«Uch yil oldin ichimlik suvi ta'minotini yaxshilash uchun OTBdan 120 mln dollar qarz olingan edi...»
– Munozara klubining ilk yig‘ilishini kuzatib o‘tirib, bir qator mulohazalar, savollar tug‘ildi. Birinchi savolim tashqi qarzning samaradorligi bilan bog‘liq. Hammamiz bilamiz, tashqi qarzning miqdori katta ahamiyatga ega, lekin tashqi qarzni ishlatish samaradorligi undan ham muhim masala hisoblanadi.
Biz ochiqlik yo‘lidan ketyapmiz. E'tibor bersangiz, tashqi qarzimizning portfeli, strukturasi so‘nggi yillarda ochiq e'lon qilib borilyapti. Bu bo‘yicha savol bo‘lishi mumkin emas. Lekin uning ishlatilishiga kelganda, ya'ni tashqaridan qarz sifatida olinayotgan milliardlab dollar qanday ishlatilyapti, qaysi manbalarga yo‘naltirilyapti – bu to‘g‘ridagi axborotlarni olish judayam qiyin. Agarda shu masalada ham ochiqlik yo‘lidan yurganimizda tashqi qarzni samarali ishlatish masalasida katta ish qilgan bo‘lardik.
Ko‘p muhokama qilinganiga qaramay, tashqi qarz samaradorligi faqat uning hajmi va YaIMga nisbatan ulushiga bog‘liq emas. Ayrim davlatlar uchun hatto YaIMning 25 foizi miqdoridagi qarz ham xavfli, ayrim davlatlar uchun 125 foizi ham qo‘rqinchli emas. Shu ma'noda jalb qilingan tashqi qarzning o‘zlashtirilishi shaffofligi va ochiqligiga ko‘proq e'tibor qaratish kerak bo‘ladi.
Masalan, 3 yil avval Osiyo taraqqiyot bankidan Toshkent viloyati Qibray, Toshkent va Zangiota tumanlarida ichimlik suvi ta'minotini yaxshilash uchun 120 mln dollar qarz olingan. O‘rtada ijrochilar bilan tegishli shartnomalar tuzilgan. Shu pulning qanchasi o‘zlashtirilgan, kim buyurtmachi, kim pudratchi, kim subpudratchi – noma'lum. Sanab o‘tilgan tumanlarda uch yil avval suv ta'minoti borasida qanday muammolar bo‘lgan bo‘lsa, haliyam shu muammolar bor.
Agar bu tumanlarda yashovchi aholi buyurtmachilar va ijrochilarni tanishganda, qarzning qancha qismi berilgani, o‘zlashtirilganini bilishda mas'ullardan buning hisobini so‘ragan bo‘lishardi.
Bundan kelib chiqadiki, tashqi qarz bo‘yicha nafaqat jalb qilish borasida, balki ishlatilishida ham ochiqlikni oshirish kerak. Shundagina jamoatchilik ta'siri va bosimi, nazorati ostida sifat shakllana boshlaydi. Shundagina tashqi qarz yangi boylar paydo bo‘lishida emas, keng aholi qatlami turmush darajasida aks etadi.
«Mahalliy hokimliklar tashqaridan qarz jalb qilishiga yo‘l qo‘yilmasligi kerak»
– Meni qiziqtirgan ikkinchi masala shuki, kecha tasodifan Toshkent shahar hokimiyati Fransiya taraqqiyot agentligidan hukumat kafolati ostida 200 million dollar jalb qilishni rejalashtirayotgani haqidagi hujjatga ko‘zim tushib qoldi. Qarzlar yo‘l infratuzilmasi, xususan bekatlarni yangilashga ishlatilar ekan – o‘zingiz tushungandirsiz.
