Ayollar va bolalar huquqlarini himoya qiluvçi qonun loyihasi “qayçilab” taşlandi. Loyiha ijodkorlari bundan norozi
|19:53 / 26.01.202317 84113 min
Qonun loyihasini işlab çiqişda qatnaşgan ekspertlar esa uning jinoiy javobgarlik bilan boğliq joylari “kesib taşlangani”ni ma’lum qilişdi. Gender komissiya a’zosi Saida Mirziyoyeva oilaviy zöravonlik uçun javobgarlik joriy etişga çaqirgan edi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
2023 yilning 11 yanvar kuni “Xotin-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini işonçli himoya qiliş tizimi yanada takomillaştirilişi munosabati bilan ayrim qonun hujjatlariga özgartiş va qöşimçalar kiritiş töğrisida”gi qonun loyihasi jamoatçilik muhokamasi uçun e’lon qilindi. 24 yanvar kuni Oliy majlis Senatida senatorlar, bolalar ombudsmani vakili, Oliy sud, Boş prokuratura, Içki işlar vazirligi, Adliya vazirligi, “YUNISEF” xalqaro taşkiloti va NTT vakillari, faollar iştirokida uşbu qonun loyihasi muhokama qilindi.
Loyihani işlab çiqişda iştirok etgan Nemolchi.uz loyihasi vakillarining Kun.uz’ga ma’lum qilişiça, Adliya vazirligi qonun loyihasini qisqartirilgan, ekspertlar tomonidan xalqaro normalar asosida işlab çiqilgan muhim moddalarini olib taşlagan yoki tahrir qilgan holda muhokamaga qöygan. Xususan, jamiyatda avj olayotgan, köplab ayollarning ölimiga, bolalarning zöravonlikka uçraşiga sabab bölayotgan oilaviy zöravonlik uçun jinoiy javobgarlik masalasi uşbu loyihada ham oçiq qoldirilgan.
Adliya vazirligi oiladagi zöravonlikni kriminallaştirişga qarşimi?
Bunga dalil sifatida Nemolchi.uz vakillari şunday deydi:
“Biz iştirok etgan Senat qoşidagi işçi guruh quyidagi variantda:
126-1-modda. Oilada zöravonlik:
Bir oila a’zosi tomonidan boşqa oila a’zosiga nisbatan qasddan sodir etilgan harakat yoki harakatsizlik, u quyidagilarda namoyon bölganda:
a) kaltaklaş yoki badanga yengil şikast yetkazişga sabab bölgan boşqa zöravonlik harakatlarini sodir etiş;
b) tazyiq va zöravonlikdan jabrlanuvçiga öz xohiş-irodasini singdiriş yoki uning ustidan nazoratni oliş maqsadida uni izolyatsiya qiliş, qörqitiş;
v) iqtisodiy vositalardan mahrum qiliş natijasida iqtisodiy vositalardan, şu jumladan yaşaş uçun mablağdan mahrum qiliş, kamsitiş, tazyiq va zöravonlikdan jabrlanuvçining soğliğiga unça oğir bölmagan zarar yetkaziş, bir yuz ellik soatdan bir yuz sakson soatgaça majburiy jamoat işlari yoki uç yilgaça muddatga ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Öşa harakatlar:
a) ikki yoki undan ortiq oila a’zolariga nisbatan;
Mavzuga oid
b) öz oila a’zosiga nisbatan voyaga yetmagan şaxs hozirligida sodir etilgan bölsa;
v) aybdor şaxsga nisbatan himoya orderi talablarini bajarmaganligi uçun ma’muriy jazo çorasi qöllanganidan keyin sodir etilgan bölsa;
g) badanga örtaça oğirlikdagi şikast yetkazişga sabab bölganda, bir yildan uç yilgaça axloq tuzatiş işlari yoki uç yildan beş yilgaça ozodlikni çeklaş yoki uç yildan sakkiz yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Öşa harakatlar:
a) takroran sodir etilgan;
b) oğir tan jarohati yetkazişga sabab bölgan;
v) öz joniga qasd qilişga urinişga sabab bölgan bölsa, sakkiz yildan ön bir yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Uşbu moddaning 3-qismida nazarda tutilgan harakatlar jabrlanuvçining ölimiga sabab bölgan bölsa, ön bir yildan ön beş yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi, degan taklif berilgan edi.
Biroq Adliya vazirligi loyihadan oiladagi zöravonlik uçun jazoni nazarda tutuvçi moddani töliq olib taşladi. Bu oiladagi zöravonlik tuşunçasi qonunçilikka kiritiladi, lekin buning uçun jazo bölmasligini anglatadimi?
Özbekiston 1995 yilda xotin-qizlarga nisbatan zöravonlikning barça şakllarini bartaraf etiş töğrisidagi Konvensiyani ratifikatsiya qilgan va Xotin-qizlarga nisbatan zöravonlikni bartaraf etiş qömitasiga uşbu sohadagi işlar töğrisida hisobot taqdim etgan. 6-hisobotga yakuniy tavsiyalarda qömita «oiladagi zöravonlik uçun aniq jinoiy javobgarlikni ta’minlaş, jinoiy javobgarlikka tortiş çoralarini köriş»ni tavsiya qilgan.
BMTning xotin-qizlarga nisbatan zöravonlik töğrisidagi qonun hujjatlarini işlab çiqiş böyiça tavsiyalarida ham himoya orderlarining buzilişi jinoiy javobgarlikka tortilişi kerakligi körsatilgan.
Biroq Özbekistonda oiladagi kaltaklaş, iqtisodiy va psixologik zöravonlik holatlarida jabrlanuvçini faqat rasmiy himoya qiladigan himoya orderlari beriladi. Ularning buzilişi va tan jarohati yetkaziş holatida jinoiy va ma’muriy işlar deyarli boşlanmaydi.
Şuningdek, BMTning ayollarga nisbatan zöravonlik böyiça qonunçilikni işlab çiqiş böyiça tavsiyalariga muvofiq, “himoya orderlarini buziş qonun bilan jinoiy javobgarlikka tortilişi kerak”. Qonun loyihasining yangi tahririda bu tavsiya yana e’tiborga olinmadi. Bunday qonun loyihasini bolalar va ayollarni himoya qiliş deb hisoblaş mumkinmi?",- deydi guruh vakillari.
Senat işçi guruhi tarkibida bölgan iqtisodçi, jamoatçilik faoli Barnogul Sanaqulovaning aytişiça, bu loyiha ular işlab çiqqan loyihadan katta farq qiladi:
“Biz 2022 yilning may oyidan beri Senat qoşida taşkil etilgan işçi guruh bilan ayollar va bolalar zöravonligiga qarşi jazo çoralarini kuçaytiriş yuzasidan öz takliflarimizni işlab çiqqandik. Lekin bu qonun loyihasi muhokamaga qöyilganidan hatto bexabar qoldik. Işçi guruh faollari qonun loyihasi tahlilini tegişli vazirlik va idoralar bilan kelişgandan söng, jamoatçilik muhokamasiga qöyişdan avval bizga ham körsatişlarini sörab bir neça marotaba murojaat qildik. Lekin bu sörovlar guruh rahbari tomonidan e’tiborsiz qoldirildi.
Yana bir narsa ajablanarliki, bugungi muhokamada tegişli vazirlik-idoralarning biz bilan iş olib borgan vakillari emas, butunlay boşqa vakillar iştirok etişmoqda. Qonun loyihasi ustida işlaganlar bilangina uning tahlili haqida gaplaşiş mumkin. Hozir soliştirsak muhokamaga qöyilgan variant işçi guruh bergan variantdan katta farq qiladi. Misol uçuna aybdor şaxs tomonidan voyaga yetmagan şaxsga nisbatan jinsiy zöravonlik jinoyati sodir etilgan taqdirda, bolalar bilan boğliq muayyan lavozimlarni egallaş yoki muayyan faoliyat bilan şuğullaniş huquqidan umrbod mahrum qiliş majburiy şart bölişi kerak deb hisoblaymiz. Aynan aybdor şaxsning huquqlarining bunday çeklanişi aybdorning bunday jinoyatlarni kelgusid yana sodir etişi ehtimolligining oldini olişi mumkin. Bunday taqiq aybdor şaxs voyaga yetmagan şaxs bilan bevosita aloqada bölişi mumkin bölgan har qanday lavozimni egallaşga yoki har qanday faoliyatni amalga oşirişga taalluqli bölişi kerak. Çunki Özbekiston Jinoyat kodeksida huquqdan umrbod mahrum qiliş instituti hali mavjud emas, şuning uçun uni Jinoyat kodeksining 45-moddasiga faqat voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy zöravonlik qiliş bilan boğliq muayyan jinoiy tarkiblarga nisbatan kiritiş tavsiya etilgan edi. Bunday çeklovlar jahon amaliyotida bor. Afsuski, Adliya vazirligi tomonidan taqdim etilayotgan Qonun loyihasida bu modda butunlay çiqarib taşlangan”,- dedi u.
Sanaqulovaning e’tirozlariga javoban Boş prokuratura mas’uli bu moddaning olib taşlanişi inson huquqlari toptalişi bilan boğliq deya izohladi. Ya’ni voyaga yetmagan şaxsga nisbatan zöravonlik bilan sudlangan şaxs yaqinlari va atrofdagilar oldida butun umr bu holatdan ruhiy iztirob çekişi mumkin ekan.
“Jamiyatdagi eng himoyalanmagan voyaga yetmagan bolalar huquqi, ularning himoyalaş mexanizmi, jinsiy zöravonlik qilgan şaxsdan jazoni ötab bölganidan keyin himoyalaş masalasi nima böladi, bugun qaysidir taşkilot kafolat bera oladimi, kelgusida bunday zöravonlik takroran sodir etilmaydi deb, jahon tajribasida voyaga yetmaganlarga nisbatan sodir etiladigan bunday zöravonlikka psixologik kasallik sifatida qaraladi, bunday zöravonlarning “maxsus registri” yuritiladi, jamiyat bunday zöravonlardan ogohlantiriladi, agar bunday zöravonlikni amalga oşirgan şaxs öz yaşaş lokatsiyasini özgartirsa, tevarak atrofdagi insonlarni özi haqida ogohlantirilişiga majbur qilinadi, bunday insonlar bolalar bilan işlaydigan muassasalarga yaqinlaştirilmaydi, öz faoliyatini olib borişiga imkoniyat bermaydi va aynan şu orqali kelgusida yuz berişi mumkin bölgan jinoyatni oldi olinişiga erişiladi,- deya Boş prokuratura vakiliga fikr bildirişdi işçi guruh a’zolari.
Kun.uz muxbiri uşbu qonun loyihasi Adliya vazirligi tomonidan muhokamaga qöyilişidan oldin körib çiqqan ekspertlardan biri “Oila” NNTning huquqiy bölimi rahbari, Senatning Xotin-qizlar masalalari va gender tengligi böyiça qömitasining milliy eksperti Gulnora Eşonxonova bilan boğlandi.
“Loyiha bilan tanişib hayratda qoldim. Qonun loyihasiga taklif etilgan “Oilaviy zöravonlik” jinoyat tarkibi qandaydir noma’lum sabablarga köra tuşib qolgan. Jamiyatda uşbu jinoyatlarga qarşi murosasiz muhitni yaratişning eng asosiysi uşbu qonunbuzarliklarga qat’iy çora körişdir.
Bundan taşqari qonun loyihasiga “jinsiy tegajoğlik” aniq tuşunçasi kiritilişi va javobgarlik belgilanişi lozim. Muhokamaga qöyilgan loyihada esa “tazyiq” degan tuşunça yangi tahrirda berilgan: “tazyiq – xotin-qizlarni uning jinsiy taalluqliligidan kelib çiqib, şa’ni va qadr-qimmatini kamsitadigan harakat (harakatsizlik), şilqimlik”.
Töğrisini aytsam, tazyiqni qanday qilib xarakatsizlik orqali sodir etişni tasavvur qila olmayapman. Ammo Işçi guruh a’zolari tomonidan jinsiy tegajoğlikka kiradigan barça harakatlar sanab ötilgan. Bu huquqbuzarlik tarkibiga öqiş, iş joyida, köçada sodir etilgan şaxsning xohişiga qarşi, şa’ni, qadr-qimmatini kamsituvçi, xaqoratlovçi söz bilan yoki sözsiz ifodalangan har qanday şahvoniy xarakatlar, şu jumladan xizmat vakolatidan foydalanib, şantaj qilib yoki pul evaziga jinsiy aloqaga kiriş töğrisida takliflar kiradi. Muhokamaga qöyilgan qonun loyihasida esa jinsiy tegajoğlikka kiradigan barça harakatlar körsatilmagan. Bu esa amaliyotda uşbu harakatlarni sud tomonidan malakalaşda va jabrlanuvçining buzilgan huquqlarini himoya qilişda hamda tiklaşda qiyinçiliklarni keltirib çiqarişi mumkin. Bundan kim manfaatdor?”,- deya ta’kidladi ekspert.
Bir neça soat davom etgan bahsli muhokamalardan söng yiğilişga raislik qilgan Senatning Sud-huquq va korrupsiyaga qarşi kuraşiş qömitasi raisi örinbosari Şuhrat Çölliyev ikkala versiya ustida yana örganiş olib borilişi lozimligini aytdi.
“Qonun loyihasini qayta örganiş uçun ma’lum muddat talab qiladi. Ikki kun davomida Senat işçi guruhi tomonidan taqdim etilgan va vazirlik tomonidan muhokamaga qöyilgan variantlar çuqur örganiladi. Şundan söng bugun oçiq qolayotgan savollarga javob topişimiz mumkin”,- deb muhokamaga yakun yasadi u. Yiğiliş qatnaşçilari 26 yanvar kuni qonun loyihasini qayta muhokama qilişga kelişişdi, regulation.gov.uz’dagi loyiha muhokamasi ham 26 yanvar kuni yakunlanadi.
Eslatib ötamiz, Gender tengligini ta’minlaş böyiça komissiyasi a’zosiSaida Mirziyoyeva öz sahifasida mazkur qonun loyihasi böyiça jamoatçilik muhokamasi ötkazilişi haqida yozib, qonun çiqaruvçilarni oiladagi zöravonlik uçun jinoiy javobgarlik tayinlaşga çaqirdi.
Şuningdek, Mirziyoyeva 6 dekabr kuni “Zöravonlikka qarşi kuraşni institutlaştiriş” mavzusidagi xalqaro konferensiyada oilaviy zöravonlikni jinoyat deb baholaş kerakligini ta’kidlagan edi.
“...biz zöravonlikka nisbatan juda sabrlimiz. Menimça, endilikda zöravonlikning har qanday körinişiga ayollargina emas, birinçi navbatda davlatning özi qarşi ekanligiga urğu berişimiz lozim. Oiladagi zöravonlik faqat bir oilaning içki işi emas, bu muammo va mas’uliyat butun jamiyatga tegişlidir.
Ayol öz dardi bilan yolğiz qolib ketmasligi kerak. Voyaga yetmaganlar bilan jinsiy aloqa qilganlik uçun jazo çoralarini kuçaytiriş zarur. Bu borada bolalar va ösmirlarni himoya qilişning aniq va qat’iy mexanizmlarini işlab çiqiş lozim. Oiladagi zöravonlikni rosmana jinoyat deb baholaş vaqti keldi.
Zöravonlikka qarşi kuraşning barça bosqiçlarida tölaqonli işlaydigan mexanizm yaratiş zarur. Bu esa hamma tegişli idora hamda vazirliklar, şuningdek, nodavlat sektor va OAVning birgalikdagi faoliyatini talab etadi”, – degan edi u.
