«Odamlarga işonmay qöydim» – uy sotib olib, rahmdilligi ortidan muammoga duç kelgan inson (Hayotiy hikoya)
|18:04 / 24.12.202246 09714 min
«Uy bozoriga çiqsak, bizdan sal narida yaşaydigan oila uyini sotmoqçi ekan, öşanga xaridor böldim. Mendan avvalgi xaridorlar uy egasi sörayotgan pulning yarmini ham aytişmasdi. Navbat menga kelganda uy egasi qarz bölib qolgani uçun uyini sotayotganini aytdi. Buni eşitib u bilan savdolaşmadim va sörayotgan pulini berişga rozi böldim. Keyin yordam tariqasida qölimda qolgan ming dollarni ham qöşib berdim. Ammo öşanda ular kelajakda menga qanday muammolar tuğdirişini bilmasdim».
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Hamsuhbatim, yoşi oltmişlarga yaqinlaşib qolgan, öz şevasida çiroyli lutf bilan sözlovçi kişi edi. U bilan suhbatlaşar ekanman, ziyoli insonligi bilinib turardi.
«Viloyat markazlaridan birida, eski şahar deb ataluvçi qismida yaşaymiz. Bilasiz, yirik şaharlardagi bunday mavzelarda tor köçalar va kiçik hovlilar joylaşgan. Mening hovlim ham unça katta emas, nari borsa ikkita oilani siğdirsa bölardi. Bir paytlar öğlim uçun sotib olingan bir hovlini deb ança mojarolarga duç kelganman», deb qoldi.
Hayotda nima köp, hovli yoki uy sotib olib turli holatlarga duç kelgan insonlar köp. Şunday bölsa ham bu inson qanday mojaroga duç kelgani menga juda qiziq tuyuldi. Undan tafsilotlarni söramoqçi bölgan edim, özi gap boşlab qoldi:
«Maktabni tugatib pedagogika yönalişida öqiganman. Uzoq yillar maktabda öqituvçi, söng direktor bölib işlaganman. Tört öğlim va ikki qizim bor.
Mustaqillikka endi erişgan davrimizda uyimga yaqin maktablardan birida direktor edim. Mustaqil bölganimizda «ozod böldik» deb eng köp men quvonganman.
Öşanda qöl ostimdagi öqituvçilarga «Endi çopiqqa çiqmaymiz, paxta termaymiz. Metallolom va makulatura yiğmaymiz. Faqat ta’lim beriş bilan band bölamiz» deganman.
Ammo çuçvarani xom sanagan ekanman. 1992 yil 1 sentabrdan öquv mavsumi boşlandi. Sentyabrning oxiriga borib öquvçilarni paxtaga olib çiqişimiz haqida buyruq (!) keldi.
9, 10 va 11-sinflar bilan noyabr oyi örtalarigaça paxta dalasida böldik. Paxtadan qaytganimizdan söng metallolom va makulatura rejalarini ham berişdi.
Öşanda öqituvçilarga «endi özimizga tegişli bölmagan işlardan ozod bölamiz» deb katta gapirib qöyganim uçun ularning yuziga qaray olmasdim. Qolaversa, mustaqillikdan keyin öqituvçilarga bölgan munosabat yaxşilaniş örniga yomonlaşgani ruhiyatimga yomon ta’sir qildi. Oxiri bölmadi, ariza yozib işdan böşadim.
Direktorlikni topşirganimdan söng katta oilani qanday boqiş muammosi köndalang böldi. Öşa kezlarda özim öqitgan yigit viloyatimiz markazidan Moskvaga qatnovçi poyezdda vagon kuzatuvçisi bölib işlardi.
Kambağal oilaning farzandi bölgan bu yigitga öquvçilik yillarida ança yordamim tekkandi. Işdan böşaganimni eşitib qidirib kelibdi. U menga jöyali bir taklif berdi:
«Ustoz, işdan böşaganingizni eşitdim. Ta’lim tizimida heç narsa özgarmagan bölsa, boşqa sohalarda özgarişlar bölgan. Hozir oldingiday OBXSS (Sovet davrida militsiyaning sotsialistik mulkka zarar yetkazuvçilarga qarşi kuraş bölimi şunday deb atalardi) yöq. Odamlar bemalol oldi-sotdi qilib yuribdi. Xöp desangiz sizga yordam beraman. Bozordan 5-6 xil narsalarni olib sumkalarga joylaysiz, keyin Moskvagaça bilet olasiz. Yölda narsalaringizni sotib borasiz. Qaytişda özimizda taqçil bölgan narsalarni olib kelasiz, undan ham yaxşi qoladi».
Mavzuga oid
Şundan söng 5-6 ta sumkaga turli kökatlar, quruq va höl mevalar olib yölga çiqdim. Poyezd Qozoğiston hududiga ötgandan söng narsalarimni yaxşi narxlarda sotib boraverdim.
Olgan narsalarim Rossiya çegarasigaça ham yetmadi, sotib böldim va Moskvagaça bemalol ketdim. Qaytişda özimizda xaridorgir narsalar olib kelib, buyoqda yaxşi foyda bilan sotdim. Şu tariqa, bir dumalab tadbirkorga aylandim.
Işim bir neça yil şu tarzda davom etdi. Bu orada bolalarim maktabni bitirib turli institutlarda öqiy boşlaşdi. Ikkita katta öğlimni navbati bilan uylantirdik va tor hovlida uçta xöjalik amallab yaşay boşladik.
Oradan yana bir neça yil ötib uçinçi öğlimni uylantirişga navbat kelganda uy-joy muammosi köndalang böldi. Uni uylantiriş uçun avval akalaridan birini köçirib çiqarişimiz kerak edi. Yiğib qöygan pullarim bor edi, uy sotib olişga qaror qildim.
Uy bozoriga çiqsak, bizdan sal narida yaşaydigan bir oila uyini sotmoqçi ekan, öşanga xaridor böldim. Mendan avval xaridor bölganlar uyning egasi sörayotgan pulning yarmini ham aytişmas, er-xotin ular taklif etayotgan narxga könmasdi.
Navbat menga kelganda uy egasi egasi katta qarz bölib qolgani uçun uyini sotayotganini aytdi. Buni eşitib u bilan savdolaşib ham ötirmadim. Sörayotgan pulini berişga rozi böldim. Savdoni kuzatib turgan boşqa xaridorlar «şunaqa qilib narxlarni kötarib yuborişadi-da», deb nari ketişdi.
Tuşdan keyin borib uyni kördik, bizga ma’qul böldi. Bir neça kun ötib uni notariusda hujjatlaştirib ham qöydik.
Uyni sotgan odam bizga ijaraga uy qidirayotganini, joy topgaç çiqib ketişini aytdi. U bilan xayrlaşib çiqar ekanman, öşa paytda qölimda qolgan ming dollarni ham uning qöliga tutqazdim:
«Uka, muşkulingizni Xudo oson qilsin. Xafa bölmang, hali hammasi yaxşi bölib ketadi. Mana bu mendan sizga yordam. Uyni böşatib çiqişda şoşilmasangiz ham böladi. Uçinçi öğlimni uylantirmoqçiman, töydan oldin akasini köçiraman. Ungaça bemalol yaşab turaveringlar».
Beçora buni kutmagan ekan, juda xursand böldi va ayoli bilan birga qayta-qayta minnatdorçilik bildirdi.
Ayol ham kelişilgan pulga ming dollar qöşib berganimni körib yiğlab yubordi. Ikkalasi ham takror-takror rahmat aytardi. Keyinçalik öylab körsam, öşanda unga yordam puli berişim va hali yaşab turaveringlar deyişim katta xato bölgan ekan.
Oradan qariyb bir yilça vaqt ötdi. Bu orada uçinçi öğlimga bir qizni fotiha qildik. Töydan avval akalaridan birini sotib olingan uyga köçiriş harakatiga tuşdik.
Sotib olgan hovlimga bordim, eşikni uyni sotgan odamning ayoli oçdi. Unga töy boşlab qöyganimni, ungaça öğillarimdan birini alohida qilib çiqarişim kerakligini, şu uçun uyni böşatiş harakatida bölaverişlarini aytdim.
Ayol indamay qarab turdida, «Bu masalani erim bilan gaplaşasiz» deb eşikni yopdi. Ayolning minnatdorçilik bilan xöp deyişini kutganim uçun uning sovuq muomalasidan hayron böldim.
Şu paytda xayolimdan «Bular uyni böşatmoqçi emas şekilli» degan öy ötdi. Eşikni yana taqillatdim. Ayol biroz kuttirib eşikni oçdi. Undan eri qaçon uyda bölişini söragandim, «Bilmayman, xohlagan paytida kelib ketyapti», degan javobni eşitdim.
Ertasi kuni tongda öğlim bilan kelib eşikni yana taqillatdim. Ayol çiqib eri uyda emasligini aytdi. Şu tobda bu odamni qanday topişni bilmasdik.
Ayol yolğon gapiryapti degan gumonga borganimizda ham uyga bostirib kirib bölmaydi. Har kelganimizda eri uyda bölsa ham yöq deb turaversa, nima qiliş mumkin? Bitta yöl qolgandi – sal panaroqda turib poylaş.
Ayol maşinamizni körmagandi, uni çetroqqa qöyib poylay boşladik. Ikki soat deganda haligi odam uydan çiqdi. Tezda borib uni uşlab oldik.
Unga uyni böşatiş vaqti kelganini endi ayta boşlagandik eşik oçilib xotini çiqib keldi va erining örniga gapirib taşladi:
«Biz bu uydan çiqmaymiz. Pulingizni qaytarib beramiz. Erimning muammosi hal bölgan. Qarzdan qutulgan. U pullaringni qanday qaytarib berişni bilmay yurgandi».
Ayolning gaplarini eşitib hayron qoldim. Nega öşanda savdolaşmasdan uyni bular sörayotgan pulga oldim? Nega yana ming dollar qöşib berdim? Nega bemalol yaşayveringlar dedim? Endi yaxşiligimning «mukofoti»ni olaman şekilli, deb öyladim.
Ayolga pulni qaytarib olmasligimni, uyning qonuniy egasi ekanimni, agar yaxşilikça çiqişmasa içki işlarga murojaat qilib, kuç bilan çiqartirişimni aytdim.
«Uka, uy bozorida noçorgina qarab turgan paytingizda rahmim kelgandi. Bir kun kelib bunaqa qilişingizni aytganingizda uyingizni olmasdim. Qayerdan çiqdi endi bunaqa gaplar?» deb erkakka ança gaplarni gapirdim. U indamas edi. Töğriroği xotini unga navbat bermasdi.
Öşa kunning özidayoq içki işlarga murojaat qildim. Er-xotinni bölimga çaqirib ogohlantirişibdi va muddat berişibdi. Ammo ular bergan muddatda ham uyni böşatişmadi.
Töy sanasi belgilangandi. Töydan avval katta öğlimni ijara uy topib köçirdim va töyni ötkazdik. Bu orada ayol bir neça marta uyimga va mahalla idorasiga janjal qilib keldi.
Ayolning uyni qaytarmaslik masalasida aniq vaji yöq edi. Pulni qaytarib beramiz, uyni bermaymiz derdi. Ammo tili yomon ekan, har kelganida dam qarğaydi, dam erkakçasiga sökinadi. Meni noinsoflikda ayblaydi.
Özim-ku ayolga umuman javob qaytarmasdim. Öğillarimning jahli çiqib unga javob bermoqçi bölişganda ham qöymadim:
«Ayol bizning jahlimiz çiqişini, söng uni sökib haqorat qilişimizni, kimdir qöl kötarişini xohlayapti. Hozir uning röparasiga çiqib söksang, ayol haq bölib çiqadi. Mabodo turtib-purtib yuborsang, qamatib yuborişdan ham qaytmaydi. Qolaversa, erkaksan, ayol bilan teng bölasanmi?»
Ayol biz bilan janjallaşib öz maqsadiga erişa olmagaç ustimdan turli idoralarga şikoyat yozibdi.
Hokimiyatdan va prokuraturadan qidirib kelişdi. Ularning aytişiga qaraganda men nohaqdan ayolning uyini tortib olayotgan emişman.
Şunda ularga holat unday emasligini, hozir men nima deyişimdan qat’i nazar ayol uning aksini gapirişi mumkinligini aytdim. Masalani ayol va uning eri iştirokida muhokama qilişni taklif qildim. Ular rozi bölişdi.
Birgalikda sotib olgan xonadonimga bordik. Ayol va erining oldida bölgan voqealarni prokuratura xodimi va hokimiyat mutasaddisiga aytib berdim. Gapirayotib er-xotinga savol berib turdim:
«Öşanda men uylaringni sotinglar deb sizlarni oldilaringga kelmadim, özlaring uy bozoriga çiqdinglar va sizlarga öşa yerda duç keldim, töğrimi? Boşqa xaridorlar narxni yerga urayotganini körib, uylaringni aytgan pullaringga sotib oldimmi? Uyni hujjatlaştirgandan söng yordam deb yana ming dollar qöşib berdimmi? Şu jarayonlarda men tomonimdan sizlarga bosim yoki qandaydir majburlaş böldimi?»
Ular gapimga yöq deb turişdi. Şunda mutasaddilarga uyni sotib olganim haqidagi notarius hujjatlarini berdim. Ular ayolga «Hammasi qonuniy hal bölgan ekan, nimadan norozi bölyapsizlar va uyni nega böşatmayapsizlar?» deb söraşdi.
Ayol gap boşladi:
«Hammasini töğri gapiryapti. Ammo biz sotgan paytda uylar narxi arzon edi, uç baravar oşib ketdi. Biz qarzdan qutuldik, işlarimiz ham sekin örniga tuşyapti. Ammo bu yerdan çiqsak endi uy ololmaymiz. Şu uçun bu akaga pulini qaytaramiz va uyni bermaymiz».
Şunda mutasaddilar ularga buning iloji yöqligini, uy qonunan menga tegişli ekanini va böşatişga majbur ekanliklari haqida gapirdi.
Ularning gapini eşitgan ayol «Bu aka boy, Rossiyaga qatnaydi. Puli köp. Şunga pulini qaytib olib uyni bizga qoldirsa bölardi», deb qoldi.
«Singlim, agar boşida uruş janjalsiz şu gapni gapirganingizda maslahatlaşib bir yölini qilsak bölardi. Meni muttahamga çiqarib, şunça janjal qilib, endi çorasiz qolganda bu gapni gapirasizmi? Qolaversa, özimga tinçman, ammo boyib ketgan joyim yöq. Katta öğlim hozir ijarada yaşayapti. Boy bölganimda unga boşqa uy olib bermasmidim?» dedim unga.
Şundan söng hokimiyat vakili va prokuror ularga uyni böşatiş kerakligi, aks holda majburan çiqarilişlari haqida ogohlantirib ketişdi.
Ammo şundan keyin ham ularni uydan çiqariş oson bölmadi. Ayol yana bir neça marta uyimizga kelib janjal qildi. Baland ovozda yana qarğab-sökib ketdi.
Öşanda IIB xodimlariga ayolni uydan çiqariş jarayoniga umuman bormasligimni, uyni böşatişganidan söng xabar berişlarini iltimos qildim. Oradan olti oy ötgaç ular qönğiroq qilişdi. Ular bu oilani uydan qanday çiqarişgani menga qoronği.
Borib közlarimga işonmadim, uydagi holat bomba tuşganga öxşardi. Eşik va derazalar qiyşaygan, ularda bironta butun oyna yöq, hammasini sindirib taşlaşgan. Xaridor bölib ilk kelganimda uyning ta’miri ham yaxşi edi, içkariga kirsak devorlar, şiftlargaça çizib-qirib taşlangan.
Baraka topkurlar çiroq osadigan bironta sim qoldirişmabdi, hammasini tagidan kesib taşlaşibdi. Rozetka va çiroqni öçirib yoqadiganlarning ham barçasi sindirib taşlangan.
Alam ustida uyning dabdalasini çiqarib ketişibdi, ança pul sarflab uni ta’mirlaşga majbur böldik. Şundan söng menda odamlarga umuman işonç qolmadi».
Hamsuhbatimning hikoyasi meni hayron qoldirmadi. Hayotda turli fe’l-atvorga ega insonlar köp. Içimda «Hammamizga Xudo insof bersin» deb qöydim.
