1986 yilda Olmaotadagi xalq namoyishi nega qonga botirilgan edi?

1986 yil 16 dekabrda Qozog‘iston rahbari Dinmuhammad Qo‘nayev ishdan olinadi. O‘rniga Ulyanovsk obkomining birinchi kotibi tayinlanadi. Bu haqda xabar topgan qozoqlar Olmaotadagi markaziy maydonga yig‘ila boshlaydi. Militsiya ularni tarqatishga uringanda to‘qnashuvlar sodir bo‘ladi. Oqibatda odamlar halok bo‘ladi, ko‘pchilik jarohatlanadi. Mashinalar yoqib yuboriladi, yotoqxonalar vayron qilinadi.

Sobiq ittifoqda hududlarni boshqarishda yozilmagan bir qoida amalda bo‘lgan. Rahbar mahalliy xalq vakillaridan tayinlangan, uning o‘rinbosari esa Moskvadan yuborilgan. Barcha ittifoqdosh respublikalarda, viloyatlarda, tumanlarda rahbarlar shu taxlit tayinlangan. Ammo 1986 yil 16 dekabr kuni o‘tkazilgan Qozog‘iston kompartiyasining navbatdagi plenumida bunga amal qilinmaydi.

Plenum davomida ishdan olingan Dinmuhammad Qo‘nayev o‘rniga mahalliy millat vakili emas, balki Qozog‘istonga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan, bu respublikadagi shart-sharoitni bilmagan shaxs, Ulyanovsk viloyati obkomining birinchi kotibi Gennadiy Kolbin rahbar etib tayinlanadi.

O‘shanda plenumda qatnashganlarning aksariyati Nursulton Nazarboyev Qozog‘istonning yangi rahbari etib tayinlanishini kutgandi, ammo bu ish sodir bo‘lmaydi. Aftidan Moskva turli respublikalarda sodir bo‘layotgan milliy uyg‘onish harakatlaridan qozoqlarni shu yo‘l bilan «asrashni» o‘ylagandi. Keyinchalik, Olmaota namoyishlarini Nursulton Nazarboyev uyushtirgan degan gap-so‘zlar chiqadi.

Plenumda ishtirok etayotgan ko‘plab deputatlar va boshqalar Kolbinning Qozog‘istonga rahbar bo‘lishiga rozi emasdi. Ammo o‘shanda Moskvaning qaroriga qarshi chiqishning iloji yo‘q edi. Garchi uning Qozog‘iston rahbari etib tayinlanishiga deputatlar majburan sukut saqlagan bo‘lsa ham qozoq xalqi va yoshlari haqida bunday deb bo‘lmasdi. Ular oqibati o‘lim yoki uzoq yillik qamoq jazosi bilan tugashini bilib ham bu adolatsiz qarorga qarshi chiqishadi.

Qo‘nayevning ishdan olingani va uning o‘rniga Qozog‘iston kompartiyasiga yangi rahbar tayinlangani haqidagi yangiliklar kechki payt televideniye orqali e’lon qilinadi. Qozog‘istonda yashamagan, bu yerdagi vaziyat va sharoitni bilmaydigan shaxsning respublikaga rahbar etib tayinlanganini eshitgan qozog‘istonliklar bu ishni «hazm» qila olmaydi.

Ertasi kuni, 1986 yil 17 dekabr ertalabdan Olmaotadagi Leonid Brejnev nomi berilgan bosh maydonga odamlar yig‘ila boshlaydi. Ular SSSR rahbariyati tomonidan Kolbinning Qozog‘istonga rahbar etib tayinlaganiga qarshi edi. Shu tariqa tarixda «Jyeltoqsan» (ma’nosi dekabr) va «Dekabr hodisalari» nomi bilan qolgan qonli voqealar boshlanadi.

Namoyishchilar «O‘z-o‘zini boshqarish huquqi berilishini talab qilamiz», «Har bir xalqqa o‘zidan rahbar», «37-yillar qaytishiga yo‘l qo‘ymaymiz» kabi shiorlar yozilgan plakatlar ko‘tarib olishgandi.

17 dekabr kuni soat 13:00 larda maydonga 5 ming nafardan oshiqroq odam yig‘iladi. Shundan so‘ng maydon atrofiga militsiya xodimlari keltiriladi. Biroz o‘tib, namoyishchilar yanada ko‘payib borayotgani uchun maydonga militsiya maktabi va yong‘indan saqlash texnikumi kursantlarini olib kelishadi.

Mutasaddilar namoyishchilarni avvaliga tinch yo‘l bilan tarqatmoqchi bo‘lishadi. Qozog‘istonda obro‘-e’tiborga ega shaxslar, yozuvchi va shoirlar kelib odamlar qarshisiga chiqib ularni tarqalishga chaqirishadi. Ammo ortga chekinishni istamagan odamlar ularning gaplariga quloq solmaydi va «sotqinlar» deya baqira boshlaydi.

O‘sha kuni kechga borib vaziyat ancha jiddiylashadi. Havo juda sovuq bo‘lganiga qaramasdan namoyishchilar tarqalmaydi. Aksincha, ularning yoniga boshqalar ham kelib qo‘shiladi. Militsionerlar ularni kuch bilan tarqatmoqchi bo‘ladi va shu tariqa tartibsizliklar boshlanadi.

Ichki ishlar maktabi va yong‘inga qarshi kurash texnikumi kursantlari dubinkalar bilan odamlarni savalay boshlaydi. Namoyishchilar esa ularga tashlanadi. Ana shu joyda hali kasbiy ko‘nikmasi bo‘lmagan kursantlarning namoyishchilarni tarqatishga kuchi yetmasligi oydinlashadi.

To‘qnashuvlar ertalabgacha davom etadi. Har ikki tomondan ancha odam tan jarohatlari olib safdan chiqadi.

18 dekabr kuni ertalab militsionerlar va kursantlarga respublikaning boshqa hududlaridan maxsus kuchlar kelib qo‘shiladi. Shundan so‘ng namoyishchilar va militsiyaning maxsus kuchlari o‘rtasida ayovsiz to‘qnashuvlar boshlanadi.

Odamlar militsiyaga tegishli transport vositalari bilan birgalikda ko‘chalarda turgan boshqa mashinalarni ham ag‘darib yoqib yuborishadi.

Kechga borib, militsiya xodimlari odamlarni maydonidan quvib chiqaradi. Namoyishchilar ortiq qarshilik ko‘rsata olishmaydi va tarqab ketishadi. To‘qnashuvlar oqibatida asosan namoyishchilar jarohatlanishadi.

Rasmiy ma’lumotlarda namoyishlar vaqtida ikki kishi halok bo‘lgani aytilgan. Keyinchalik hodisa guvohlari namoyishlarda halok bo‘lganlar soni ko‘proq bo‘lganini aytishgan.

O‘zaro to‘qnashuvlar paytida militsiyaning 11 ta turli transport vositasi yoqib yuborilgan, 24 ta transporti yaroqsiz holga keltirilgan.

Shuningdek, 39 ta avtobus, 33 ta taksi mashinasi pachaqlab tashlangan va ba’zilari yoqib yuborilgan.

Bundan tashqari, turli oliy ta’lim muassasalariga tegishli 13 ta yotoqxona, 5 ta o‘quv binosi, 6 ta savdo do‘koni, 4 ta ma’muriy binoga zarar yetkazilgan.

Namoyish ilk boshlangan kunda faqat Olmaotadagi maydonga odamlar yig‘ilgan bo‘lsa, 18 noyabr kuni respublikaning yana bir qator shaharlarida ham namoyishlar bo‘lib o‘tadi. Jumladan, mamlakatning o‘ndan oshiq shaharlarida Olmaotadagi namoyishlarni qo‘llab ko‘chalarga chiqadi. Ularning barchasi kuch bilan bostiriladi.

Namoyishchilarning aksariyati Olmaotaga boshqa viloyatlardan kelib o‘qib, ishlab yurgan yoshlar edi. Namoyish tarqatilgan vaqtda ularning ayrimlari militsiya tomonidan ushlangan, boshqalari esa o‘z viloyatlariga qochib ketadi. Namoyishchilarni tarqatib yuborishgandan so‘ng Olmaota va Qozog‘istonning boshqa hududlari bo‘ylab bu ishda qatnashgan odamlarni topish va hibsga olish ishlari boshlanib ketadi.

Hodisadan so‘ng jami 8 500 kishi hibsga olinadi. Ulardan 99 nafari jinoyat sodir etgan deb topilib, turli muddatlarga qamaladi. 900 dan oshiq kishi ma’muriy huquqbuzarlik sodir etganlikda ayblanib jazolanadi.

Qo‘lga olinganlardan biri odam o‘ldirganlikda ayblanib o‘lim jazosiga hukm etiladi. Keyinchalik o‘lim jazosi 20 yillik qamoq jazosi bilan almashtiriladi.

Turli oliy ta’lim muassasalarida tahsil olib kelgan 300 nafardan oshiq talaba o‘qishdan haydaladi. 319 nafar OTM o‘qituvchilari ishdan bo‘shatiladi. 52 kishi kommunistik partiya safidan o‘chiriladi, 758 nafar yoshlar komsomol (Butunittifoq yoshlar ittifoqi) safidan haydaladi.

Keyinchalik Olmaota namoyishlarining tashkilotchilaridan biri sifatida sudlanib 4 yil qamoq jazosini olgan Qurmang‘azi Aytmurzayev hodisalarni shunday eslagan edi:

«1986 yil 16 dekabr kuni kechki payt Qo‘nayevning o‘rniga Kolbin tayinlanganini eshitib hayron bo‘ldik va Qozog‘iston davlat universiteti yotoqxonasida muhokama qildik. Kolbinning tayinlanishiga hamma talabalar qarshi edi. Shundan so‘ng barcha talabalar ertasi kuni Olmaotadagi markaziy maydonga namoyishga chiqishga kelishib oldik.

Kechasi bilan uxlamasdan namoyishga tayyorgarlik ko‘rdik. Turli shiorlar yozilgan plakatlar tayyorladik. 17 dekabr kuni ertalab maydonga chiqdik. Militsiya bilan to‘qnashuv kechga yaqin boshlandi. Ular dubinka va sapyorlar belkurgak bilan hech kimni ayamasdan urardi. Ko‘z o‘ngimizda qizlarni urib yiqitishar, biz ularni maydondan olib chiqib yaralarini bog‘lardik. Men bu ishimizning oxiri nima bilan tugashini taxmin qilib turardim, ammo orqaga yo‘l yo‘q edi».

Q.Aytmurzayevning aytishicha 18 dekabr kuni maydonga qo‘shimcha kuchlar tashlangan. Militsiyaning maxsus qismlari odamlarni ayovsiz urgan va teng bo‘lmagan jangda namoyishchilar yengilgan. Shundan so‘ng, maydondagilarning aksariyatini hibsga olishgan. So‘ng sud qilib turli yillarga qamashgan.

«Meni bir oy davomida prokuratura tergovchilari so‘roq qilishdi. Ular ertalabdan kechgacha turli savollar berishar, meni tilimdan ilintirishga harakat qilishardi. Tergovchining qo‘lida bir dasta turli odamlarning fotosurati turar va u bittadan ko‘rsatib tanish, tanimasligimni so‘rardi. Avvaliga ko‘pchilik aybini tan olmadi. Ammo keyinchalik baribir namoyish tashkilotchilarini topib olishdi», degan edi Q.Aytmurzayev.

1986 yil 25 dekabr kuni o‘tkazilgan KPSS Markaziy qo‘mitasining yillik majlisida Olmaotada o‘tkazilgan xalq namoyishi «Qozog‘istonda radikal ko‘rinishdagi millatchilikning paydo bo‘lishi», deb baholanadi.

1987 yil KPSS Markaziy qo‘mitasi «Qozog‘istonda partiya tashkilotlarida mehnatkashlarni baynalmilal va vatanparvar etib tarbiyalash ishi to‘g‘risida»gi maxsus qaror qabul qiladi. Qarorda Olmaotadagi norozilik namoyishi «qozoq millatchiligining paydo bo‘lishi» deb baholanadi va respublika mutasaddilariga uni bartaraf etish bo‘yicha vazifalar yuklatiladi.

Bundan tashqari OAVda qozoqlar radikal millatchilik qilib, mamlakatda xalqlar do‘stligiga putur yetkazishga uringani, bu ishga umuman yo‘l qo‘yib bo‘lmasligi, SSSRda barcha millat o‘zaro tenglikda, o‘zaro og‘a-ini bo‘lib yashashda davom etishi haqida ko‘plab maqolalar e’lon qilinadi. Televideniyeda ko‘rsatuvlar tashkil etiladi.

Shu tariqa mamlakat bo‘ylab Olmaota namoyishining asl sababi «Qozog‘istonda qozoq millatchiligining avj olishi» sifatida talqin qilinadi.

Albatta, Kremlda o‘tirgan rahbarlarning «qozoq millatchiligi» haqidagi xavotirlarida ham jon bor edi. Olmaota namoyishida qatnashganlar orasida Qozog‘istonga kengaytirilgan muxtoriyat berilishini, shuningdek, respublikaga mustaqillik berilishini talab qilib chiqqanlar ham bor edi.

O‘sha paytlarda SSSR rahbariyati mustaqillik yoki kengaytirilgan muxtoriyat haqidagi talablarni Boltiqbo‘yi respublikalaridan kutgan bo‘lishi mumkin, ammo qozoqlardan emas. Chunki qozoqlar Chor Rossiyasi Qozog‘iston yerlarini egallab olgandan keyin mustamlaka siyosatiga qarshi chiqmay, taqdirga tan berib yashab kelayotgan edi.

Buning ustiga, 14 ta respublika orasida rus tili keng miqyosda shu respublikada tarqalgan, aksariyat qozoqlar tili va madaniyatidan kechib rus tilida muloqot qilishga o‘tib ketgan edi.

Oradan 2 yil o‘tib, ittifoqdosh respublikalarning ayrimlarida mustaqillik harakatlari boshlanganda Olmaota namoyishi haqida gapirila boshlanadi.

Jumladan, 1989 yil bahorida qozoq yozuvchisi va shoiri Muxtor Shaxanov SSSR Xalq deputatlarining navbatdagi s’yezdida Olmaota voqeasi haqida ilk bor oshkora gapiradi. U SSSR rahbariyatiga maxsus komissiya tashkil etib, Olmaota voqealari tafsilotlarini qayta o‘rganish, hodisa sababli jazolanganlarning hukmlarini bekor qilish talabini qo‘yadi. Shundan so‘ng bu talablar boshqalar tomonidan ham yangray boshlaydi.

1989 yil 7 iyun kuni Qozog‘iston rahbari Kolbin ishdan bo‘shatiladi. Oradan ikki hafta o‘tib 22 iyun kuni 49 yoshli Nursulton Nazarboyev Qozog‘iston Kompartiyasi birinchi kotibi etib tayinlanadi. Shundan so‘ng Olmaota voqealarini taftish qilish tezlashib ketadi.

1989 yilda Qozog‘iston SSR Oliy Soveti qoshida Olmaota voqealarini qayta o‘rganish komissiyasi tuziladi. Muxtor Shaxanov uning raisi etib tayinlanadi.

Komissiya tomonidan Olmaota voqealariga tegishli barcha hukmlar qayta tekshirila boshlanadi. 1989 yil noyabr oyida Qozog‘iston SSR Oliy Soveti Shaxanovning Olmaota voqealari bo‘yicha tayyorlagan hisobotini ko‘rib chiqadi.

Shundan so‘ng Shaxanov raislik qilayotgan maxsus komissiya Olmaota voqealari qatnashchilarining shikoyatlarini ko‘rib chiqish bo‘yicha ishchi guruhga aylantiriladi.

Qayta tekshiruv boshlanganidan bir yil o‘tib, 1990 yil may oyida KPSS Markaziy Qo‘mitasi Olmaota voqealari haqida qaror qabul qiladi. Qarorda Markaziy Qo‘mitaning o‘zi tomonidan 1987 yilda qabul qilingan va Olmaota voqealari «qozoq radikal millatchiligining ko‘rinishi» deb chiqarilgan qaror bekor qilinadi.

O‘sha yili sentabr oyida Qozog‘iston Oliy Soveti prezidiumi komissiyasi tomonidan 1986 yil 17–18 dekabr voqealari yuzasidan chiqargan so‘nggi hal qiluv qarori e’lon qilinadi. Qarorda Olmaota voqealarida qozoq yoshlari millatchilik qilmagani va adolatsizlikka qarshi bosh ko‘targani aytiladi.

Shuningdek, qarorda 1986 yil dekabrda qozoq yoshlarining Kolbinga qarshi namoyishini «respublika taqdiriga befarq bo‘lmagani va o‘z fuqarolik pozitsiyasini bildirishi» deb baholanadi.

Ushbu qaror bilan parallel ravishda Qozog‘iston SSR Oliy sudi ham Olmaota voqealariga tegishli hukmlar yuzasidan qaror qabul qiladi. Qarorda Olmaota namoyishlarida qatnashgan 322 kishi 1987 yilda nohaq ayblangani aytiladi. Sud namoyishchilarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari bo‘lmagan deb topib ularni javobgarlikdan ozod etadi.

Oradan yana bir yil o‘tib, 1991 yil 12 dekabrda Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev Olmaota voqealarida qatnashgan va turli ayblovlar bilan ayblangan barcha fuqarolarni oqlash va ulardan javobgarlikni olib tashlash haqidagi farmonga imzo chekadi.

2006 yil 18 sentabr kuni Olmaota shahrida «Dekabr voqealari»ga bag‘ishlangan Ozodlik tongi yodgorlik majmuasi ochiladi. Unda mamlakat prezidenti Nursulton Nazarboyev ham qatnashadi.

«1986 yil dekabrda sodir bo‘lgan namoyishlarda qozoq yoshlari mustaqillik uchun maydonga chiqqandi. Vatan ozodligi uchun o‘tkazilgan namoyishlarni sobiq ittifoq mutasaddilari millatchilik deb baholashdi. Ammo qozog‘istonliklar hammasini ko‘rib-bilib turgandi. 1986 yil 17–18 dekabrda Olmaotada sodir bo‘lgan voqealar millatchilik ruhida bo‘lmagan. Buni o‘tgan 20 yillik tarixda Qozog‘istonda ko‘plab millatlar ahil-inoq yashab kelayotgani ko‘rsatib turibdi», – degan edi u yodgorlik majmuasining ochilish marosimida.

G‘ayrat Yo‘ldosh tayyorladi