So‘nggi qo‘ng‘iroqdan so‘ng. Bitiruvchilar kasb tanlashda nimalarni hisobga olishi muhim?

Zamon tez rivojlanmoqda. Farzandidan bir necha 10 yil oldin tug‘ilgan ota-ona hozir talab etilayotgan kasblar va qobiliyatlarni to‘la baholay olmasligi, zamonaviy kasblarni mutaxassislik sifatida ko‘rmasligi mumkin.

• Oylik maoshga asosiy urg‘u berish

Noto‘g‘ri kasb tanlashga yana bir sabab tanlov qilayotganda bo‘lajak sohasida qancha maosh olishi mumkinligiga urg‘u berishdan iborat. Buning natijasida ota-ona asosiy qarorni chiqaradi, bolalarning qobiliyati inobatga olinmaydi. Lekin qaysidir kasbda ishlash uchun insonning psixologik qobiliyati ham bo‘lishi kerak.

Masalan, matematikani yaxshi bilgan bola matematika o‘qituvchisi bo‘lishi yoki hisobchi bo‘lishi mumkin. Ikkala kasbga 2 xil qobiliyat kerak. O‘qituvchi bo‘lish uchun bolada muloqot va tushuntira olish qobiliyati bo‘lishi kerak bo‘lsa, hisobchilar ko‘proq introvert bo‘lishadi. Aynan shu nuqtayi nazardan qaysidir fanni bilishdan tashqari bolaning alohida qobiliyatlarini hisobga olish kerak.

• OTMga kirish imkoniyati kamligi va bu borada raqobat kuchliligi

Hammada ham talaba bo‘lish imkoni yo‘qligi sababli ba’zilar talaba bo‘lish istagida balli pastroq bo‘ladigan yo‘nalishlarga o‘qishga kiradi va balki keyinchalik umuman ishlatilmaydigan diplomni olishadi.

To‘g‘ri kasb tanlash nega muhim?

“Hayotning ma’lum qismi uyqu bilan o‘tsa, yana ma’lum asosiy qismi kasbga bog‘liq faoliyat bilan o‘tadi. Odam xohlamagan ishni qilish bilan umrini o‘tkazsa, o‘zi baxtli hayot kechira olmaydi.

Masalan, jamiyatdagi boshqaruv ishlariga ko‘pchilik intiladi, biroq hammada ham bunday qobiliyat bo‘lmaydi. Qobiliyatsiz odam boshqaruv sohasiga kelib qolsa, o‘z hayotini murakkablashtirishdan tashqari jamiyatga ham zarar keltirishi mumkin”, deydi psixolog Rozaliya Gabdulhaqova.

Diplom – hal qiluvchi emas

Hozirgi zamon mehnat bozori sifatli kadrlarga ehtiyoj sezmoqda. Aksar holatlarda uning qaysi OTMni tamomlaganidan ko‘ra qobiliyati ko‘proq hisobga olinmoqda.

Qolaversa, hech qaysi OTMda o‘qimasdan turib ham nufuzli kompaniyada ishlayotgan, biznes boshlagan yoshlar yetarlicha. Ularga turli o‘quv kurslarining o‘zi ham yetarli bo‘lgan.

O‘tgan yili Kun.uz bilan suhbatda Asaxiy.uz loyihasi asoschisi Firuz Allayev xuddi shu haqda fikr bildirgan edi. Tadbirkorning so‘zlariga ko‘ra, ma’lum kasblar, masalan, yurist yoki shifokor bo‘lish uchun, albatta, oliy ta’lim olish muhim, lekin hozir ommalashayotgan zamonaviy kasblar uchun diplomga ehtiyoj qolmagan.

“Bizda 18 yoshli bola maktabni bitirgandan so‘ng unga yo o‘qishga kir yoki oilali bo‘lib, biror joyga kirib ishlab pul top, degan bosimlar boshlanadi. Natijada o‘qishga kirmagan bola katta hayotga tez kirishga majbur bo‘ladi. Oliy ta’limda o‘qiyotgan talabada esa o‘z ustida ishlash uchun 4 yil vaqt bo‘ladi. Shuning uchun dasturchi bo‘lishni xohlagan yosh ham oliy ta’limga kirishi va o‘ziga kerakli malakani boshqa joyda bo‘lsa ham o‘rganishga harakat qilishi mumkin”, degandi Firuz Allayev.

Haqiqatan ham, aksar holatlarda shunday bo‘ladi. Masalan, “Mikrofon – qizlarda” loyihasi uchun intervyu bergan Rayhona Isroilova maktabni tugatayotganda ota-onasi o‘qishga kirmasa, o‘qimasa, turmushga berib yuborishlarini qat’iy shart qilib qo‘yganini aytgandi.

Oliy ta’limga kirmagan yoshlarning hayotda o‘rnini topishi, o‘z ustida ishlashi uchun imkon kamroqdek tuyulishi mumkin, lekin talaba bo‘lish bu yil bitiruvchilarning atigi 38 foiziga nasib qiladi. Unutmaslik kerakki, talabalikka erishishning o‘zi ham eng yaxshi tanlov bo‘lmasligi mumkin.

Dunyoda eng zamonaviy kasblar sifatida e’tirof etilayotgan mutaxassisliklar ro‘yxatiga nazar tashlab, ular orasidan oliy ma’lumot olish shart bo‘lganlarini topa olmadik:

• sun’iy intellekt mutaxassisligi;
• data science – katta ma’lumotlar ilmi bo‘yicha mutaxassis;
• robot muhandisligi;
• Full Stack Engineer – dasturiy ta’minot bo‘yicha yuqori malakali muhandis;
• Cloud Engineer – IT sohasiga oid mutaxassislik;
• savdoni rivojlantirish bo‘yicha mutaxassis;
• kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassis;
• xulq-atvor salomatligi bo‘yicha mutaxassis;
• mijozlar bilan ishlash bo‘yicha mutaxassis;
• JavaScript dasturchisi.

Demak, eng yaxshi tanlov – qobiliyat va imkoniyatlarni hisobga olib qilinadigan tanlovdir. Unga erishish uchun olib boradigan yo‘l xoh onlayn, oflayn kurslar, xoh 4 yillik oliy ta’lim bilan bo‘lsin, o‘z-o‘zingizniki bo‘la olishini his qilish – eng muhimi.

Zilola G‘aybullayeva tayyorladi.