqtai-nazaridan juda yuqori, biroq axloq nuqtai nazaridan bahslarni yuzaga keltiradi. 2018 yilning noyabrida Xe Tszyankuy genetik modifikatsiya qilingan ilk bolalarni yaratganini ma'lum qildi. U embrionlarni bolalar tuğilgaç OIV-infeksiyasiga bardoşli böladigan şaklda tahrirladi.
Bu katta janjallarni yuzaga keltirdi. Hamkasblari Xeni mas'uliyatsizlikda ayblaşdi. Tadqiqotçi işlaydigan Janubiy ilmiy-texnologik universitet esa özining tajribaga heç qanday aloqasi yöqligini ma'lum qildi. Xitoy hukumati esa olimga işini davom ettirişni man etdi. Tez orada Xe yöqolib qoldi va omma orasida boşqa körinmadi.
Ayrim kişilar Xe aslida heç narsa qilmagani, ötkazilgan tadqiqot böyiça heç qanday isbot yöqligini aytişmoqda. Qilişimiz mumkin bölgan yagona iş – dunyoga kelgan egizaklar Lulu va Nananing hayoti bilan boğliq yangiliklarni kuzatiş. Biroq Xe Tszyankuy genetikada iz qoldirgani aniq. Ehtimol, genom borasidagi yanada yangi tadqiqotlar uçun yöl oçgandir.
Bi In Yo — ekologiya qöriqlaş böyiça siyosatçi
Malayziyalik bu ayolning tarixi uzun va çigal. Karerasining çöqqisida u neft servis sohasidagi Schlumberger kompaniyasida faoliyat olib borardi. U yerda Yo kun kelib odamlar qazilma yoqilğidan voz keçişiga töğri kelişini tuşundi va sayyora uçun foyda keltiradigan yangi kasbni özlaştirişga qaror qildi. U Schlumberger kompaniyasidagi işini taşlab, Oksfordga ketdi va u yerda kimyogar-texnolog diplomiga ega böldi.
Malayziyaga qaytgaç, nafaqat ilm-fan, balki siyosat bilan ham şuğullandi. U Qonunçilik yiğilişida öringa ega böldi, 2018 yilda esa energetika, ilm-fan, texnologiya va iqlim özgarişi vaziri böldi.
U mamlakatda bio çiriydigan materiallar işlab çiqarilişini istaydi. Bundan taşqari, 2030 yilga kelib, Yo Malayziyada tiklanadigan energiya manbalari (suv, yoruğlik, havo)dan foydalaniş 20 foizga ortişi va elektr quvvatidan samaraliroq foydalanişni rejalaştirmoqda.
Makoto Yosikava — asteroidlar ovçisi
Yaponlar uzoq vaqt davomida özlarining yerga oid muammolarini hal qilişdi. Endi esa yirik fazo dasturlari bilan şuğullanişmoqda. Biroq astronom Makoto Yosikave allaqaçon yuqori çöqqilarga erişib ulgurdi. 2018 yilda olim «Xayabusa-2» missiyasiga rahbarlik qildi. Unda fazo apparati Ryugu asteroidiga yaqinlaşdi, suratga oldi va tuproq böyiça tadqiqotlar ötkazdi.
Yosikava şaxsi alohida hikoyaga loyiq. Fazoni tadqiq etişga uni boş qahramoni kiçik asteroidda yaşaydigan «Kiçik şahzoda» kitobi undagan. Hamkasblari Yosikavani «eng ezgu olim» deb ataşadi va uning bir neça laboratoriyalarni şovqinsiz boşqariş qobiliyatiga qoyil qolişadi. Yosikava bor-yöği öz işini bajarmoqda va fazo sirlarini oçmoqda.
Vivian Slon — odam ajdodlari böyiça mutaxassis
Paleogenetik Vivian Slon Sibir ğorlaridan birida qadimgi odamlarning suyaklarini örgangan. Minglab yil muqaddam u yerda neandertallarning qarindoşlari yaşagan. Suyaklar uyumida olim genlar izlarini topdi. Bunga işoniş qiyin bölgani uçun Vivian barini sinçkovlik bilan tekşirdi.
Umuman olganda, paleogenetika uçun Vivianning kaşfiyotlari haqiqiy yutuq bölib, u ajdodlarimiz haqida köproq bilişda yordam beradi.
Yuan Tsao — grafenlar sultoni
Bu yoş xitoylik olim 18 yoşida Xitoyning Ilmiy-texnik universiteti bakalavriga aylandi. Undan keyin esa AQŞda magistraturaga kirdi. 2014 yilda olimlar guruhi bilan birga grafen xususiyatini örganişni boşladi va ikki qatlamni bir-biriga nisbatan harakatlantirilsa, material ötkazuvçidan izolyatorga, agar boşqaçasiga harakatlantirilsa, yuqori ötkazuvçiga aylanişini aniqladi. Tsao juda köp işladi va tajribalar ötkazdi. Natijada uşbu effektni barqaror amalga oşirişga erişdi. Ilmiy olamda uni grafenlar sultoni deb ataşdi. Super qahramon ismiga öxşaydi göyo.
Jyess Ueyd — ilmiy xilma-xillik himoyaçisi
Statistikaga köra, Vikipediyadagi muharrirlarning 90 foizi erkaklar, jami biografik maqolalar orasida ayollar haqidagi e'lonlarning uluşi bor-yöği 18 foizni taşkil qiladi. Ayrim joylarda bu boradagi körsatkiçlar yanada salbiy. Masalan, tojikça Vikida ayollar biografiyalari 1 foizni taşkil etadi.
Jyess Ueyd bu haqida bilgaç, zamonaviy olamda köp songa ega bölgan olima ayollar tan oliniş borasida öz uluşlariga ega bölişlari lozimligini angladi. U kuniga bittadan maqola yozişni boşladi va 2019 yilga kelib, 400 ga yaqin maqola yozdi.
Ueyd London Imperiya kollejida polimerlar fizikasi böyiça mutaxassis. Dastlab u bir özi işladi, biroq keyin «vikoton» - ayollar va etnik kamçilik vakillari haqida maqola yoziladigan va mavjudlari töldiriladigan tadbirlar ötkazişni boşladi. Ueyd gap faqat kamsitişda emasligini aytadi. U mualliflari ayol va kamçilik guruh vakillari bölganlar ilm-fan uçun qadrli ekani va ular haqidagi ma'lumot akademik hamjamiyatni yanada qudratli, hayotga çidamli va ijodkor qilişiga işonadi.
Barbara Rey-Venter — DNK izquvari
Barbara Rey-Venter — 70 yoşli nafaqadagi huquqşunos. Huquqni örganişgaça Barbara biologiya böyiça magistrlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Yuridik institutni tugatgaç, biotexnologiya kompaniyalarining patentlari bilan şuğullangan.
1990 yilda Barbara oila tarixi bilan qiziqib qoldi, biroq oddiy genealogik uslublar kam edi. Tez orada u barça yaqin qarindoşlarini genetik test qilişga ötdi.
2015 yilda Rey-Venter genetik genealogiya böyiça Liza Jyenson oilasini topişga yordam berdi.
2017 yilda bu haqida izquvar Pol Xoulz xabar topdi. U Rey-Venterni qotillikning tadqiqoti uçun jalb etişga qaror qildi.
Rey-Venter genetik genealogiya yordamida qotilni topdi va jinoyatçi sobiq politsiyaçi Jyeyms Deanjyelo ekanligini aniqladi. DNK namunalarining mos kelişi aybni tasdiqladi va jinoyat tezda oçildi.
Odatda mutaxassislar yo DNK yo genealogiya tahlilini ötkazişadi. Biroq Rey-Venter özida har ikkala könikmani birlaştirdi va bu qay darajada foydali bölişi mumkinligini dunyoga namoyiş etdi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
