Uruş maydonidan-da xavfli yöllar, halok bölayotgan bolalar. Nima qilmoq kerak?

Fojiani his qiliş uçun esa özni halok bölganlar yaqinlari örniga qöyib köriş kifoya...

Aytilişi kerak bölgan yana bir jihat – haydovçilarning bilim darajasi va madaniyati. Ularda yöl faqat maşinaniki emas, piyodalar ham kimningdir ota-onasi va farzandi degan tuşunça şakllanişi kerak. Buning uçun esa haydovçilikka öqitiş tizimini jiddiy isloh qiliş talab etiladi.

Nima qiliş kerak?

Yöl harakatini xavfsizroq qiliş böyiça dunyoda yetarliça ilmiy tadqiqotlar qilingan, tajribalar, tayyor muhandislik yeçimlari bor – ğayriilmiy “yeçim”larga zarurat yöq.

Tadqiqotlar “uçta E” deb nomlangan çora-tadbirlarni taklif qiladi:

1. Engeneering – yöl muhandisligi yeçimlari, ya’ni piyoda va avtomobil yöllarini ajratiş (yaxşi trotuar), avtomobil tezligini pasaytiriş uçun yöllarni toraytiriş va h.k. E’tibor bering, yöllarni kengaytiriş emas, toraytiriş haqida gap ketyapti.
2. Enforcement (Law enforcement) – xavfsiz yöl qoidalari joriy qiliş va ularning ijrosini ta’minlaş (tezlik haqidagi normalarni joriy qiliş, jarimalar belgilaş va rioyasini qat’iy ta’minlaş).
3. Education – haydovçi va piyodalarni xavfsiz harakatga örgatiş (buning içiga haydovçilarni avtomobil haydaşga öqitişgina kirmaydi).

Quyida uşbu yeçimlarga batafsilroq töxtalamiz.

1. Engeneering – Yöl muhandisligi yeçimlari: ajratiş, körsatiş va avtomobilda yurişni qiyinlaştiriş

Yöl faqat maşina haydovçiniki emas, u barçaniki. Xavfsiz yuriş, tirik qoliş uçun yölni töğri taqsimlaş kerak. Piyodalar, velosipedçilar, mototsiklçilar, aravada yuruvçi va h.k. uçun ham teng şaroit va qoidalarni örnatiş talab etiladi.

Bizda esa yöllar avtomobil uçun qulayroq, bu esa barça uçun xavf yaratadi: maşinadagilar uçun ham, piyodalar uçun ham.

Boşqa bir tadqiqotga köra, samarali yeçimlar, usullar va çoralar quyidagilardan iborat:

1.1. Ajratiş: avtomobil va piyodalarni makon va vaqt böyiça ajratiş. Ya’ni alohida trotuarlar va yöllarni kesib ötiş uçun xavfsiz va butunlay ajratilgan ötkazgiçlar quriş, ularni vaqt böyiça ajratiş, svetofor va h.k.

Ayniqsa viloyatlarda bu nihoyatda dolzarb: bolalarni har kuni uruş maydoniga çiqarib yuboryapmiz. Trotuarlar piyoda uçun qulay bölişi lozim.

1.2. Haydovçi va piyodalarga xavfni oldindan köriş imkonini beruvçi çoralar (ogohlantiruvçi va taqiqlovçi yöl belgilari, çiroqlar va h.k.), yöllardagi körişga xalaqit beruvçi tösiqlarni olib taşlaş.

1.3. Va eng muhimi, avtomobillar tezligini pasaytirişning injyenerlik çoralarini köriş: yöllarni toraytiriş, svetoforsiz zamonaviy aylanmalar, tezlikni tuşirişga majburlovçi qurilmalar, masalan, yöldagi avtomobil yölaklarini toraytiriş, turli muhandislik tösiqlari orqali avtomobil harakatini qiyinlaştiriş va tezligini tuşirişga majburlaydigan qurilmalar, çiziqlar, yöl belgilari qöyiş va h.k.lar.

Şaharlar içida, viloyat va tuman markazlarida keng yöllar qurişdan darhol voz keçiş, mavjud keng yöllarni ularni trotuar va boşqa injyenerlik yeçimlari hisobiga toraytiriş zarur.

Toşkentda yöllarni kesib ötiş piyodalar uçun juda xavfli. Piyoda ötişi uçun yerosti yöllari yoki köpriklar mutlaqo samarasiz, çunki yerosti yöliga yoki köprikka çiqib-tuşiş köp kuç talab qiladi, qariyalar, jismoniy nuqsoni borlar uçun esa imkonsiz iş (eskalator va liftlar işlamasligi alohida oğriqli mavzu). Bunga isbot – Toşkent köçalarida yerosti yölidan ötiş örniga yölni keçib ötuvçilar köproq.

Buning yeçimi oddiy – yölni uzoği ikki yölakli qiliş (har bir tomoni maksimum 2 yölakli) va ularda köproq piyoda ötiş joylari quriş kerak. Bu me’yordagi yöllardan ötiş qulay va xavfsiz.

Uşbu çoralar bolalar ölimini 75 foizga pasaytiriş imkonini bergan.

Yöllar torayişi bilan tirbandliklar ortmasligi uçun şaharda zamonaviy texnologiyalarga asoslangan jamoat transporti tizimi yaratilişi, manzilga avtomobilda emas, jamoat transporti orqali yetib boriş oson va tez bölişi kerak.

1.4 Ayniqsa, svetoforlar çiroqlari yoniş vaqti adekvatligi katta ahamiyatga ega. Toşkentda köplab çorrahalarda “yaşil”da kirgan piyoda yöldan ötib ulgurmaydi, yugurişiga töğri keladi. Buning ustiga, çorrahalarda piyoda va yon tomondagi avtomobillar bir vaqtda yurişi (qayrilişi) vaziyatni yanada qiyinlaştiradi. Bu holatga tezda çek qöyiş mumkin.

Qişloq joylarida svetoforsiz piyoda ötiş joylari jang maydoniga aylangan, haydovçilar nazdida yöl maşinaniki, piyodalar esa – unga xalaqit berayotgan paşşalar. Bunga ham çek qöyiş mumkin.

2. Enforcement – Qoidalar va ularga rioya qilişni ta’minlaş

Qoidalarni aniq va töğri şakllantiriş kerak. Yöl harakati qoidalariga şahar yöllarida (aholi punktlarida) tezlikni 50 km/soatdan oşirmaslikni kiritiş kerak. Bu JSTning asosiy xavfsizlik standartlaridan biri hisoblanadi.

Qoidalar ijrosini mentalitet, milliy odatlar bilan boğlaş kerak emas. Jazolar qattiq va muqarrar bölişi kerak. Ğayriilmiy gaplar inobatga olinmasligi lozim.

Qoidalar buzilişidan zarar körayotganlar avvalo piyodalardir, demak, qoidalar işlab çiqiş va ularga amal qilişni nazorat qilişda aynan piyodalar faol bölişlari, jamoatçilik nazoratini örnatişlari kerak.

3. Education – qoidalar va xavfsizlik madaniyatiga ötiş

Maktablarda yöl xavfsizligi qoida va çoralari maksimal tuşunarli va aniq şaklda örgatilişi kerak. Bu qiyin emas. Masalan, AQŞ Davlat transport departamenti saytida piyoda xavfsizligining eng oddiy 10 qoidasi keltirilgan. Şu kabi işlanmalardan foydalaniş, ularni barçaga yetkaziş kerak.

Yöl qoidalari köpinça ularni bilmaslikdan emas, ularni mensimaslikdan, buzişni oddiy hol deb va ba’zida faxr deb bilişdan, kişi öziga haddan taşqari işonişidan, mastlikdan, körmay qoliş kabi sabablardan buziladi.

Qoidalarga amal qilmaslikka nisbatan yomon munosabat, hatto nafrat hosil qilinişi kerak. Qoidabuzarlik haqida xabar beriş burç deb qabul qilinişi zarur.

Şunday dunyoqaraş bolalikdanoq singdirilişi lozim.

Yana bir bor: ijtimoiy nazorat kuçli bölişi muhim. Tadqiqotlarga köra, har qanday qonunning amal qilişi ijtimoiy nazorat tufayli ta’minlanadi. Har qanday qoidabuzarlik jamiyat a’zolari tomonidan qoralanişi, jazoning muqarrarligiga işonç hosil qilinişi lozim.

Xulosa örnida şuni aytmoqçimanki, mazkur uruşda hammamiz iştirok etyapmiz. Özimiz, yaqinlarimiz, farzandlarimiz hayoti va soğligi bizning urinişlarimiz, pozitsiyamizga boğliq.

Uşbu maqolani öqib çiqquningizça (5-6 daqiqada ) dunyoda 14 kişi yöl-transport hodisasida halok böldi. Ularning 8 nafari yoş bolalar edi.

Ötkirbek Xolmirzayev,
Toşkent davlat yuridik universiteti öqituvçisi, PhD

Yöllardagi fojialarni qanday kamaytiriş mumkin: bolalarni avtohalokatlardan saqlaş böyiça Koreya tajribasi

«Köçada öqimasdan «prava» olgan yuz minglab potensial qotillar yuribdi» – mutaxassis ayançli YTHlar va Rossiyadan köçirilgan yöl belgilari haqida