O‘zbekistonda qurilish sohasi shiddat bilan rivojlanib bormoqda.
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi 10 yil ichida qurilish ishlari hajmi 11 barobar ko‘paygan. 2011 yilda 9,5 trln so‘mlik qurilish ishlari bajarilgan bo‘lsa, 2021 yilda bu ko‘rsatkich 107 trln so‘mdan oshdi.
Shuningdek, qurilish korxonalari soni ham yildan yilga ko‘payib bormoqda. 2022 yil 1 yanvar holatiga O‘zbekistonda 43695 ta qurilish korxonasi faoliyat ko‘rsatgan. Bu avvalgi davrga nisbatan 2745 taga ko‘p. 2021 yil davomida 6341 ta qurilish korxonasi yangidan tashkil etilgani e’tiborga loyiq.
Raqamlar hayratga soladi, ammo sifat qanday?
Hozirgi vaqtda ko‘chmas mulk bozoridan uy-joy xarid qilishning bir necha usuli bor. Ular orasida hali qurilishi boshlanmagan yoki tugallanmagan uy-joylar uchun qurilish korxonasi bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri shartnoma tuzish, bir dona ham g‘ishti qo‘yilmagan uy uchun oldindan pul to‘lash holatlari ham uchraydi. Aksariyat hollarda bunday bitimlar umuman sug‘urtalanmayapti. Mijozlar qurilish korxonasi rahbarining «chin so‘ziga» ishonib, katta miqdordagi mablag‘larni uning qo‘liga topshirib qo‘ymoqda.
Mijoz uchun katta tavakkalchilik bilan bog‘liq bo‘lsa-da, bunday shartnomalar xalq orasida ommalashgan. Afsuski, bu bilan bog‘liq noxush hodisalar, ya’ni pullarni maqsadsiz sarflash, talon-toroj qilish, qurilish korxonasining bankrotga uchrashi, iste’molchilar esa juda katta mablag‘laridan ajralib qolayotgani, bu pullarni qaytarish ham so‘roq ostida qolayotgani kabi holatlar uchramoqda.
Bir misol keltiramiz. Xorazm viloyatida A.K.S korxonasi rahbari O.Q. va uning o‘g‘li D.Q. qurilayotgan ko‘p qavatli uyning 36 ta xonadonini 67 fuqaroga oldindan sotgan. Qurilish oxiriga yetkazilmay qolgan, to‘plangan mablag‘lar talon-toroj qilib yuborilgan. Oxir-oqibat, «firibgar quruvchilar» sudlanib, tegishli jazosini olgan. Sud qarorida ularning qilmishidan jabrlanganlar soni 114 nafar ekani, yetkazilgan zarar miqdori 17 milliard so‘mdan oshgani ko‘rsatilgan. Aybdorlarga jazo tayinlangan bo‘lsa-da, jabrlanuvchilarning pullarini qaytarish masalasi mavhum bo‘lib turibdi. Qonunga ko‘ra, chala bitgan bino auksion orqali sotilib, mablag‘lar jabrlanuvchilarga qaytarilishi kerak. Albatta, bu jarayon tezda amalga oshmaydi. Bundan tashqari, aldangan odamlar pullarini to‘liq miqdorda qaytarib olishi masalasi ham so‘roq ostida.
Mijozlar endi o‘z muammosi bilan yuzma-yuz qolmoqda. Ular «quruvchi-tadbirkor»ning quruq va’dasiga ishonib, firib qurboni bo‘lishdi.
O‘zbekistonda qariyb 44 mingta qurilish korxonasi faoliyat yuritayotgan bo‘lsa, ularning mijozlar oldidagi majburiyatlarini bajarishni o‘z «vijdoniga» havola qilib qo‘yish – noto‘g‘ri tizim. Bu borada metin qonuniy dastaklar kerak.
