Diplomning davri ötdi. Tanlov qarşisidagi yoşlar nimalarni bilişi kerak?
|19:59 / 13.06.202142 01911 min
Oliy ma'lumotli böliş yaxşi maoşli işga kirişni kafolatlaydigan zamon ötdi. Endi diplomning ahamiyati avvalgidek emas. Muhimi – malaka, tajriba va öz ustida işlaş.
OTMlarga qabul boşlanişiga oz qoldi. Öqişga hujjat topşirayotgan abituriyent oliy ta'lim oliş özi uçun yaxşi kelajakka yöl oçib berişidan umid qiladi. Lekin hozirgi şaroitda faqat oliy ta'lim olib diplomli bölişning özi mehnat bozorida örin topiş uçun kamlik qiladi.
Endi mehnat bozori özi uçun malakali kadrlarni talab qilmoqda, diplom esa birinçi darajali ahamiyatini yöqotib boryapti.
Özbekiston aholisining 1,6 millioni – işsiz
Senat yalpi majlisida aytilişiça, 2021 yil 1 yanvar holatiga köra respublikada iqtisodiy faol aholining 1,6 mln nafari işsiz. Ularning 805,2 ming nafari – yoşlar, ya'ni 16–30 yoş oraliğidagi fuqarolar.
Mehnat bozoriga 2021 yilda yana 560 ming bitiruvçi kirib keladi. OTMlarni 103 mingdan ortiq, umumta'lim maktablarini 440 mingga yaqin, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarini 18 mingdan ziyod yoşlar tamomlaydi.
Natijada 2021 yilda yoşlar bandligini ta'minlaş uçun ehtiyoj 1,3 milliondan oşadi.
Faqatgina oliy ma'lumotli kadrlarning özi bir yilda 103 mingdan ortiqqa köpaymoqda. Bu esa şunça yangi mehnat resursi iş örni uçun da'vogar bölişini anglatadi. Mehnat resursi bilan boğliq raqamlar yildan yilga oşib boraveradi.
Oliy ta'lim tizimini 2030 yilgaça rivojlantiriş konsepsiyasida yoşlarni oliy ta'lim bilan qamrab oliş darajasini 2030 yilga qadar 50 foizga yetkaziş belgilangan. Ötgan yili bu körsatkiç 25 foiz edi.
Demak, 9 yildan keyin oliy ma'lumotli kadrlar soni deyarli ikki baravarga (xususiy universitetlar tayyorlaydigan kadrlar hisobiga undan ham köproq) oşadi. Bu – kadrlar bozorda non topişi uçun kuçli kuraş boşlanişini anglatadi. Kuraşda ğalaba qozonib işli böliş uçun esa faqat diplomli emas, malakali kadr böliş köproq muhimdir.
«Diplom yaqin kelajakda heç narsani hal qilmaydi» — Abduvali Xoliqov
Mavzuga oid
«Kelayotgan öquv yilidan barça OTMlarning birinçi kurs talabalari uçun kredit-modul tizimi joriy etiladi. Bu tizimda öqiş uçun talaba öz ustida köproq işlaşi kerak. Agar öz ustida işlamasa, uning kursdan qoliş ehtimoli oşadi va öqişni tugatişi uçun 8 yil muddat beriladi», deya oliy ta'limda yangi tizimga ötilayotgani haqida ma'lumot bergan edi Oliy va örta maxsus ta'lim vazirligi boş boşqarma boşliği Abduvali Xoliqov Xpress.uz'ga bergan intervyusida.
«Bizda OTMga kirdingmi, bitirib ketişing şart degan fikr singib qolgan. Bu notöğri va endi bunday bölmaydi. Hozir OTMlarda talabalar soni yetarliça. 5-6 yil oldin talabani haydasa, ştat qisqarib ketadi, degan fikrlar bölgan. Endi talabalar ham, ota-onalar ham OTMga kirgandan söng faqat diplom olişini emas, kelajakda yaxşi mutaxassis bölib çiqişini öylaşi kerak.
Diplom yaqin kelajakda heç narsani hal qilmaydi. Sababi kadrlar soni köpaygaç, raqobat ham oşib boradi.
Şu paytgaça bizda faqat ehtiyojga qarab kadr tayyorlangan. Ehtiyoj 50-60 ming ekani hisobga olinib, şunça kadr tayyorlangan va bu bitta joyga faqat bir nafar odam iş uçun talabgor bölib borganini bildiradi. Öz-özidan bitta öringa 5-6 bitiruvçi borsa, bu yerda iş beruvçi ham öylab, öziga foyda keltiradiganini işga oladi. Natijada, işga kira olmagan qolgan bitiruvçilar ikkinçi mutaxassislikda öqiydi, öqisa ham yaxşiroq öqiydi. Yoki malaka oşiriş kurslariga borib öz ustida işlaydi.
Işga kirganlari ham öz ustida işlaydi, sababi u öz örnini özidan keyin keladigan biror kişiga berib qöyişni xohlamaydi», – deydi Abduvali Xoliqov.
Yoki migrantlik tanlovi...
Yaqindagina bir tanişim Rossiyaga işlaş uçun ketdi. Hozir mamlakatning şaharlaridan uzoq bir nuqtada joylaşgan örmonda taşkil qilingan yoğoç işlab çiqaruvçi korxonada işlayapti. U – oliy ma'lumotli kadr.
Taşqi mehnat migratsiyasi agentligi bergan ma'lumotga köra, 2021 yilning dastlabki 5 oyida 17 350 nafar fuqaro agentlik tomonidan xorijda işga joylaştirilgan. Ularning aksari Rossiya va Qozoğistondan iş topgan.
Bu raqamlar agentlik işga yuborgan migrantlarga tegişli, umumiy hisobda esa çetga işlaş uçun ketganlar bundan karrasiga köproqligi şubhasiz.
«Öqişga kirmasa, bolaga bosimlar kuçayadi»
Firuz Allayev, Asaxiy.uz loyihasi asosçisi:
— Avvalo, mehnat bozorida iş topiş uçun oliy ta'lim oliş kerakmi yoki yöqmi degan savolga javob bersak. Agar fizik, şifokor, siyosatşunos yoki yurist bölmoqçi bölsangiz, bu kasblarni oliy ma'lumotli bölmasdan egallab bölmaydi. Şuning uçun ham birinçi savolni töğri qöyiş kerak: men tanlayotgan kasbga diplom muhimmi yoki muhim emasmi? Agar muhim bölsa, oliy ta'lim oliş kerak.
Lekin ba'zi kasblar, masalan, marketolog uçun uning marketing strategiyasini töğri şakllantirib, sotişni taşkil qila olişi diplomidan köra muhimroq. Yoki dasturçi uçun kerakli kodni yoza olişi diplomdan muhimroq. Biroq kasb malakasiga ega böliş uçun oliy ta'lim şart bölsa, albatta, öqiş kerak.
Lekin bizda 18 yoşli bola maktabni bitirgandan söng unga yo öqişga kir, yoki oilali bölib, biror joyga kirib işlab pul top, degan bosimlar boşlanadi. Natijada, öqişga kirmagan bola katta hayotga tez kirişga majbur böladi. Oliy ta'limda öqiyotgan talabada esa öz ustida işlaş uçun 4 yil vaqt böladi. Şuning uçun dasturçi bölişni xohlagan yoş ham oliy ta'limga kirişi va öziga kerakli malakani boşqa joyda bölsa ham örganişga harakat qilişi mumkin.
Bundan taşqari, oliy ta'lim oliş kelajakda mamlakatning elita qatlami bölişga ham yordam beradi. Bu taniş-biliş orttiriş, networking qiliş imkoniyatini beradi va kelajakda yaxşi hamkorlar topişni anglatadi.
Fikrimça, tanlangan kasbni egallaş uçun diplom majburiy bölsa, oliy ta'lim oliş şart. Agar kasb uçun diplom şart bölmasa, uni boşqa usullar bilan ham egallaş mumkin. Muhimi – malaka. Sababi diplom bormi yoki yöqmi farqi yöq, hozir faqat malakali, öz kasbida professional bölganlargina yaxşi iş topib, yaxşi yaşaydi.
«Muhimi – natija, diplom emas»
Dildora Otajonova, Teodora Goods korxonasi rahbari, Dalatech loyihasi muallifi:
— Men uçun diplom birinçi örinda turmaydi, işga kiriş uçun kelganlarni malakasiga qarab tanlayman. Hatto hozir men bilan işlayotgan xodimlarning birortasida oliy ma'lumot diplomi yöq, lekin ular öz işini yaxşi bajarişyapti.
Xodimlarning malakaga ega böliş uçun qisqa muddatli kurslarga borib, kerakli könikmani olişlari ham yetarli, menimça. Muhimi – natija, diplom emas.
«Diplomim bölmagani uçun davlat işiga kirolmay, xususiy sektordan iş topdim»
Mirolim Isajonov, jurnalist:
— Jamiyatda hali ham diplom malakadan ustun degan qaraş bor, deb öylayman. Sababi köpinça davlat taşkilotlariga işga kirmoqçi bölganlardan uning malakasi, öşa kasbga qiziqişidan ham oldin diplomini söraşadi. Şu sabab ham odamlarda diplom eng muhimi, degan qaraş şakllangan va bu ularning ongostidan öçmayapti, deb öylayman. Agar iş joyida xodimlarning qiziqişi va malakalari bilan birinçi navbatda qiziqilsa, köproq foydali bölardi.
Hozir örta maxsus ma'lumotli bölsa-da, bir neça til biladigan, axborot texnologiyalaridan xabardor kadrlar bor. Ular öz vaqtida oilaviy şaroiti yoki boşqa sabablar bilan oliy ma'lumot ololmasdan özini işga urgan. Hozir xususiy sektor bunday kadrlarga iş beryapti. Masalan, özim 2014 yilda OTMga kira olmaganim sabab jurnalistika sohasida işlay boşlaganman va haligaça oliy öquv yurtiga kira olmayman, sababi OTMga kiriş uçun alohida tayyorgarlik körişga imkonim bölmagan. Lekin bundan afsuslanmayman. Hozir öz işimga egaman.
Biroq vaqtida oliy ma'lumot haqidagi diplomim yöqligi uçun Andijon viloyat naşrlariga işga kira olmaganman, şundan söng xususiy taşkilotlarda işlay boşlaganman.
Kuzatişlarim böyiça davlat taşkilotlarida lavozimning oşişi ham diplomning, magistr darajasining mavjudligiga köproq boğliq. Lekin asosiy e'tibor xodimning malakasiga qaratilsa, maqsadga muvofiqroq bölardi.
Maoş miqdori malaka darajasi bilan ölçanadi
Malaka şunçalik muhimki, u qança oylik olişni, qanday muvaffaqiyatga erişişni belgilab beradi.
Masalan, professional şifokor bölsangiz, oilaviy poliklinikadagi juda kam oylikka işlab ötirmaysiz (tibbiyot xodimlarining örtaça oylik iş haqi 2 mln söm, ular – eng kam maoş oluvçilar qatorida) xususiy şifoxonalarda işlaşingiz mumkin. Ularda köproq oylik oliş va karera qiliş imkoni yuqoriroq.
Yoki öqituvçi bölsangiz, özingiz alohida öquv markazi oçişingiz yoxud şunday markazlardan biriga işga kirişingiz, xohlaganingizdek dars berişingiz mumkin.
Xullas, izlasa, imkoni topiladi. Faqat kasb tanlaşda qiziqişlarga katta ahamiyat beriş, ta'lim olişda malakaga ega bölişni asosiy öringa qöyiş maqsadga muvofiq.
Darvoqe, Senat yalpi majlisida ma'lum qilinişiça, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan yuritiladigan Yagona milliy mehnat tizimida oliy ma'lumot talab etadigan(!) 19 177 ta böş iş örni uçun 1 mln sömgaça, 26 754 ta böş iş örni uçun 2 mln sömgaça maoş taklif etilyapti.
Demak, hozir Özbekistonda oliy ma'lumotlilar uçun 46 mingga yaqin böş iş örni bor. Lekin Senat bu maoş kontrakt tölab öqigan bitiruvçilarni qoniqtirmasligini bildirgan. Lekin bunday oylik faqat kontrakt tölaganlarni emas, grantda öqiganlarni ham qoniqtirmaydi.
Xullas, tanlov öz qölingizda. Xohlasangiz, yaxşi ta'lim olib (yo OTMda, yoki bevosita işning özida) özingiz uçun özingiz oylik belgilaydigan darajaga erişing. Agar bunga xohişingiz bölmasa, unda diplomingiz bölsa-bölmasa, sizni 1-2 mln söm maoşlik işlar kutyapti.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
