Istanbul universiteti doktoranti, kinoşunos Otabek Tillayev «ARTICLE» ruknidagi navbatdagi maqolasida xorij seriallarining mafkuraviy va psixologik ta'sirlari xususida söz yuritadi.
Qutb ayiği holidamizmi?
Ovçilar qutb ayiqlarini qanday ovlaşi haqida heç eşitganmisiz? Turk psixologi Said Çamlijaning bir risolasida öqiganlarim, oçiği, meni hayratga soldi.
Ovçilar qutb ayiqlarining terisiga heç qanday zarar yetkazmagan holda ularni ovlay olişar ekan. Xöş, qanday qilib?
Qutb ayiqlari tabiatan qonni yaxşi körişadi. Ovçilar esa ularning aynan mana şu nozik nuqtasidan ustomonlik bilan foydalanişadi. Ular ötkir bolta yoki uçi öta keskir bir qurolni tuproq ostiga uçi xiyol körinadigan qilib kömib qöyişadi. Keyin esa qurolning ana şu uç qismiga biroz qon surtişadi. Qon hidi atrofga obdon tarqalgunça kutib turişadi. Tabiiyki, bu orada qon isini olgan ayiqlar uşbu hududga atrofni iskalay-iskalay yetib kelişadi va kela solib, qonni yalaşga tuşişadi.
Tuproq ostiga kömib qöyilgan ötkir tiğ ayiqlarning tilini kesib, tilkalab taşlaydi. Lekin ayiqlar qon isidan şunçalar sarmast va karaxt bölib qolişadiki, hatto öz tillarining yaralanganini ham sezişmaydi. Ayiq qonni yalayveradi, tilidan esa qon oqaveradi. Aslida, özining qonini özi yalayotganini bilmayotgan ayiqni endi bu ajal tuzoğidan heç kim va heç narsa qutqara olmaydi. Alaloqibat, u köp qon yöqotgani tufayli yerga yuztuban yiqilib jon beradi. Şafqat nimaligini bilmagan ovçilar esa ayiqning jon taslim qilganiga işonç hosil etgaç, uning terisini osonlikça şilib olişadi.
Nima uçun buni esga oldim? Sababi – bugun televideniye orqali namoyiş etilayotgan, biz va farzandlarimiz kiprik qoqmay, teleekranga «mixlanib» tomoşa qilayotgan seriallar ham, aslida, odamlarni ana şunday makkorona tuzoqqa tuşirişga öxşaydi.
Ya'ni serialning birinçi qismini tomoşa qildingizmi, tamom – tuzoqqa ilindim, deyavering. Endi bu çangakdan osonlikça qutula olmaysiz. Ayniqsa, körayotganingiz xorij seriallari bölsa...
Eng dahşatlisi, ovçilar panada payt poylab turgani hatto xayolimizning bir kunjagiga ham kirmasligidir.
Tarixning aççiq saboği
Siyosiy fanlar doktori Baxtiyor Omonov AQŞ tarixidan şunga öxşaş real bir misol keltiradi.
Mavzuga oid
Olimning aytişiça, 1970 yillarda Amerikada yangi elitaning hukmronligi örnatiladi. Bu davrda televideniye, san'at, tomoşa industriyasi kişilar ongiga ğoyalar, timsollar, qaraşlar va qadriyatlarni singdirib, tamoman yangi millatni şakllantirişga intiladi. Buning oqibatida esa millionlab odamlar öz yurtida özini begonadek his eta boşlaydi. Hayvoniy mayl va gedonistik – hayotning mazmun-mohiyati ayş-işrat va lazzatlanişdan iborat, deb hisoblaydigan qaraşlar tizimi ildiz otadi. Qadimiy bayramlar yöqoladi. Ilgarigi qahramonlar timsoli sönib, madaniy maydonni kuç, zöravonlik, behayolikni tarğib etayotgan super qahramonlar egallaydi.
Odamlar garçi ajdodlaridan meros qolgan azaliy ma'naviy qadriyatlar tag-tomiri bilan yulib taşlanayotganini körib turişgan bölsa-da, xuddi qutb ayiqlari singari ilojsiz qolişadi. Oxir-oqibat, Kipling tasvirlagan «bozor hukmdorlari» jinsiy mayl, şuhrat, boylik, hokimiyat bilan yangi Amerikaning yangi hukmdorlariga aylanişadi.
Bugun telekanallarimizda efirga uzatilayotgan ayrim körsatuv va seriallar ham haşamatli hayot, jon koyitmay pul topiş, nikohdan taşqaridagi ğayriaxloqiy munosabatlar, jirkanç illatlar va qadriyatlarimizga mos kelmaydigan xatti-harakatlarni aks ettirmoqda.
Bu esa jamiyatda jinoyatçilikning ortişi, ma'naviy-axloqiy buzilişlar va oilalarning parokandalikka yuz tutişi kabi misollarda aks-sado bermoqda. Bu aks-sadoni eşitiş şart emas, şundoq yon-atrofingizga qarang, öz közingiz bilan körasiz...
Uzoqqa borişning keragi yöq, bugun telekanallarimizni «işğol» qilib olgan xorijiy seriallarning salbiy ta'siri hatto u suratga olingan mamlakatlarda ham yaqqol sezilmoqda. Masalan, Turkiyaning Ona-bola soğliğini saqlaş va oilani rejalaştiriş markazi ötkazgan sörovnomada seriallar oila birligini buzadi, degan xulosaga kelindi.
Çorum advokatlar assotsiatsiyasining advokatlaridan biri Derya Öztekin esa ajraliş holatlari böyiça bir tadqiqot ötkazdi. Tadqiqot natijalariga köra, 2012 yilda Turkiyaning Çorum şahrida 656 juftlik turmuş qurgan bölsa, 640 juftlikning nikohi bekor qilingan. Ya'ni muayyan bir hududda turmuş qurgan va ajraşgan yoşlarning soni deyarli teng holga kelib qolgan. Advokat uşbu dahşatli manzara oilaviy ajrimlarni oddiy hol sifatida körsatgan seriallarning natijasi ekanini ta'kidladi.
«Er-xotinlar ajraşişni xuddi teleseriallardagi kabi oson va sodda deb bilişadi va nikohlarini bekor qilişadi. Ba'zi seriallardagi voqealar zanjiri odamlarni halokat jari tomon sudrayapti. Şu nuqtayi nazardan, seriallarning foydadan köra zarari köproqdir», – deydi u.
Yana bir tadqiqot sörovnomasida iştirok etgan insonlarning katta qismi, ya'ni 33,8 foizi muayyan serialni oxirigaça körmasligining sababini uning axloqiy qadriyatlarga zid ekani bilan izohlagan.
Oppoq qoğozdagi doğ...
Atrofingizga sinçiklab nazar soling, ğarbona dunyoqaraş va madaniyatimizni sintez qilişga uriniş bizning ham qadriyatlarimizni yöq qilmoqda. Endilikda nafaqat bolalar va öspirinlar, hatto kattalar ham ekranda körganlarini öz hayotlariga olib kirişga harakat qilişmoqda.
Ammo gap bolalar haqida borar ekan, masalaning naqadar oğriqli va dolzarb ekani yanada oydinlaşadi.
Bu – barçamizni sergak va huşyor torttirişi lozim. Çunki bolalar bamisoli oppoq qoğoz. Ammo, afsuski, bu oppoq qoğozga bugun ajnabiy seriallarning doği va nuqsi urmayapti, deb heç kim ayta olmaydi.
Seriallarning yoşlar ongi va ruhiyatiga, ma'naviy dunyosiga jiddiy raxna solişi köplab ilmiy misollar bilan isbotlangan. Nottingem universitetining bolalar psixologi, professor Elizabet Nyusonning aytişiça, bola baloğat ostonasiga qadam qöygaç, özi uçun namuna izlaydi. Uşbu model uning öz oila a'zosi yoki biron san'atkor va hatto u tomoşa qilgan filmlardagi zöravonlik timsoli ham bölişi mumkin. Bola özi intilgan uşbu modelga beixtiyor taqlid qilişga urinadi.
Endi yaqin ötmişimizga qaytamiz. Esingizda bölsa kerak: «Ramayana» seriali namoyiş etilganda, aksar bolalar Ram va Lakşmanga aylanib, kamon-paykon bilan bir-birining közini çiqargan, «Jumong» namoyiş etilganda esa öziça qiliç yasaşga tuşib ketgandi. Bu – bizning xulosa çiqarişimiz kerak bölgan, yoş avlod özining boy tarixi bölgani holda özga yurtning ötmişi va madaniyatiga mahliyo bölib ösgan yaqin tariximizdir.
Xöş, bugun-çi, bugun? Bolalarimiz nimalarni tomoşa qilib ulğayyapti? Kunning neça soatini ijtimoiy tarmoqlar yoki televizor qarşisida ötkazyapti? Maktab darsliklaridan taşqari oxirgi marta qaysi kitobni öqidi?
Qança umrimiz yelga sovurilmoqda?
Aslida, barça seriallarning muştarak bir xususiyati bor: serialning har bir qismi, odatda, eng kulminatsion nuqtada yakunlanadi va «Keyingi qismda nima bölarkin?» degan savol tomoşabin miyasida aylanaveradi... Bu holda u keyingi qismni eng kamida bir kun, ba'zan esa haftalab yurak hovuçlab kutişiga töğri keladi. Bunga esa hammaning ham sabri doş bera olmasligi aniq va tabiiyki, endi uyda, köça-köyda va hatto işxonada ham serial muhokama mavzusiga aylanadi.
Ya'ni qiziqiş maroqqa, maroq hayajonga, hayajon esa telbavor tutqunlikka aylanadi. Kunlar şu yösin ötaveradi, oltinga teng umr esa yelga sovurilaveradi.
Agar bugun televizor, internet va ijtimoiy tarmoqlarda keçirayotgan vaqtimiz hisoblab çiqilsa, işonaveringki, labimizga uçuq toşiradigan darajadagi dahşatli raqamlar paydo böladi.
Tadqiqotlarga köra, kuniga uç soat televizor tomoşa qiluvçi inson bir yilda 45 sutkani, aytaylik, u 75 yil umr körsa, şundan naq 9 yilini televizor ekraniga termilib ötkazadi.
Bugun yangi multimedia platformalarining umumlaştirilişi biz odatlangan televideniye iste'moli örnini ham egallab bormoqda: endi ayrim odamlar har hafta serialning yangi qismi çiqişini kutiş örniga, butun bir mavsumni bittada tomoşa qilib tugatib qöya qolyapti. Netflix xizmati, hatto buning uçun yangi atama ham öylab topdi: binge-racer (qaram poygaçi).
Xöş, binge-racer kim? Bunday odam dastur yoki serial qismlarini ketma-ket tomoşa qilgan holda hatto tunlarini uyqusiz ötkazadi. Ya'ni uning aşaddiy giyohvanddan deyarli farqi qolmaydi.
Netflix ma'lumotlariga köra, 2013 yilda bunday foydalanuvçilar soni qariyb 8,4 million kişini taşkil etgan.
Agar bu raqam kundan kunga ortib borayotganini hisobga olsak, afsuski, bugun butun boşli «zombi» avlodlar yetişmoqda, deb aytiş mumkin.
Seriallarning mafkuraviy ta'siri
Hukmron siyosiy elita va uning fikri teleseriallarga ham öz ta'sirini körsatadi. Buni biz tomoşa qilayotgan turk seriallari misolida ham köriş mumkin. Bugungi kunda hukmron partiya – AKP (Adolat va taraqqiyot partiyasi) vakillari Turkiya Respublikasini Usmonli imperiyasidan ayri holda tasavvur etib bölmaydi, deb bilişadi.
Ularning fikriça, Turkiya – Usmonli imperiyasining davomidir. Şuning uçun Usmonli imperiyasining uluğvorligi, ustunligi va umumiy merosini bot-bot eslatib turişadi va ular bugun Usmonlilar ruhini tiklaşga harakat qilişmoqda.
Uşbu neo-usmonizm konsepsiyasiga parallel holda sönggi ön yillikda köplab film va seriallar suratga olindi. «Tiriliş: Ertuğrul», «Muhtaşam yuz yil», «Fotih» kabi seriallar şular jumlasidandir.
Ta'kidlaş joizki, inson dunyoqaraşi va mafkurasiga xorijiy seriallarning ta'siri salmoqli. Çunki ular kişiga giyohvand moddaday ta'sir körsatib, uni haqiqiy hayotdan uzib qöyadi.
Ayon haqiqat şuki, bugungi kunda kino industriyasi pardasining ortida turganlar faqat reyting yoki pul işlaş uçungina film suratga olişmaydi. Şubhasiz, ularning boşqa bir maqsadi bor. Şuning uçun ham aksar seriallarda ijtimoiy qadriyatlarning umumiy negiziga mutlaqo qarama-qarşi bölgan mavzular tarğib etiladi.
BBC ciyosiy muharriri Xardiman Skott ta'kidlaganidek, siyosatçilar televideniyening qudratini yaxşi bilişadi va undan öz manfaatlari yölida foydalanişga intilişadi. Xususan, seriallarda siyosiy qaraşlar va mafkuraviy gegemonizm konsepsiyasi turli yaşirin taşviq-da'vatlar, manipulyatsiyalar orqali «eksport» qilinadi.
Bir söz bilan aytganda, oğu singdirilgan qand zarqoğozga öralgan holda taqdim etiladi. Natijada esa jamiyatning ijtimoiy tuzilişi asta-sekinlik bilan tanazzulga yuz tutadi. Tili, dini, madaniyati ğorat qilingan millatni esa osonlik bilan yengiş mumkin.
Seriallarning psixologik ta'siri
Serialning yangi qismini tomoşa qiliş va miyadagi mukofot tizimi örtasida boğliqlik borligi aniq. Kataloniya universiteti nevrologi Diyego Redolarning fikriça, oldinda bemalol körsa böladigan seriyalarning mavjudligi asab tizimiga yordam beradi, çunki asab tizimi kutişga, faollikka va serialga qaram bölib qolişga toqat qilolmaydi. Keyingi qismni tomoşa qilolmaslik bezovtalikni keltirib çiqaradi va kundalik hayotdagi boşqa vazifalar haqida öylaşni qiyinlaştiradi.
Bir ötirişda serialning juda köp qismlarini tomoşa qiliş esa kognitiv va psixologik zararning yuzaga kelişiga sababçi böladi. Bunday xatti-harakatlar oxir-oqibatda yakkalanişga va hatto kundalik şaxsiy hayotning qadrsizlanişiga ham olib kelişi mumkin.
Şuningdek, serial tomoşasidan söng jismoniy çarçoq va hissiy tuşkunlikka tuşiş holatlari ham köp kuzatiladi. Şu bois olimlar har qanday serialni tomoşa qilişdan oldin bu haqda obdon öylab körişni maslahat berişadi.
Yuqorida ta'kidlab ötganimizdek, seriallar, ayniqsa, yoşlarning axloqi, ruhiy-ma'naviy dunyosiga jiddiy salbiy ta'sir ötkazişi mumkin. Ular bolalarning öz ota-onalari bilan özaro munosabatiga, ularning öqişi va fikrlaşining çegaralanişiga, madaniy begonalaşuvga, tilning buzilişiga, bolalik va beğuborlikning erta yöqotilişiga sababçi böladi.
Masalan, Angliyadagi bir maktab-internatda 13–16 yoş toifasidagi bolalarni ikki guruhga bölgan holda tadqiqot ötkazildi. Birinçi guruh 15 kun davomida hajviy va ijtimoiy dasturlarni, ikkinçi guruh esa zöravonlik aks etgan dastur va seriallarni tomoşa qildi. Qiziği şundaki, uşbu tadqiqot natijalari birinçi guruhdagi bolalarda bağrikenglik va kirişimlilik, ikkinçi guruhdagilarda esa aksinça, jismoniy zöravonlik, axloqiy buzilişga moyillik ortganini körsatdi.
Nima qilmoq kerak?
Har qanday dastur va serial efirga uzatilar ekan, jamiyatning ijtimoiy tuzilişi, urf-odatlari, qadriyatlari, axloqiy fazilatlari suiiste'mol qilinmasligi şart. Televideniye tizimi uçun mas'ul bölgan mutasaddilar masalaning mana şu jihatini heç qaçon esdan çiqarmasliklari lozim.
Şu bilan birga, dastur yoki serialni televideniye efiridan olib taşlaş bu hali yeçim degani emas.
Eng avvalo, biz saviyasiz, yengil-yelpi, real hayotdan yiroq, faqat maişiy masalalar atrofidagina öralaşib qolgan milliy «serial»larni suratga olişni bas qilişimiz, özaro raqobatda auditoriyani xorijiy seriallarga boy berib qöymaydigan haqiqiy kinoasarlarni yaratiş ustida jiddiy boş qotirişimiz lozim.
Agar biz diniy, milliy va axloqiy qadriyatlarimiz, şuningdek, tarixiy qahramonlarimiz hayoti haqida ötkir syujyetli seriallar va filmlar yaratmas ekanmiz, ertaga ham kimlardir tomonidan suratga olingan va otning kallasiday mablağ evaziga xarid qilingan xorijiy seriallarning jamiyatimizga körsatayotgan salbiy ta'siri haqida nolib ötiraveramiz.
Unutmaylik: köp qon yöqotmaslik va qutb ayiqlarining holiga tuşib qolmaslik öz qölimizda!
