Rasul Kuşerbayev: «Davlat iroda körsatib har bir sohada raqobatga imkon berişi kerak»
|23:49 / 24.07.202023 41812 min
Oliy Majlis Qonunçilik palatasi deputati Rasul Kuşerbayev 23 iyul kuni MY5 telekanalidagi «Markaziy studiya» dasturi mehmoni bölib, qator dolzarb savollarga javob berdi.
Tonirovka narxi qimmatligi haqida
Rasul Kuşerbayev dastur avvalida dastlab Özbekistonda yengil avtotransport vositalarining oynalarini qoraytiriş (tonirovka) bilan boğliq amaldagi tartibga bir qança deputatlar qarşi ekani va bu tartibga qaçon yengilliklar kiritilişi mumkinligi haqida gapirdi.
«Ayrim takliflarimiz inobatga olinyapti, ayrimlari esa yöq. Taklif inobatga olinişi uçun ovoz beruvçilar köpçilik bölişi kerak. Bitta deputatning ovozi bu bitta ovoz. Taklif qilinayotgan qonunni deputatlar sonining yarmidan köpi ma'qullasa, u ötadi.
Bu masalada har kimda har xil fikr böladi. Şuning uçun nimaniki birgalaşib qilolgan bölsak, şular amalga oşgan», – dedi u.
UzAuto Motors bilan davom etayotgan tortişuv haqida
Dastur davomida deputatdan UzAuto Motors kompaniyasi bilan tortişuvi haqida söraldi.
Rasul Kuşerbayevning aytişiça, kompaniyaga nisbatan e'tirozlar keça yoki bugun paydo bölib qolgani yöq va u uzoq yillardan buyon davom etmoqda.
«Bu köpçilikni norozi qilayotgan tizim, demak biz ham norozi bölamiz. Axir biz ham şu odamlar içidamiz», – dedi u.
Rasul Kuşerbayev bu borada UzAuto Motors (avvalgi GM Uzbekistan) zavodining odamlarga köp yillardan buyon kulgili va oğir şartlar qöyib kelayotgani va bu jarayonda xalq tanlovsiz qolayotganini ta'kidlar ekan, bunga bir qança misollarni keltiradi.
«Masalan, oxirgi yillarda davlat rahbari tomonidan valutani liberallaştiriş böyiça qabul qilingan farmondan kelib çiqibgina odamlar özimizni valutada avtomaşina xarid qila boşladi.
Avvallari özimizning milliy mahsulotimizni sotib oliş uçun milliy valutamiz söm qabul qilinmasdi. Buni har xil yöllar bilan yopişga harakat qilişgani bilan baribir fakt şu edi.
Bu yerda «Markaziy bank töğrisida»gi qonun ham oçiqçasiga buzilib kelingan.
Töğri, jur'atcizlik, tizim deya oçiq aytilmagan bölsa-da, bor fakt şu edi. Oyni etak bilan yopib bölmaydi-ku, axir», – dedi deputat.
Kuşerbayevga köra, mutasaddilar va kompaniya vakillari keyinçalik özgarişlar böladi, deya bergan va'dalari quruq va'daligiça qolib ketmoqda. Va hayotning özi körsatyaptiki, monopol şaroitda odamlarning fikri e'tiborga olinmaydi. Bunga esa raqobatçining va mijoz uçun kuraş degan stimulning yöqligi sababdir.
Mavzuga oid
«Ular bilganimni qilaveraman deb öylaşadi. Masalan, men ham UzAuto Motors işlab çiqargan Chevrolet Nexia R3 avtomaşinasini minaman, çunki menda boşqa tanlov yöq. Tanlov bölganda edi, boşqa kompaniya tomonidan işlab çiqarilgan avtomaşinani olgan bölardim.
Bitta kompaniya yaşab qolsin, degan maqsadda çetdan keladigan avtomobillar uçun boj tölovlari qöyilgan. Asosiy mummo şunda. Xalqda tanlov imkoniyati yöq.
Ikkinçidan, olgan maşinangiz ham sifatli çiqmaydi. Köpçilik menga aytadi, yangi olgan maşinasining köplab defektlari bor. Uni bozorga borib qaytadan töğrilatib kelişingiz kerak. Tasavvur qiling, şunça pul sarf qilib va buning ustiga tanlovsiz maşina xarid qildingiz-da, lekin u ham sifatli emas», – deydi Rasul Kuşerbayev.
Tortişuvga yana bir sabab: Tez yordam uçun «Damas»lar
Parlament a'zosi bir neça kun avval UzAuto Motors`ga nisbatan bildirgan tanqidiy fikrlariga ham izoh berib ötdi.
Deputat şu hafta boşida Telegram`dagi kanalida mamlakatdagi oğir vaziyatga qaramay, UzAuto Motors tez yordam uçun avtomobillarini juda qimmat narxda sotişda davom etayotganini qoralab, kompaniyani xalq hisobidan yallo qilib yaşovçi, «erkatoy monopol» deb atagandi.
«Mart oyidayoq biz şu masalani kötarib, kompaniya vakillariga tuşuntirişga harakat qildik. Ularga «mahalliylaştirilgan va butlovçi qismlari özimizda işlab çiqarilayotgan avtomaşinalarni narxini asossiz oşirmanglar» dedik.
Lekin kompaniyaning boşqaruv menejmenti, boşqaruvçilari özgarişni xohlaşmadi. Ular bizni tuşunmadi.
Hozir ham pandemiya davom etmoqda. Mana şunday şaroitda dunyodagi köplab avtomobil zavodlari öz xaridorlariga katta çegirmalarni, yengilliklarni taqdim etmoqda.
Masalan, menga xabar berişlariça, Janubiy Koreyadagi KIA va Hyundai avtomobil kompaniyalari soğliqni saqlaş tizimi uçun yetişmayotgan avtomobillarni bepul taqdim qilgan.
Ular bu orqali xalq bilan doimo birga ekanligini izhor qildi. Bu şakldagi yordamlar dunyoning boşqa davlatlarida ham kuzatilmoqda.
Bizda tez tibbiy yordam uçun «Damas» avtomobilidan foydalanib kelişadi. Heç bölmasa şuni mart oyigaça bölgan, oşirilmagan narxda beriş mumkin edi-ku.
Öylabmanki, kompaniya boşqaruv kengaşi buni tuşunib yetar deb. Yöq, bunday taşabbus bölmadi. Toşkent şaar hokimligini kördik, 50taça avtomobil xarid qildi, Fağona viloyati ham oldi.
Qiziqib kördim, tez yordamga avtomobil yetmayotgan, odamlar qiynalayotgan paytda balki ular şu avtomobillarni oşirilmagan narxda berdimikin, deb. Yöq, ular avtomobillarini oşirilgan narxda sotişgan, pulini 75 mln atrofida sanab olişgan.
Yana bir narsani tuşuniş kerak, hokimlar ham bu mablağni budjetdan olyapti, ya'ni u xalqning puli.
Biz hali boşqa avtomobil turlari haqida gapirmadik. Şunçaki hammaga kerak bölayotgan «Damas»larni arzonroq qilib beriş mumkin edi-ku.
Ular mening bu fikrlarimni töğri qabul qilişiga işongandim, lekin ular buni duşmanlik sifatida qabul qilişdi.
Qaçon şunday böladi, bilasizmi? Qaçonki boşqaruv sohasida zamonaviy yondaşuv bölmaganda», – dedi siyosatçi.
Rasul Kuşerbayev tanqid nişonida turgan ayrim kompaniyalar u bildirgan tanqidlardan keyin özini şaxsiy manfaati uçun tanqid qilişda ayblaşlari haqida ham gapirib ötdi.
«Menga bu narsadan zarraça şaxsiy manfaatdorlik yöq. Axir Rossiyadagi holatlarni ham köryapmiz-ku. Qançadan qança avtomobillarimiz oçiq joyda qolib ham çirib ketyapti. Ular qimmat avtomobillarning narxidan ozgina çegirma qilib beryapti. Adaşmasam, Chevrolet Tracker narxini 40 mln.gaça tuşirişyapti. Hozirgi şaroitda kompaniya ularni emas, biz aytayotgan avtomobillar narxini tuşirişi kerak emasmi?
Ular meni populizmda ayblaşyapti, lekin populizm qaçon böladi? Kimdir amalda yöq, haqiqatan yiroq gaplarni gapirib nimagadir erişmoqçi bölsa».
Monopoliyaga qarşi kuraşa olmayotgan Parlament haqida
Bu fikrlaridan keyin dastur boşlovçisi deputatga parlament monopoliyaga qarşi yetarli darajada kuraşa olyaptimi, mazmunida savol berdi.
«Töğrisini aytsam, kuraşa olmayapti. Qaçon kuraşa oladi, qaçonki, şunga siyosiy iroda bölsa. Qaçonki köpçilik buni xohlasa. Bunga qarşi parlamentda bor yöği bir-ikkita odam fikr beryapti. Masalan, men ham şuni sal qimirlatişga harakat qilyapman.
Agar bizga monopoliyalarni çeklaydigan qonun loyihasi kiradigan yoki şunga şaroit böladigan bölsa, uni qöllaydiganlar qatorida men birinçilardan bölaman.
Bu bir-ikkita deputatning xohişi bilan bölib qolmaydi. Qaytaraman, buni köpçilik xohlaşi kerak. Köpçilikning jur'at va irodasi yiğilişi kerak», – dedi u.
«Davlat iroda körsatib har bir sohada raqobatga imkoniyat berişi kerak»
UzAuto Motors – Özbekistondagi yagona monopolist emas. Bundan taşqari muntazam davlatdan yordam olib keluvçi yana bir neçta korxonalar bor.
Bu haqda Rasul Kuşerbayev quyidagilarni ta'kidlab ötdi.
«Bizda xizmat körsatişning qaysi yönalişi yoki mahsulot işlab çiqarilişida odamlarga yetarli sifat bölmayotgan, yetarli tanlov imkoniyati bölmayotgan bölsa, şularning hammasi monopol.
Xizmat körsatişda elektr energiya yetkazib beriş sohasini keltiriş mumkin. Masalan, joylarda elektr energiyasining tizimsiz öçaverişi holatlarini köp köramiz.
Transport sohasi ham töliq monopollaşgan tizim bölib qolmoqda. Bunga temir yöl, havo yöllari va avtomobil transporti misol. Bularning barçasi monopol va ularda davlatning iştiroki bor.
Bu yerda davlat iroda körsatib uni boşqalarga, raqobat muhitiga berişi kerak. Davlat bu yerda özini çetga torsa, raqobat paydo böladi. Raqobat paydo bölgan şaroitda esa fuqarodan pul uning roziligi bilan olinadi.
Hozir Toşkent metropoliteni ham öz faoliyatida yillik foyda bilan çiqmaydi. Ular davlat budjetidan, ya'ni fuqarolar tölaydigan soliqlardan özini qoplaydi.
Yana bir misol, yaqinda «Hududiy elektr tarmoqlari» AJga 500 mlrd söm atrofida subsidiya berildi.
Bundan taşqari, «Özbeknefgaz» AJga ham hozirgi inqiroz şaroitida özini tiklab turişi uçun 401 mlrd söm subsidiya ajratilyapti.
Agar şu kompaniyalarning örnida xususiy, raqobatçi kompaniyalar bölganda edi, davlatga ortiqça yuk bölmasdi. Bilasiz, ssudalar qaytişi mumkin, lekin subsidiyalar qaytmaydi.
Fikrlarimni «Özbekiston havo yöllari» aviakompaniyasi körsatayotgan xizmat sifatida körişingiz mumkin. Ya'ni, unga ham yölovçilardan e'tirozlar juda köp. Bu yillar davomida davom etib kelyapti.
Buni özim ham çet elga uçganda köp kuzatganman. Xizmat körsatiş sifati, ovqatlaniş, umuman, barça jihatlarda çet el aviakompaniyalari va özimizniki örtasida farq bor. Şuning uçun ham ba'zida öz manzilimizga yetib oliş uçun tranzit reyslardan foydalanaman. Bu yerda gap nafaqat xizmatlar, balki çipta narxlarida ham. Tuşunmayman, nega faqat bizda şunday?»
Monopoliyalar tugatilmasligidan kim manfaatdor?
Rasul Kuşerbayevdan Özbekistonda monopoliya va monopol taşkilotlar tugatilişini kim xohlamasligi haqida söraldi.
«Bu bitta insonga boğliq holat emas. Töğri, keskin çoralar ham kerak. Menimça, risklardan qattiq hisob-kitob qilinayotgandir.
Şuningdek, bu vaziyatga könikib olgan, örgangan kuçlar bölsa kerak. Bu yerda bitta odam ham emas, qandaydir guruhlar bölişi kerak. Ular kelib turgan nimanidir yöqotişni xohlaşmayapti.
Bu birinçidan. Ikkinçidan esa qörquv bölişi mumkin. Ya'ni, jarayonni biz kimga topşiramiz degan.
Qörqmaslik kerak. Biz köpinça çetdan keladigan yangilikni duşman sifatida kutib olamiz. Uni amalda sinab körmay turib ham yomonotliq qilaveramiz.
Oqibatda nima bölyapti. Özimizning içimizdagilar çetdan firma oçib özimizga göyoki çet ellik bölib kelyapti.
Monopoliya ana şunday muammolarni ham keltirib çiqaraveradi. Bu yerda qandaydir katta jur'at kerak. Buni xalqimiz ham qattiq xohlaşi kerak. Çunki xalqning xohişidan kattaroq kuç yöq. Buni jamoatçilik ham qöllaşi kerak.
Qaçonki öz qornini, jiğildonini öylaydigan şaxslarga yöl qolmasa, biz bu maqsadlarga yetişamiz», – degan Kuşerbayev.
U korrupsiya va monopoliyalarni tugatiş borasida Gruziya tajribasini misol sifatida keltirdi.
«Bunga Gruziyani misol qilsak böladi. Gruziyaning sobiq prezidenti Mixail Saakaşvilini yaxşi bilamiz. Töğri, uni köpçilik yoqtirmaydi, lekin aynan u korrupsiya va monopoliyalarni kamaytirişga hissa qöşgan odam.
Birgina misol, Saakaşvili kelgunça Gruziyada ham aviakompaniya bitta bölgan, ya'ni monopoliya. Tabiiyki, Gruziyaga turistlar ham juda kam taşrif buyurgan.
Saakaşvili davlatda monopoliyani yöqotdi va raqobatçi kompaniyalarni Gruziyaga kiritdi. Nima böldi deysizmi, davlatda turistlar oqimi bir yilning içidayoq oşib ketdi.
Bu umumiy natijada davlatning rivojlanişiga xizmat qildi. Iqtisodiy ahvol yaxşilandi. Raqobat şaroitida davlat ham, xalq ham yutadi», – deya fikrlarini yakunladi Rasul Kuşerbayev.
