Energetika vaziri - çeklovlar, blekaut, gaz taqsimoti va xususiylaştiriş haqida
|14:00 / 09.12.202230 51711 min
Energetika vazirligi vazir Jörabek Mirzamahmudovning aholidan kelib tuşgan qator savollarga videojavoblarini taqdim etdi. Kun.uz savol-javoblar orasidan ayrimlarini keltirib ötadi.
— Özbekistonda atom elektrostansiyasi qurilsa, elektr energiya yetişmovçiligi qay darajada bartaraf etiladi?
— Hozirda biz rejalaştirgan, muzokara olib borayotgan AESning quvvati 1200 megavattlik ikkita energoblokdan iborat bölişi rejalaştirilgan. 2400 megavatt quvvatga ega AES bir yilda 18 mlrd kVt/soat elektr energiyasini işlab çiqariş va uning asosiy qismini elektr tarmoqlariga uzatiş imkoniyatini beradi. Bu – hozirgi kundagi iste’molning 20-22 foiziga teng bölsa, talab ösişi va AES qurilişi muddatini inobatga olganda öşa vaqtdagi iste’molga nisbatan 10-15 foizini taşkil etişi mumkin.
— Aholida elektr iste’moli oşişini hisobga olganda, mamlakatda yana takroran “blekaut” böliş xavfi bormi?
— Blekaut bu texnologik holat, bunday xavf doim bor. Buni inkor qiliş kerak emas. Çunki energiya tizimimiz qöşni mamlakatlar bilan integratsiyalaşgan.
Şuni inobatga olgan holda biz yanvar oyidagi blekautdan tegişli saboqlar çiqargan holda birinçi örinda avtomatik öçiriş qurilmalari, avariyaviy holatlarning oldini oliş tizimlari, markaziy dispetçerlik tizimi taşkil qilindi. Çeklovlar kiritilayotganining ham asosiy maqsadi ham nazoratli öçirib, blekaut holatining oldini olişdir. Agarda şunday çeklovlar kiritilmasa, albatta, bu energotizimning izdan çiqişi va blekautga olib keliş ehtimolini keltirib çiqaradi.
— Toşkent şahridagi xonadonlarga issiqlik ta’minoti belgilangan me’yorlarda yetkazib berilmayapti. “Veolia Energy” kompaniyasi buni hisobga olib, iste’molçilar bilan qayta hisob-kitob qilib çiqadimi?
— “Veolia Energy” kompaniyasi Toşkent şahridagi issiqlik ta’minoti tizimini boşqaruvga olgan. Buni qanday amalga oşirişi va majburiyatlari közda tutilgan. Albatta, agar temperatura rejimi ta’minlanmagan taqdirda, bu şartnomada körsatiladi va şartnomada belgilangan normalar asosida qayta hisob-kitob qilinişi şart.
Asosiy muammo – tabiiy gaz bosimining pasayişi, buning oqibatida ular yetarli darajada issiqlikni generatsiya qilib berolmayotgani.
Hozirgi kunda Vazirlar Mahkamasining tegişli farmoyişi loyihasi tayyorlanyapti, xorijiy hamkorlar bilan muzokaralar olib borilyapti. Birinçi örinda Toşkent şahridagi, keyinçalik barça yirik şaharlardagi yirik issiqlik markazlarini davlat-xususiy şeriklik tamoyillari modernizatsiya qiliş közda tutilgan.
Mavzuga oid
Bu nima beradi? Modernizatsiya natijasida issiqlik markazlari issiqlik ta’minotini yetkazib beriş bilan birga, elektr energiyasi ham işlab çiqaradigan böladi. Issiqlik markazlarida işlab çiqarilgan elektr energiyasi energotizimga uzatiladi. Bu iqtisodiy tarafdan juda samarali böladi.
Veolia kompaniyasi bundan taşqari issiqlik yetkazib beriş tizimlarini modernizatsiya qiliş, tarmoqlarni almaştiriş böyiça ham majburiyatlar olgan. Bu belgilangan muddatlarda, dastur asosida amalga oşiriladi.
— Umumiy ovqatlaniş joylarida energiya yetişmovçiligi tufayli qozonlarning bir neçtasini öçiriş talabi qonuniymi?
— Albatta qonuniy. Bu – Vazirlar Mahkamasining 2018 yildagi tegişli qarori bilan belgilangan. Nafaqat bu qarorda, balki gaz ta’minlovçi korxonalar va iste’molçilar örtasidagi şartnomalarda ham belgilangan. Unga köra, ob-havo keskin sovigan paytda tabiiy gaz eng avvalo aholi va ijtimoiy soha obektlarga yetkazib beriladi, şundan kelib çiqqan holda muqobil yoqilğiga ötiş imkoniyatiga ega obektlarga çeklovlar kiritilişi, kerak bölsa öçirilişi ham közda tutilgan.
Oşxonalar ham şu toifaga kiradi. Çunki ular alternativ ravişda yo suyultirilgan gaz, yo kömir, yo ötinda, yoki elektr peçlarda, elektr qozonlarda ovqat pişiriş imkoniyati bor.
— Özbekistonga energiya resurslari Rossiyadan keltiriladimi?
— Hozirgi kunda biz elektr energiyasini Turkmanistondan import qilyapmiz. Yozgi davrda Qirğiziston va Tojikistondan import qilamiz. Qozoğiston, Rossiya va Turkmanistondan esa neft va neft mahsulotlarini import qilamiz. Hozirgi kunda bundan boşqa resurslar Rossiyadan import qilinmayapti.
— Şifoxonalar, tuğuruqxonalarda elektr energiyasidan uzilişlar kuzatilmoqda. Ular qöşimça transformatorlar bilan ta’minlanmaganmi?
— Bu transformatorlarga oid masala emas, bu – energiya tarmoqlaridagi uzilişlar va çeklovlar masalasi. Bunday çeklovlar kiritilganida kasalxonalar va şu kabi toifaga kiruvçi obektlarni maksimal ravişda çeklovlarga kiritmaslik közda tutilgan. Lekin avariyaviy öçiş holatlari uçun barça şifoxonalarda dizel generatorlari va muqobil energiya ma’lum bir muddatga bölişi şart.
Hukumat komissiyasi va joylardagi işçi organlar doimiy ravişda nazorat qilib, örganib boryapti. Ayniqsa Farğona vodiysidagi viloyatlarning şifoxonalarida şunday generatorlarning mavjud emasligi yoki ta’mirtalabligini inobatga olib, hozir hukumatning tegişli farmoyişi tayyorlanib, soğliqni saqlaş tizimiga ajratilgan mablağlar doirasida qöşimça mablağlarni yönaltirgan holda, generatorlar bilan ta’minlaş çoralari körilyapti.
— Iste’molçilar elektr energiyasidagi yetişmovçilik va yetkazilgan zararni undiriş uçun sudga murojaat qilsa, zarar undiriladimi?
—Har qanday fuqaro yoki tadbirkor sudlarga murojaat qilişga haqqi bor. Albatta, şartnomaviy majburiyatlardan kelib çiqqan holda. Agarda ogohlantirişsiz, e’lon qilingan rejasiz öçiriş avariyaviy holatlardan taşqari röy bergan bölsa, sudga murojaat qilinganida isbotlansa, tegişli zarar qoplab beriladi. Avariyaviy holat fors-major hisoblanadi va u barça şartnomalarda közda tutilgan.
Barçamiz – iste’molçilar ham, ta’minotçilar ham qonun asosida işlaşga örganişimiz kerak, bunga hammamiz rioya qilişimiz kerak, deb öylayman.
— Metan gaz quyiş şoxobçalarining aniq iş vaqtini e’lon qiliş mumkinmi?
— Bu böyiça işlayapmiz. Kelişilgan grafiklar bor. Bu hamma joyga yetkazilgan. Lekin iste’molning keskin oşişi natijasida har bir hududning spetsifikasidan kelib çiqqan holda, mahalliy hokimiyat vakillari bilan birgalikda hududiy korxonalarimiz qöl usulida boşqarib (“ruçnoy rejim”), regulyatsiya qilib turilibdi.
Odamlar uyiga qaytib, keçki ovqat pişiradigan vaqtda trubalarda yetarli gaz bölişi uçun kunduzlari asosan soat 15dan boşlab AGTKSlarni öçirişni boşlayapmiz. Ertalabki iste’mol oşgan vaqtda ham şunga moslab, gaz şoxobçalarining faoliyatiga çeklov kiritilyapti.
Albatta, grafiklar bor, lekin ayrim hollarda bu grafiklarga kunbay özgartiriş kiritişga ham majbur bölinyapti. Çeklovlar ham şunga qarab moslaştirilyapti.
— Nima uçun Özbekistonning Xitoyga gaz eksporti haqidagi raqamlar turliça körsatilyapti?
— Taşqi savdo faoliyatida bu tafovutlar doim bölib kelgan. Har qanday hukumatlararo komissiyalar işida iştirok etganda, muzokaralarda statistikani olib borişning turli xil usuli, mahsulot qayerda qanday rasmiylaştirilişi, qaysi nuqtada buni çegara deb hisoblaş, uyoqdagi qöşimça tölanadigan tölovlar, bojxonadan ötişi, rasmiylaştiriş... Bunday tafovut har doim bölgan va bularning birini aniq yoki notöğri deyiş, öylaymanki, bu özimizning şartnomaviy majburiyatlar doirasida, tegişli formula asosida, tegişli şartnomaviy tölovlar amalga oşiriladi, biz şu böyiça statistikaga topşirib boramiz.
— Gaz quyiş şoxobçalariga gaz töğri taqsimlanyaptimi?
— Gaz-şoxobçalarga kiritilayotgan çeklovlar har bir hududning öz spetsifikasidan kelib çiqib, hokimlar bilan birgalikda qilinyapti. Ayrim gaz quyiş şoxobçalari aholi tarmoqlariga ulangan bölişi mumkin, albatta, bu yerda çeklov köproq böladi. Ba’zilarida alohida “nitka” tortilgan, ya’ni aholining iste’moliga ziyon keltirmagan holda ularning işlaş vaqti, ya’ni çeklovlar boşqaça qilinyapti.
— “E’LON QILINMAYDI” deb yozilgan Vazirlar Mahkamasi qarori surati internetda tarqaldi. Bu böyiça munosabat beriladimi?
— Ayrim hujjatlar borki, özining tegişli tarqatiliş, e’lon qiliş yoki xizmat doirasida foydalaniş uçun möljallangan böladi. Bu yerda qandaydir bir yaşiriş holati yoki bunga harakat yöq. Bu şunday hujjatki, u haqiqatda texnik, ya’ni idoralararo foydalaniladigan hujjat bölgani uçun... Bu umuman bugungi kunda tabiiy gazning realizatsiyasi, tabiiy gaz yetkazib beriş yoki narx-navo bilan boğliq hujjat emas.
Bu – konlardan tortib, magistral gaz quvurlariga yetkazib berişdagi ölçov tizimini joriy qilişga oid hujjat. Hozirgi kunda bizda kirib kelişda tijoriy ölçov deyiladi, şu yerda qança gaz trubaga kirdi, keyinçalik hamma iste’molçilarda – xonadon böladimi, korxonami – hisoblagiç joriy qilingan. Lekin biz öşa tijorat ölçovigaça bölgan trubalardagi gaz yöqotişlarning hisob-kitobini qiliş, konlardan qança gaz çiqyapti, qayerda nima tizimni qiliş, qazib çiqarilayotgan gazni qayta işlaşda böladigan tafovutlarning barçasini töğri hisob-kitob qiliş, soliq bazasini töğri hisoblaş maqsadida tayyorlangan hujjat.
— Sohani xususiylaştiriş mavjud muammolarga yeçim böla oladimi?
— Bir narsani töğri tuşunişimiz kerak, sohaga xorijiy va xususiy investitsiyalar albatta kirib kelişi kerak. Sababi xususiy investor bölgandan keyin tartib-intizom boşqaça böladi. Davlat iştirokini baribir kamaytirişimiz kerak.
Albatta, magistral gaz quvurlari, magistral elektr tarmoqlari va ayrim generatsiya obektlari davlat ixtiyorida qoladi. Lekin ayniqsa yangi quriladigan obektlar xususiy sektor tarafidan amalga oşirilişi kerak. Özining investitsiyasini kiritişi kerak. Bu birinçi navbatda raqobat muhitini şakllantiradi, zamonaviy menejmentni olib kiradi, raqobat narx-navoga ham ta’sir qiladi.
Töğri, bu investitsiyalarni qaytarib oliş uçun tariflarni oşirişga töğri kelişi mumkin, lekin eng avvalo tartib-intizom. Çunki investor kiritgan investitsiyasini qaytarib oliş maqsadida obektlar, şu jumladan xususiylaştirilgan obektlardan samarali foydalanadi, natijada buning davlatga ham, iqtisodiyotga ham foydasi böladi.
Hozirgi paytda qurilayotgan barça quyoş va şamol generatsiyasi asosidagi yangi loyihalarning hammasi xususiy xorijiy investorlar tomonidan amalga oşirilyapti. Yirik issiqlik elektr stansiyalari ham. Sirdaryoda ikkita yirik IES qurilyapti, biri Saudiya Arabistoni ACWA Power, ikkinçisi Fransiyaning EDF konsorsiumi tarafidan amalga oşirilyapti. Yoki Turkiya kompaniyalari tomonidan sönggi 2 yilda qurilgan 1 gigavattdan ortiq quvvatlarning barçasi işga tuşirilişi natijasida hozir tarmoqda bir qança tabiiy gaz sarfi iqtisod qilinyapti, energiya tizimga qöşimça ravişda barqaror elektr energiya beryapti.
Bu yönalişda qörqmasligimiz kerak. Faqatgina prezidentimiz yaratib bergan halol, şaffof tizimni töğri joriy qilib, töğri ijrosini ta’minlasak, hammaga bundan manfaat böladi.
