“Bolaga hatto ota-onaning kuchi yetmayapti” - maktablardagi intizom haqida suhbat

O‘quv yili yakunida Toshkentdagi maktablardan birida intizomsiz o‘quvchini kaltaklagan o‘qituvchiga jinoiy ish ochildi, lekin yakunda u aybsiz deb topildi. Tarmoqlarda kimdir o‘qituvchini qoraladi, kimdir esa o‘quvchi va uning ota-onasini.

Kun.uz shu maktab direktori va jamoatchilik faollari ishtirokida bu kabi holatlarga olib kelayotgan sabablarni muhokama qildi.

Suhbatda Mirzo Ulug‘bek tumanidagi 275-maktab direktori Mavluda Nasriddinova, pedagoglar Shokir Tursun va Hamid Sodiq hamda huquqshunos Abdurahmon Tashanov ishtirok etishdi.

“O‘qituvchining qo‘lida richag yo‘q”

Shokir Tursun pedagogik nuqtayi nazardan o‘qituvchining harakatini oqlab bo‘lmasligini, lekin ro‘y bergan holat tizimli muammoning oqibati ekanini ta’kidladi.

— Pedagog sifatida vaziyatga munosabatim – o‘qituvchi xato qildi. Buni oqlab bo‘lmaydi. Ikkinchi tomon ham xato qildi. O‘qituvchi ham, o‘quvchi ham jazo olishi kerak edi.

Hozirgi kunda o‘qituvchini qo‘lida ayrim “richagcha”lar bor. U nima qilishi mumkin? Ichki ishlar xodimini chaqirish mumkin. O‘quvchi tinimsiz ravishda topshiriqlarni bajarmaganda, yomon baho qiyishi mumkin. Lekin bu ikkalasini qilgandayam tayoq o‘zining boshida sinadi. Birinchi navbatda “RayONO” chiqadi tumanning obro‘si, tarmoqqa chiqmasligi uchun. O‘qituvchi qaytarib olishga majbur bo‘ladi arizani. Agar qaytib olmasdan prinsipda turadigan bo‘lsa, unga bosim boshlanadi. Ish bo‘lgan joyda har qanaqasiga kamchilik topish mumkin. 2 baho qo‘yadigan bo‘lsa: bu ikkilar hozirgi amaldagi yangi baholash tizimi bo‘yicha hech qayoqqa o‘tmaydi. Ya’ni bu richag ham qo‘ldan ketdi va endi tayoq qoldi. Sabr kosasi to‘lgan paytda tayoq ishlatyapti.

Jamiyatimiz shuni tushunish kerak, tizim o‘qituvchini shunga olib borib qo‘ydi. Tizim o‘qituvchining qo‘liga intizomsiz bolalarga qarshi hech qanday richag bermayapti yoki tizimning o‘zi richag vazifasini o‘tamayapti. Rivojlangan davlatlarda tizimning o‘z richagi bor, o‘qituvchi bunaqa vaziyatlarda faqat bolaning intizomsizligi haqida xabar beradi, qolganiga aralashmaydi, qolganini tizim bajaradi. Ota-onani chaqirish, ichki ishlarga olib borish – hammasini tizim bajaradi.

“Bolaga ota-onasining ham so‘zi o‘tmayapti”

Maktab rahbari Mavluda Nasriddinova muammoning ildizlaridan biri sifatida oilaviy muhit va ajrimlar ko‘payganini qayd etdi.

— Hozir o‘quvchilarimiz orasida shunaqa qizlar bor: umuman maktabga kelishni xohlashmaydi. 15-16 yoshdan umuman maktabga kelishmaydi. Ular maktabdan tashqarida o‘zlariga ish topib olishadi, biz mahalla, IIB bilan tushuntirish ishlari olib boramiz. Ota-onani chaqirgan taqdirdayam, ularniyam kuchi yetmaydi. Ota-ona faqat bolasiga qarab turadi, unga ta’sir o‘tkaza olmaydi.

Hozir ko‘p bolalarda ota-onaga bo‘ysunish yo‘q. Buning sabablaridan biri – bugungi kunda ota-onalar o‘rtasida ajrimlar juda ko‘p. Bunga alohida qarashimiz kerak. Hozirgi kunda o‘zbek oilalarining orasida qonuniy ajrashmasdan turib boshqa-boshqa bilan yashab yurganlar oz emas, buniyam ochiq gapirish kerak. Bu narsani voyaga yetib, tarbiya olib kelayotgan bolalar oilada ko‘ryapti. Otasi boshqaga uylanib olyapti, onasi boshqaga erga tegib olyapti. Bola qaysi biridan tarbiya olsin? Ota-onaning o‘zi farzandining oldida tili qisilib qolyapti ko‘p hollarda. Ilgari bunaqa holatlar kam bo‘lgan. Oxirgi 10 yilda juda ko‘payib ketdi.

Ilgari qaysidir sinfda ajrashgan oilaning farzandi bo‘lsa, vahima bo‘lardi, pedagogik jamoa bolaga rahmi kelib, unga boshqacha qarardik. Hozir esa bitta sinfga kirsangiz, 35-36 o‘quvchidan teng yarmining ota-onasi ajrashgan. Ba’zi joylarda otalar o‘z farzandi qolib keyingi olgan xotinining bolalarini boqadi. O‘z zurriyodini boqmaydigan otalar bor.

“Bolalar bilan bog‘liq jiddiy axloqiy masalalar bor”

Pedagog va huquqshunos Hamid Sodiqning fikricha, jamoatchilikka chiqib qolgan mojarolar – maktablardagi haqiqiy muammolarning faqat ko‘rinayotgan qismi xolos.

— Hozir butun dunyoda ta’limda krizis bor. Ma’lumki, ta’limning markazida bilim berish turadi, lekin hozir maktabdan tashqarida ham bilim olish imkoniyati juda keng: axborot asrida bola darsga kelmasdan ham bilim ola oladi. Hatto maktabning ishtirokisiz bolalar fan sertifikatlarini olib, oliy ta’limga ham kira olishadi. Bundan tashqari, masalan ota-onamga dars bergan o‘qituvchilar menga ham dars o‘tishgan. Hozir esa o‘quvchi bilan o‘qituvchining yosh farqiga qarang, ular deyarli bir avlod. Shu kabi omillar o‘quvchilar ko‘z o‘ngida o‘qituvchining statusi pasayishiga olib kelyapti.

Qolaversa, prezident maktablari tashkil etilgani va xususiy maktablar ko‘payib borayotgani hisobiga, oddiy davlat maktablarida bilimi, axloqi va dunyoqarashi bo‘yicha yuqori turuvchi elitar bolalar ulushi kamayyapti. Ular sinflardagi mo‘tadillikni ta’minlab berardi. O‘qituvchilar boshqa o‘quvchilarga ularni misol qilib keltira olardi. Prezident maktablari kerak, men ular ochilganini tanqid qilmoqchi emasman, lekin bu ma’lum bir oqibatlarni vujudga keltiryapti.

Ikkinchi to‘lqin ta’siriga kelsak, elit maktablar va xususiy maktablarda yaxshiroq oylik to‘lanishi va sharoitlar yaxshiligi hisobiga, malakasi yuqoriroq o‘qituvchilar ham tabiiy ravishda oddiy maktablardan chiqib ketyapti.

Internetga chiqayotgani – maktabdagi holatlarning aslida bir foizi ham emas. Maktablarda bolalar bilan bog‘liq shunday dahshatli jinoyatlar, axloqiy masalalar bor. Ko‘pincha bu masalalar aytilmaydi, hech kim buni eshitgisi kelmaydi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar va direktor, sinf rahbari biladi xolos.

“Huquqiy nigilizm ko‘zga tashlandi”

Abdurahmon Tashanov maktab ta’limi va umuman yoshlar hayotiga oid sifatli sotsiologik tadqiqotlarga katta zarurat borligini aytdi.

— O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasida chiqayotgan mojarolar – zanjir reaksiyasiga o‘xshaydi. Chunki o‘qituvchilar ham o‘z vaqtida ayrim mansabdorlar tomonidan kamsitilgan, huquqlari poymol qilingan holatlar ko‘p bo‘ldi. Natijada zanjir reaksiyasi, ya’ni avval o‘qituvchining o‘zi “kaltak yeydi” va orqasidan bevosita o‘ziga tobe bo‘lgan o‘quvchiga qo‘l ko‘taradi.

Ikkinchidan, bu – o‘qituvchiga emas, tag-zamirida ilmga bo‘lgan munosabat yotibdi. Agar bizda jamiyatdagi shunaqa muammolarni o‘rganadigan, tahlil qiladigan sotsiologiya institutlari, nodavlat tashkilotlari, jamoat birlashmalari bo‘lganda, o‘ziga yarasha diagnozlar qo‘ysa bo‘lardi.

275-maktabdagi holatni ko‘rib turibmiz, bunaqa holat bilan uzoqqa borib bo‘lmaydi. O‘quvchini urdi, ish qo‘zg‘atildi, jamoatchilik fikr bildirdi, keyin jinoyat ishi tugatildi va jamoatchilik yana xursand bo‘ldi. Aslida bu yerda huquqiy nigilizm bor: haqiqatdan chora ko‘rilishi kerak bo‘lgan insident sodir bo‘ldi, tan jarohati bilan bog‘liq masala bor, lekin ish tugatildi.

Muammo bu bilan tugamaydi. Boshqa maktablarda bu narsa davom etaveradi. Chunki biz hozir ijtimoiy depressiya davridamiz: narx-navolar oshishi, iqtisodiy muammolar ko‘payishi, aholi o‘rtasidagi tabaqalashuv, ta’limdagi muammolar va boshqa kompleks masalalar bor. Shu fonda bu qayta-qayta yuzaga kelaveradi. Bugun Toshkentda bo‘lsa, ertaga Farg‘onada yoki boshqa joyda bo‘ladi. Bu muammolar ilgariyam bo‘lgan, lekin hozir OAVda, ijtimoiy tarmoqlarda nisbatan erkinlik bo‘lgani uchun bular bizga ko‘proq ko‘rinyapti.

Suhbatni to‘liq shaklda Kun.uz'ning YouTube-kanalida, video orqali tomosha qilishingiz mumkin