1999 yil 26 avgust kuni Toshkentdan parvoz qilgan Yak-40 samolyoti To‘rtko‘l aeroportiga qo‘na olmay halokatga uchraydi. Ekipaj komandiri oddiy holda xatoga yo‘l qo‘yib, halokatga sababchi bo‘ladi. Oradan biroz o‘tib, To‘rtko‘l aeroporti o‘z faoliyatini to‘xtatadi.
Oʻzbekiston fuqaro aviatsiyasi tarixida yigirmadan oshiq aviahalokatlar roʻy bergan. Ularning asosiy qismi sobiq ittifoq davrida, bir nechtasi mustaqillik yillarida sodir boʻlgan. Mustaqillik yillarida sodir boʻlgan aviahalokatlar ham sobiq ittifoqda ishlab chiqarilgan eski samolyotlar bilan roʻy bergan. Ana shulardan biri 1999-yilda Toʻrtkoʻl aeroporti yaqinida sodir boʻlgan Yak-40 samolyotining halokati hisoblanadi.
Oʻshanda Yak-40 samolyoti uchuvchilari Toʻrtkoʻl aeroportiga qoʻnish chogʻida xatoga yoʻl qoʻyadi. Oqibatda samolyot aeroport chegarasidan chiqib ketib, qoʻshni hududga qulab tushadi. Bu hodisada ikki nafar yoʻlovchi halok boʻladi va yana bir qanchasi turli darajada tan jarohatlari oladi. Yak-40 esa yaroqsiz holga keladi.
Foto: Pinterest
Yak-40 samolyotlari
1960-yilda SSSR ministrlar soveti Il-12 va Il-14 samolyotlari oʻrniga zamonaviy samolyot ishlab chiqarish haqida qaror qabul qiladi. Shundan soʻng Aleksandr Yakovlev boshchiligida konstruktorlik byurosi yangi samolyot loyihasi ustida ishlay boshlaydi. 1964-yilda loyiha tayyor boʻladi va unga Yak-40 deb nom berishadi. 1965-yilda Yak-40 ning ilk nusxasi ishlab chiqariladi. Samolyot sinovlardan muvaffaqiyatli oʻtadi va uni ishlab chiqarishga ruxsat berishadi.
Foto: moscow-post.com
Mazkur samolyot qisqa masofalarga uchishga moʻljallangan boʻlib, uning turli rusumlari 27 nafardan 40 nafargacha yoʻlovchi oʻrniga ega boʻlgan. Samolyotga 3 nafar ekipaj aʼzosi va bir nafar bort kuzatuvchi xizmat koʻrsatgan.
Yak-40 samolyotlari olti ming metr balandlikkacha koʻtarila olgan. Uning maksimal tezligi soatiga 546 kilometrni tashkil etsa-da, samolyot parvoz vaqtida soatiga 300-400 kilometr tezlikda uchgan. Yak-40 ixcham boʻlgani uchun kichik aeroportlarga ham bemalol qoʻna olgan.
Yak-40 samolyotlaridan 1966-81-yillar oraligʻida 1 000 donadan oshiq ishlab chiqarilgan. Mazkur samolyot texnik jihatdan ancha mukammal boʻlgani uchun ularning bir qismi xorijga ham sotilgan. Sotsialistik mamlakatlar bilan birga uni dunyoning turli qitʼalaridagi koʻplab davlatlar ham sotib olgan.
Mavzuga oid
Foto: the-ec-way.com
Jumladan, Italiya, GFR, Fransiya, Shvetsiya kabi Yevropa davlatlari ham Yak-40 dan foydalanishgan. 1970-yillarda Yak-40 ning narxi turli rusumlariga qarab 3,5-4 million dollar atrofida boʻlgan.
Yak-40 samolyotlarini ishlab chiqarish 1981-yilda toʻxtatilgan. Shunday boʻlsa-da, ayrim davlatlarda bu rusumdagi samolyotlardan turli maqsadlarda hamon foydalanishmoqda.
Parvoz va halokat
1999-yil 26-avgust kuni Toʻrtkoʻlda halokatga uchragan Yak-40 1973-yilda ishlab chiqarilgan boʻlib, Oʻzbekiston fuqaro aviatsiyasida 26 yil xizmat qilgan edi. Oʻsha kuni ertalab samolyot 4 nafar ekipaj aʼzosi va 29 nafar yoʻlovchi bilan Toshkent aeroportidan parvoz qiladi. Toʻrtkoʻl shahriga yetib borguncha Yak-40 da hech qanday texnik muammo kelib chiqmaydi.
Foto: Avsim.su
Samolyot Toʻrtkoʻl aeroportiga qoʻnish chogʻida uchuvchilar uchish-qoʻnish yoʻlagiga tushishda xatolikka yoʻl qoʻyishadi. Ular aylanib olishda va tezlikni pasaytirishda moʻljalni notoʻgʻri olishadi. Oqibatda samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagidan oʻtib, aeroport hududidan chiqib ketadi va qulab tushadi.
Halokat oqibatda ikki nafar yoʻlovchi halok boʻladi. Yana bir necha yoʻlovchi turli darajada tan jarohatlari oladi. Yak-40 yaroqsiz holga keladi. Hodisadan koʻp oʻtmay Toʻrtkoʻl aeroporti ham oʻz faoliyatini toʻxtatadi.
Rasmiy xulosa
Yak-40 qulab tushgandan soʻng tuzilgan maxsus komissiya hodisa sabablarini oʻrganib, oʻz xulosalarini beradi. Unga koʻra halokatga uchuvchilarning qoʻnish chogʻida moʻljalni toʻgʻri ololmagani va tezlikni oʻz vaqtida pasaytirmagani sabab boʻlgani koʻrsatiladi.
Samolyot qoʻnish uchun Toʻrtkoʻl aeroportiga yaqinlashganda ekipaj komandiri uchish-qoʻnish yoʻlagiga moʻljalni notoʻgʻri oladi. Samolyotning tezligi ham belgilangandan yuqori boʻladi. Holat radarda koʻrinib turgan boʻlsa-da, dispetcher ham unga eʼtibor bermaydi va uchuvchilarga 500 metrgacha pastlashga ruxsat beradi.
Shundan soʻng ekipaj samolyot uchib oʻtayotgan joyning aniq koordinatalarini bilmagan holda chapga burilib, uchish-qoʻnish yoʻlagi joylashgan yerdan chetroqqa tusha boshlaydi. Oʻsha paytda samolyotning tezligi soatiga 170-200 kilometr oʻrniga 250 kilometr boʻlgan.
Samolyot 500 metr balandlikkacha pastlaganida uchish-qoʻnish yoʻlagiga 4 kilometr masofa qolgandi. Ekipaj aʼzolari samolyotning uchish-qoʻnish yoʻlagiga nisbatan notoʻgʻri yoʻnalishda pastlayotganini koʻrib turardi. Ana shu paytda ekipaj komandiri tepaga koʻtarilib, ikkinchi marta aylantirib kelish oʻrniga samolyotni keskin pasaytirishda davom etadi.
Bortmexanik va ikkinchi uchuvchi ekipaj komandiriga samolyotni tepaga koʻtarish va ikkinchi marta aylanib kelib qoʻnishni maslahat berishadi. Ammo u oʻjarlik qilib turib oladi va samolyot pastlashda davom etadi.
Samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagining boshlanish qismiga yetganida soatiga 250 kilometr tezlikda yerdan 4-7 metr balandlikda uchayotgandi. Shu paytda uchuvchi tezlikni pasaytiradi. Samolyotning tezligi soatiga 160 kilometrga tushadi. Ammo shunda ham belgilangan moʻljalga qoʻna olmasligi maʼlum boʻladi.
Samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagining boshlanish chegarasidan 965 metr oʻtib ketganidan soʻng ekipaj komandiri tepaga koʻtarilib, qayta aylanib kelib qoʻnishga qaror qiladi. Ammo endi kech boʻlgandi.
Ekipaj komandiri soatiga 160 kilometr tezlikda yer sathidan bor-yoʻgʻi 4-7 metr balandlikda uchayotgan samolyotni tepaga koʻtarishga ulgurmaydi. Samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagidan 2 kilometr oʻtib ketib, aeroportga qoʻshni boʻlgan hududda avvaliga elektr tarmoqlariga soʻng daraxtlarga urilib, qulab tushadi. Soʻng fyuzelyaj yerda 130 metrgacha sirpanib boradi va tepalikka urilib toʻxtaydi.
Halokatga uchragan boshqa Yak-40 samolyotlari
Yak-40 samolyotlaridan foydalana boshlangandan keyin bu turdagi koʻplab samolyotlar halokatga uchragan. Ilk halokat 1970-yil 3-sentabr kuni Tojikistonning Xoʻjand shahri yaqinida, soʻnggisi esa 2015-yil 22-avgust kuni Rossiyaning Qozon shahri yaqinida sodir boʻlgan.
Vikipediya maʼlumotlariga koʻra, 1970-2015 yillar oraligʻida turli davlatlarga tegishli boʻlgan 107 ta Yak-40 samolyotlari halokatga uchragan.
Ular orasida Oʻzbekiston fuqaro aviatsiyasiga tegishli bir nechta Yak-40 samolyotlari ham bor. Jumladan, sobiq ittifoq davrida 1974-yil 14-dekabr kuni Buxoroda, 1987-yil 13-yanvarda Toshkentda Yak-40 samolyotlari halokatga uchragan.
Mustaqillikdan keyin esa «Oʻzbekiston havo yoʻllari»ga qarashli uchta Yak-40 halokatga uchragan. Bular – 1999-yil 26-avgust kuni Toʻrtkoʻlda, 2003-yil 9-aprel kuni Urganchda, 2004-yil 13-yanvar kuni Toshkentda sodir boʻlgan.
Oʻzbekiston fuqaro aviatsiyasida sodir boʻlgan Yak-40 samolyotlarining halokatlariga aksariyat hollarda uchuvchilarning qoʻpol xatolari sabab boʻlgan. Masalan, Toʻrtkoʻl hamda 2004-yilda Toshkentda sodir boʻlgan halokatlar juda oʻxshash boʻlgan. Har ikkalasida ham uchuvchilar uchish-qoʻnish yoʻlagiga tushishda moʻljalni notoʻgʻri olishgan. Oqibatda har ikki holatda ham samolyotlar aeroport hududidan chiqib ketib, halokatga uchragan. 2003-yilda Urganchda halokatga uchragan Yak-40 ning esa dvigatelida nosozlik yuz bergan.
