Yozuv qöşhokimiyatçiligi qaçongaça? Davlat tili va uning huquqiy, nazariy va amaliy muammolari
|15:10 / 15.11.201924 36318 min
Malaka oşirayotgan öqituvçilardan özlari foydalanib kelgan darslikdagi matn asosida lotin yozuvi böyiça diktant olinganda, 275 sözdan iborat diktant matnini 121 tinglovçidan birortasi «5» bahoga yozolmadi.
Ona tilimizga davlat tili maqomi berilişi mustaqillikning ilk ğalabasi sifatida qölga kiritilgani, ona tilining erki, huquqi uçun kuraş tarixda mustaqillik uçun kuraşning ramzi sifatida muhrlangani, qonunning xosiyatlari, uni hayotga tatbiq etiş jarayonlari, muammolari töğrisida önlab maqolalarimizda milliy iftixor tuyğulari bilan yozib keldik.
2004 yili «Davlat tili haqida»gi qonun qabul qilinganiga 15 yil tölişi munosabati bilan tahliliy, sarhisob maqolalarda davlat tiliga e'tibor pasayib ketayotgani, «Davlat tili haqida»gi qonunni amalga oşirişda sustkaşlik yuz berayotganiga jamoatçilik e'tiborini tortişga harakat qildik.
Qonun amaliyotini kuçaytirişda yordami tegar degan ilinjda uning 1989 yil 21 oktyabrda qabul qilingan ilk matni hamda unga tegişli barça hujjatlarni bir muqovada jamlab, öquv qöllanma yaratib ikki marta naşr ettirdik. Qonunlarimiz tilini ilmiy-tanqidiy nuqtayi nazardan tahlil va tadqiq etib, «Qonun tili mezonlari» nomli risola çop ettirdik.
Lekin kötargan muammolarimiz, qöygan savollarimiz uzoq muddat muallaq qoldi. Davlat tili amaliyoti hayotda qonunda belgilangan maqomdan özgaçaroq keçdi. Nazarimizda, qonunçilik asoslari mustahkamligiga, uning hayotiy amaliyoti muammolariga yanada jiddiyroq e'tibor lozim körinardi.
Nihoyat, Özbekiston Respublikasi prezidenti Şavkat Mirziyoyevning 2019 yil 21 oktyabrdagi «Özbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmoni ayni muddao böldi.
Mazkur farmon davlat tili qismatiga najot, yangi hayot bağişladi. «Davlat tili haqida»gi qonun amaliyotini tubdan yangilaş va töğri izga solişga asos yaratdi. Ayniqsa, undagi «Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tuzilmasida Davlat tilini rivojlantiriş departamenti taşkil etilişi» haqidagi band juda katta amaliy ahamiyatga ega bölişi mumkin. Bu «Davlat tili haqida»gi qonun ijrosiga doir eng zarur va köpdan beri kutilayotgan amaliy mexanizmdir.
Endi qonun ijrosi qanday tus olişi köp jihatdan ana şu mexanizm sifatli taşkil topişi va işlaşiga boğliq. Iş taqdirini mazkur departamentga qanday kadrlar tanlanişi hal etadi. Agar munosib kadrlar tanlansagina işda kutilgan siljiş böladi, aks holda, har qanday oliy mexanizm ham natija berişi qiyin. Biz bir ona tili jonkuyari sifatida Departament muvaffaqiyatli taşkil topişi va samarali faoliyat körsatişidan umidvormiz.
Qonun va qat'iyat
«Qonun» degan tuşunçaning öziga xos xususiyatlaridan biri qat'iyatlilikdir. Qat'iyati bor ekan — u qonun kuçli. Qat'iy nazoratini yöqotgan qonun zaiflaşadi. Bu hol qonunga itoatsizlikni keltirib çiqaradi. Fuqarolarning qonunga rioya qiliş immunitetini susaytiradi. Bunday qonunni amalga oşiriş ham imkonsiz bölib qoladi. Qat'iyatsizlik raxna solsa, qonun ustuvorligi tantana qilolmaydi. Şu jihatdan keyingi yillarda ötkazilgan ayrim taşkiliy-huquqiy tadbirlar şundoq ham qator moddalari işlamayotgan «Davlat tili haqida»gi qonun nufuziga ijobiy ta'sir etmadi.
Mavzuga oid
2004 yil 30 aprel kuni «Davlat tili haqida»gi qonun hujjatlariga qöşimça va özgartişlar kiritildi. Unga binoan, yangi özbek lotin alifbosi va imlo qoidalariga töliq, uzil-kesil ötiş muhlati 2005 yildan 2010 yilga köçirildi.
Uşbu özgartiş 1995 yil 21 dekabrdagi «Özbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi qonuniga özgartiş va qöşimçalar kiritiş töğrisida»gi qonuniga mohiyatan zid edi.
Çunki u asosiy ikki maqsadni közlagan edi: «davlat tilini izçil joriy etiş jarayonini takomillaştiriş va lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosiga ötilişini ta'minlaş».
Oradan töqqiz yil ötib, keskin ravişda beş yil orqaga sakraş ana şu «izçil joriy etiş» va yangi yozuvga «mukammal ötiş» jarayonlarini sezilarli darajada sekinlaştirdi. Aslida, bunga hayotiy zarurat bormidi? Qonun amaliyoti izçil davom etardi. Maktab ta'limi bosqiçma-bosqiç lotin yozuviga ötib bölgandi, respublikaning barça jamoalaridagi fuqarolar yangi imloga davlat tomonidan bepul öqitib-örgatilgandi. Mantiqan endi amaliyotga töliq ötiş va lotin yozuvida savodxonlikni oşirişga kirişiş mumkin edi.
Qöşimça va özgartişlar keng xalq ommasi orasida «lotin imlosiga ötarmikanmiz yo kirilda qolarmikanmiz», degan ikkilaniş, taraddud kayfiyatini ham uyğotdi. Holbuki, bunday maqsad yöq edi. Mabodo şunaqa bölsa, birrov referendum ötkazib, xalqning fikrini aniqlab olgan ma'qul bölardi.
Yozuv va savodxonlik — uzoq yillar davomida şakllanadigan hodisa. Yangi bir yozuvni örganiş va unda savod çiqariş uçun jamiyat juda sermaşaqqat jarayonni boşidan keçirişi, bu sohadagi bilimdan taşqari, köz xotirasi, qöl könikmasini şakllantirişi şart. Bu esa yillar mobaynida ming betlab matnlarni öqiş, yoziş, uzluksiz va muttasil şuğullanişni taqozo etadi. Til va yozuv amaliyot bilan tirik va rivojlanişda.
2004 yilgi qöşimça va özgartişlardan keyin yozuvni örgangan, malaka hosil qilayotgan fuqarolar bu maşğulotni kamida beş yilga töxtatdilar. Örganmaganlar esa bu işga kirişmay qöya qoldilar. «Davlat tili haqida»gi qonunga yana bir qöşimça va özgartişlar kiritilsa-yu, lotin yozuviga ötiş yana beş-ön yil orqaga surilsa, ungaça biz avlodimiz bilan nafaqaga çiqib ketamiz, örnimizga lotinda savod çiqargan avlod kelib örnaşadi, deya xulosa çiqarib yurgan kişilar toifasi ham yöq emas. Qonunda qat'iyatdan çekiniş ularning şunday taxmin-gumonlariga asos berib qöydi. Bu — masalaning ma'naviy tomoni.
Masalaning siyosiy mohiyati ham bor. «Davlat tili haqida»gi qonunni hayotga tatbiq etiş davlat siyosati darajasiga kötarilgan edi, Özbekiston Respublikasi prezidenti siyosatining tarkibiy qismiga aylangan, qonunni izçil va bosqiçma-bosqiç amalga oşiriş böyiça davlat dasturi tuzilgan va joriy qilingan edi. Qöşimça va özgartişlar kiritaveriş yöli bilan qonun amaliyotini muddatdan muddatga köçiraveriş davlat dasturi bajarilmasligiga olib keldi.
Nihoyat, masala iqtisodiy mohiyatga ham ega. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 16 iyunda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi qonunini amalga oşirişni ta'minlaş yuzasidan davlat dasturini tasdiqlaş haqida»gi qarori 3-moddasida şunday deyiladi:
«Özbekiston Respublikasi Moliya vazirligi har yilgi davlat budjetini şakllantiriş çoğida budjetdagi taşkilotlar uçun lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş bilan boğliq masalalarni hal qilişga zarur mablağlar ajratişni nazarda tutsin».
Demak, 10 yil mobaynida lotin yozuvini öqitişga sarflangan mablağ zoye ketgan, davlat budjetiga zarar yetkazilgan bölib çiqadi. Ehtimol, lotin yozuvini örganib, amal qilmagan fuqarolar yana beş yilgaça uni unutar va ularni qayta öqitişga, hali qançadan-qança savodsizlikni tugatiş kurslari oçib, ularni ham mablağ bilan ta'minlaşga töğri kelar. Bular uçun davlat xazinasidan hazilakam xarajat sarflanmaydi. Yangi yozuvga öz izçilligida ötib ketilganida, lotin yozuvini örganişga tabiiy ehtiyoj, zarurat, balki majburiyat sezilardi va közlangan maqsadga tejamli ravişda erişilardi.
Iş yuritiş qanday maqomda?
Özbek tili davlat tili maqomida bölganidan keyin, iş yuritiş qanday maqomda bölardi, davlat tili maqomida böladi-da, dersiz hoynahoy. Ammo şu paytgaça bunday bölmadi. Buning sababi ham qonun ijrosi töğri yölga qöyilmaganiga borib taqaladi.
Hozirgaça ham iş yuritiş hujjatlarining köpçiligi özbek tiliga köçgani yöq. Yaqingaça hamma hujjatlar yuqoridan rus tilida keladi, deya şikoyat qilişardi idoraviy hamkasblar. Hozir hujjatlarni özbek tilida rasmiylaştirib olib borsak, «rus tiliga ögirib olib kelinglar», deb qaytarişyapti, demoqdalar. Xöş, örta böğindagi muhtaram rahbarlarimizning bunday talab qöyişlariga biror qonuniy asos bormidi?! Afsuski, bor edi.
Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi «Özbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi qonunining yangi tahririni amalga kiritiş tartibi töğrisida»gi qarorining dastlabki moddalari quyidagiça:
«Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:
1. Yangi tahrirdagi «Davlat tili haqida»gi Özbekiston Respublikasining Qonuni (9- va 10-moddalaridan taşqari) e'lon qilingan kundan amalga kiritilsin.
2. Belgilab qöyilsinki, «Davlat tili haqida»gi Özbekiston Respublikasi Qonunining 9- va 10-moddalari lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosiga töliq ötilgan paytdan, ya'ni 2005 yilning 1 sentyabridan e'tiboran kuçga kiradi».
Anglaşilayotirki, hamma gap qonunning 9-, 10-moddalariga borib taqalmoqda. Xöş, u moddalarda nima deyilgan? Mana, öşa moddalar matni:
«9-modda. Davlat hokimiyati va boşqaruv organlarida iş davlat tilida yuritiladi va zaruratga qarab boşqa tillarga tarjima qilinişi ta'minlanadi.
Özbekistonda ötkaziladigan xalqaro anjumanlarda davlat tili, şuningdek, qatnaşçilarning özlari tanlagan tillar anjumanning iş tili hisoblanadi.
10-modda: Korxonalar, muassasalar, taşkilotlar va jamoat birlaşmalarida iş yuritiş, hisob-kitob, statistika va moliya hujjatlari davlat tilida yuritiladi, işlovçilarning köpçiligi özbek tilini bilmaydigan jamoalarda davlat tili bilan bir qatorda boşqa tillarda ham amalga oşirilişi mumkin».
Bugungi kunda uşbu moddalarni qayta mutolaa qilib, mağzini çaqib körib, ularning amalga kiritilişini naq ön yil orqaga surişga nima zarurat bor ekan, asli şundoq qonun e'lon qilingan kundan kuçga kiritib yuboraversa böladigan moddalar ekan-ku, deb öylab qolasiz. Haqiqatan ham, şunday. Ehtimol, öşanda qonun kuçliroq, qat'iyatliroq, ustuvorroq bölardi.
Qonunni kuçga kiritiş tartibi töğrisidagi qarorda belgilangan mazkur moddalar amalini ön yil orqaga suriş muhlati, aslida, davlat tilida iş yuritolmaydigan ayrim rahbarlarga bu sohada malaka hosil qilişlari uçun berilgan qöşimça imkoniyat bölsa, ajab emas. Lekin bu — ön yilgaça davlat tilida iş yuritişni örganmaslik, bilmaslik, qonunga rioya qilmaslik mumkin degani emas edi.
Aftidan, öşanday şaxslar yillar mobaynida hujjatçilik tizimini rus tilida saqlaşda, quyi idoralardan hujjatlarni rus tilida talab qilişda şuni dastak qilib oldilar va özlarining özbek tilini bilmasliklarini şu bilan xaspöşlab keldilar. Asl mohiyatda, bu qonun hujjati matnini suiiste'mol qilişdan boşqa narsa emas. Ön yilgaça davlat tilini bilmaslik, şunça vaqt rus tilidagi iş yuritiş tizimini saqlaş mumkin, deb heç qayerda yozilmagan edi.
Xöş, bu borada endigi ahvol qanaqa?
Qonunan, vaziyat yaxşi tomonga özgarişi kerak edi, lekin...
Darvoqe, qonunga 2004 yili kiritilgan qöşimça-özgartişlarning ikkinçi qismi ana şu ijobiy tomonga özgarişga qaratilgan edi. Zotan, davlat tilida iş yuritiş tizimiga amal qilişni lotin yozuviga töliq ötiş muddatiga doimiy ravişda boğlab qöyib bölmaydi-ku. Qonunga kiritilgan qöşimça va özgartişlarning ikkinçi qismida mana nima deyilgan:
«VIII. Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995 yil 21 dekabrda qabul qilingan «Özbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritiş töğrisida»gi Qarorining 2-bandidagi «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosiga töliq ötilgan paytdan, ya'ni» degan sözlar çiqarib taşlansin».
Lekin bu qöşimça va özgartişlar keng doiradagi fuqarolarga yetib bormaydi-da. Oliy Majlis axborotnomasini qidirib topib, tegişli moddani aniqlab, tegişli sözlarni undan çiqarib taşlab öqib köradigan odamlar topilarmikan? Balki topilar, biroq kamdan-kam. Topilganda ham öqib, masalaning mohiyatini tuşunib olişi dargumon.
Xöş, qonunlardagi bu kabi yangiliklarni ommaga kim singdiradi? Huquqşunoslar, qonun şarhlari, dersiz? Şu özgarişlarning mohiyatini ötgan ön beş yil davomida biror joyda biror huquqşunos oçib berganini hargiz körmadik.
2004 yilda naşr etilgan Qonun şarhida esa bu özgarişni şarhlaş nari tursin, hatto Qonunga kiritilgan qöşimça va özgartişlar tilga ham olinmagan. Şarhlar 1999 yildagi 1-naşrda qanday bölsa, 2-naşrda ham şunday turibdi. E'tibor bering: «Şarhlar» 2004 yil 10 oktyabrda bosişga ruxsat etilgan, «Qöşimça va özgartişlar» esa 2004 yil 30 aprelda e'lon qilingan. Orada beş oy vaqt bölgan. Nazarimizda, «Şarhlar» muallifi yuridik fanlar doktori, professor Ğafur Abdumajidov yangi e'lon qilingan «Qöşimça va özgartişlar»ni umuman körmagan bölsa kerak. Körganida, naşr jarayonida, albatta, inobatga olgan bölardi.
Tegişli tahrirdan söng mazkur qaror moddasi quyidagiça özgaradi: «Belgilab qöyilsinki, «Davlat tili haqida»gi Özbekiston Respublikasi Qonunining 9- va 10-moddalari 2005 yilning 1 sentyabridan e'tiboran kuçga kiradi».
Demak, anglaşiladiki, endilikda davlat tilida iş yuritiş tizimiga töliq ötildi. Endi özbek tilidagi hujjatlarni qabul qilmaslikka yoki hujjatlarni rus tilida tayyorlab jönatişni talab qilişga Qonun heç kimga huquq bermaydi.
Nihoyat, «Davlat tili haqida»gi qonunning barça moddalari töla va uzil-kesil kuçga kirdi. Gap qonunning amalga oşişidagi tugallikni ham ta'minlaşda qoldi. Lekin, afsuski, mana oradan yana 15 yil ötib ketdi hamki, qonun moddalari töla amalga oşmayapti. Hamon özbek va rus tillarida hujjat yuritiş va yozuv qöşhokimiyatçiligi izçil davom etmoqda.
Yozuv qöşhokimiyatçiligi qaçongaça?
Ma'lumki, «qöşhokimiyatçilik» termini asli tarix sohasida qöllangan va u jarayon taqozosiga köra yozuvga ham köçib qoldi. Tarixdan bilamizki, qöşhokimiyatçilik hukm surgan davlatlar doimo inqirozga yuz tutgan. U jamiyatni tubdan yemiradigan illatdir. Yozuv qöşhokimiyatçiligi ham jamiyat taraqqiyoti uçun eng muhim vositalardan biri — savodxonlikni izdan çiqardi.
Ilgari matbuot va naşriyot sohalarida, iş yuritiş tizimida imloviy xatolar deyarli uçramasdi. Bugungi kunda xatosiz hujjatni, gazeta-jurnalni, kitobni topiş amrimahol. Hatto öqituvçilar, boşqa fan mutaxassislarigina emas, ona tili va adabiyot muallimlari ham xatosiz yozolmaydigan bölib qoldi.
Buning sababi yozuv qöşhokimiyatçiligi juda uzoq muddat davom etgani hamda özbek lotin alifbosi va imlo qoidalarida hanuz çalkaşliklar, takomiliga yetmagan qusurlar borligidadir. Malaka oşirişga kelgan öqituvçilar yozuv taxtasiga yozayotganlarida ba'zan beixtiyor lotindan kirillga yoki kirilldan lotinga ötib ketganini bilmay qoladi.
Bir yili malaka oşiriş tahsilidagi öqituvçilardan ular doimiy foydalanib kelgan darslikdagi matn asosida lotin yozuvi böyiça diktant olişga töğri keldi. 275 sözdan iborat diktant matnini 121 tinglovçidan birortasi «5» bahoga yozolmadi.
Respublika ta'lim markazidan olingan «Diktantni baholaş mezonlari» asosida tekşirilganida, öqituvçilardan 23 nafari – «4», 24 nafari – «3», 27 nafari – «2», 47 nafari – «1» bahoga loyiq diktant yozgani ma'lum böldi. Baholaş mezoniga köra, xatolar miqdori 15tadan oşsa, «1» baho qöyiladi. Holbuki, 30dan ortiq xatoga yöl qöygan tinglovçilar ham böldi. Öqituvçining ahvoli şu bölsa, öquvçining ahvoli, oddiy fuqaroning savodxonligi qanday bölarkan?
Prezident farmonida Davlat tilini rivojlantiriş departamentining vazifalari belgilab berilgan. Şulardan biri «lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini töliq joriy etiş borasidagi işlarni jadallaştiriş»dir. Bu borada yozuv qöşhokimiyatçiligiga barham beriş asosiy vazifadir. Davlat va jamiyat yagona yozuv amaliyotiga töliq va uzil-kesil ötmas ekan, umumxalq savodxonligini töliq tiklaş imkonsizdir. Muammoning yeçimi maxsus, qat'iy qarorni taqozo etadi.
Şuningdek, farmonda Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga «Davlat tili haqida»gi qonunni bugungi kun talablari nuqtayi nazaridan takomillaştirgan holda uning yangi tahrirdagi loyihasini işlab çiqiş vazifasi yuklatilgan. Ana şu vazifa doirasida nazarda tutilişi kerakki, tarixiy jarayon taqozosi bilan «Davlat tili haqida»gi qonun va «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonun alohida-alohida qabul qilingan.
Endilikda uşbu qonunlarni birlaştiriş vaqti keldi. Çunki ularning har ikkisi ham davlat tili haqidagi qonundir. Mazkur qonunlar özaro muvofiqlaştirilgan holatda qayta işlab çiqilsa, maqsadga muvofiq bölardi.
Nusratullo JUMAXÖJA,
Alişer Navoiy nomidagi Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti
universiteti professori, filologiya fanlari doktori
