SSSRda yaşirilgan fojialar: muz saroyida saqiç talaşgan odamlar qanday halok bölgandi?
|18:27 / 14.03.202335 85012 min
1975 yil Moskva şahrida joylaşgan Sokolniki muz saroyida fojia yuz beradi. SSSR va Kanada ösmirlari örtasida bölib ötgan xokkey bellaşuvidan söng tiqilinç sodir böladi. Oqibatda yigirmadan ortiq odam halok böladi. Yana köplab odamlar turli darajada jarohatlanadi. Halok bölganlarning yarmidan köpi hali 16 yoşga ham tölmagan bolalar edi. Muz saroyidagi tiqilinç xorij saqiçlarini talaşiş tufayli kelib çiqqandi.
Bugun sovet davrini yomonlaydiganlar ham, «gugurt bir tiyin edi» deb maqtaydiganlar ham yetarliça topiladi. Bu davlatga baho berganda Gabriel Garsiya Markesning maşhur gapi esga tuşadi.
1957 yilda Moskvada ötkazilgan xalqaro yoşlar va talabalar festivaliga kelgan yozuvçi «Sovet xalqi va hukumatining baxti şundaki ular qançalik yomon yaşayotganlarini özlari bilişmaydi» deydi.
Öşanda bu gapidan keyin Markesning barça kitoblari magazinlardan, kutubxonalardan yiğiştirib olingan deyişadi.
1975 yilda Moskvadagi muz saroyida sodir bölgan fojia ham qaysidir ma’noda SSSRda odamlar qanday yaşaganini körsatib beradi.
Öşanda kanadalik xokkeyçilar tomoşabinlar ötirgan tribunaga saqiçlar soçişadi. Saqiçlar uçun talaşgan asosan yoşlardan iborat odamlar tiqilinçni yuzaga keltirişadi va bir-birini bosib öldiradi.
Foto: forum.b92.net
Hodisadan avval
1975 yil boşida Kanadaning Ontario provinsiyasidan «Barrie Coop» ösmirlar xokkey jamoasi SSSRga tenqurlari bilan örtoqlik uçraşuvlarini ötkaziş uçun keladi.
Safar davomida SSSR ösmirlar terma jamoasi va «Spartak» bilan ikkitadan, «Krilya sovetov» jamosi bilan bitta, jami beşta öyin ötkaziş reja qilingan edi.
Jamoaning safariga AQŞning dunyoga maşhur turli saqiçlar işlab çiqaruvçi Wrigley kompaniyasi homiylik qiladi. (Orbit saqiçlarini ham şu kompaniya işlab çiqaradi)
Şartnomaga köra kompaniya kanadalik xokkeyçilarning har biriga 15 kilogrammli quti töla saqiç beradi. Xokkeyçilar safar davomida ularni bepul tarqatişlari kerak edi. Kanadaliklar delegatsiyasida kompaniya vakili ham bölib, unga saqiçlarning tarqatilişini nazorat qiliş topşirilgandi.
Öşa paytlarda SSSRda saqiç işlab çiqarilmas, sovet öquvçilari uçun xorij saqiçlari noyob narsa edi. Ular hatto Moskva köçalarida yurgan çet ellik sayyohlardan tortinmay saqiç söraşgan.
Maktablarda öquvçilarning sayyohlardan saqiç sörab mamlakat obrösini tökişlarining oldini oliş uçun çoralar körilgan. Öquvçilarga saqiçlarning zarari va ular keltirib çiqaradigan kasalliklar haqida tarbiyaviy darslar ötilgan.
Mavzuga oid
Ana şunday darslarda kimda saqiç bölsa çiqindi qutisiga taşlattirilgan. Biroq bu çoralar naf bermagan va Moskvadagi öquvçilarda xorij saqiçiga qiziqiş yuqori darajada saqlanib qolavergan.
Foto: agentmdk.ru
Fojia
1975 yil 10 mart kuni örtoqlik öyinlaridan uçinçisi Moskvadagi Sokolniki muz saroyida SSSR ösmirlar terma jamoasi bilan ökazilişi kerak edi.
Bundan avvalgi öyinlarda kanadaliklarning saqiç tarqatganini eşitgan öquvçilar navbatdagi bahsga oqib kelişadi. Muz saroyiga qariyb beş ming tomoşabin kiritiladi. Saroyga siğmaganlar taşqarida qolib ketişadi.
Öyin tugagaç kanadalik xokkeyçilar tomoşabinlar ötirgan tribunalarga saqiçlarni soça boşlaşadi. Odamlar bir-birini bosib-yançib oyoq ostiga tuşayotgan saqiçlarni teriş uçun intiladi. Oqibatda tiqilinç yuzaga keladi.
Şu paytda kanadaliklar holatni suratga olayotganini körgan sovet mutasaddilari muz saroyidagi çiroqlarni öçirişadi. Sovet fuqarolarining saqiç uçun talaşayotganini xorijliklar körmasligi va suratga tuşira olmasligi kerak edi.
Şundan söng qoronğida holat battarlaşadi va tiqilinçda odamlar halok böla boşlaydi.
Foto: yablor.ru
Keyinçalik öşa paytda 15 yoşda bölgan qiz şunday eslaydi:
«Bepul saqiçni eşitib öyinga tuşiş uçun juda köp öquvçilar kelişdi. Men va ikki dugonamga omad kulib boqdi, muz saroyiga birinçilardan bölib kirdik va kanadaliklar ötiradigan joyga yaqin bölgan qatorga joylaşdik. Kanadaliklar bir neça marta saroy böylab tomoşabinlar tomoniga saqiç otib çiqişdi. Saroyda militsiya xodimlari ham bor edi, biroq ular oyoq ostidan saqiç terayotgan bolalarga indaşmadi. Öyindan söng kanadaliklar yana saqiç soçişdi va söng birin-ketin taşqariga çiqa boşlaşdi. Men va dugonalarim ham ularni avtobusni oldida qarşilaş uçun taşqariga otildik. Keyin esa içkarida bolalar saqiç uçun bir-birlarini bosib-yançişganini va odamlar halok bölganini bildik. Ölganlar orasida sinfdoşimiz ham bölgan».
Öşa kuni tribunada muz saroyi direktori va uning yordamçilari, muz saroy joylaşgan tuman militsiya bölimi boşliği va yana bir qator boşqa mutasaddilar bölgan. Biroq ular asosan öquvçilardan iborat tomoşabinlar bir-birini bosib saqiç terayotganda heç narsa qila olmagan.
Foto: yaplakal.com
Hodisa guvohi bölgan ayol şunday eslagandi:
«Öyindan söng taşqariga çiqiş uçun erim bilan zinadan kötarila boşladik. Şu payt tribunada ötirgan erkak bir bolani tepaga kötardi va «Töxtanglar» deb baqirdi. Ammo odamlar uning baqirganiga e’tibor bermay saqiç teriş uçun özlarini öşa tomonga urişdi. Taşqariga çiqib qarasam yonimda erim yöq. Odamlar uni ham surib ketişgan ekan. Ançadan keyin militsiya xodimlari erimni behuş holda olib çiqib sun’iy nafas bera boşlaşdi. Keyin uni kasalxonaga olib bordik, öşa yerda erimning joni uzildi».
Rasmiy ma’lumotlarga köra öşa kuni jami 21 kişi halok böladi. 25 kişi turli darajada tan jarohatlari oladi. Halok bölganlarning 13 nafari 16 yoşga yetmagan bolalar bölgan. Norasmiy ma’lumotlarga köra, ölganlar va jarohatlanganlar soni bir neça barobar köp bölgani aytiladi.
Garçi kanadaliklarning saqiç tarqatişi ortidan fojia sodir bölgan bölsa-da, ularga qolgan ikkita öyinni ham ötkazişga ruxsat berişadi.
Öşa kuni kanadalik xokkeyçilarga qarşi bahsda iştirok etgan, keyinçalik ikki karra olimpiya çempioni bölgan Aleksandr Kojyevnikov fojiani şunday eslagandi:
«Sokolnikida bahsda kanadalik ösmirlarning ota-onalari, Kanadaning SSSRdagi elçixonasi xodimlaridan iborat muxlislar ham bor edi. Ular saqiç soçilganda tomoşabinlarning bir-birini bosib, talaşayotganini körib kulişdi. Söng suratga olişdi. Öşa paytda SSSRda saqiç çiqarilmasdi. Şu uçun barça saqiç talaşib bir-birini bosib yançib ketdi. Holatni kanadaliklar suratga olmasin deb muz saroyining çiroqlarini öçirişadi. Qoronğida vaziyat izdan çiqdi va odamlar halok böldi».
Foto: mobiduc.ru
Sud va jazo
Fojia yuz bergandan söng uni örganiş uçun komissiya taşkil etiladi. Hodisa yuzasidan jinoyat işi qözğatiladi. Barça guvohlar va aybdor deb gumonlanganlar söroq qilinadi.
Oxir-oqibat fojia yuz berişida muz saroyi direktori, muz saroyi joylaşgan mavzedagi 79-sonli militsiya va post-patrul xizmati boşliqlari aybdor deb topiladi. Sud ularning barçasiga uç yil qamoq jazosi beradi.
Bundan taşqari, Moskva şahar sport qömitasining sport inşootlari böyiça mudiri işdan böşatiladi.
Halokatdan söng suriştiruv ötkazilganda Sokolniki muz saroyida bor-yöği törtta çiqiş joyi bölgani, taşqariga olib çiqadigan yölaklar, zinalar juda noqulay qilib qurilgani ma’lum böladi.
Şundan söng muz saroyini ta’mirlaş uçun uzoq vaqt yopib qöyişadi. Ta’mirlaş vaqtida uning çiqiş joylari öntaga yetkaziladi. Yölak hamda zinalarni xavfsiz harakatlanadigan qilinadi va söng qayta oçiladi.
Foto: skyscrapercity.com
Soxta jamoa
Kanadaliklar bilan örtoqlik öyinlarida qatnaşgan sovet ösmirlarining bir qançasi keyinçalik mahoratli xokkeyçi bölib yetişişadi.
Jumladan, Tijnix, Makarov, Starikov Çelyabinskning «Traktor», Gerasimov va Fetisov MASK (Markaziy armiya sport klubi), Zubkov, Kojyevnikov «Spartak» jamoalarida öynaşadi. Köplab sovrinlarni qölga kiritişadi. Biroq «Barrie Coop» jamoasida öynagan xokkeyçilar izsiz yöqolişadi.
Keyinçalik Kanadada «Barrie Coop» nomli jamoa umuman yöqligi ma’lum böladi.
Öşa paytlarda Kanada xokkeyi ligasida uçta – Vestern, Kvabek va Ontario ösmirlar ligasi bölgan. Ularning birontasida «Barrie Coop» jamoasi iştirok etmagan.
Ontario ligasida «Barrie Cols» ösmirlar jamoasi iştirok etgan, biroq ularning «Barrie Coop» jamoasiga umuman aloqasi bölmagan.
Keyinçalik aniqlanişiça, Wrigley kompaniyasi marketologlari sovet bozoriga kiriş uçun reja tuzişadi. Ular havaskor ösmirlardan iborat soxta jamoa tuzib SSSRga olib kelişadi.
Foto: spors.espn.go.com
1970-yillar boşida SSSR va Kanada xokkeyçilari orasida yaxşi aloqalar yölga qöyilgan, har ikki davlatning turli jamoalari tez-tez örtoqlik öyinlari ötkazib turgan.
Şu sababli heç qaysi ligada iştirok etmaydigan «Barrie Coop» havaskor jamoasining SSSRga kelişi ham öşa hamkorlik tufayli bölgan. Şunçaki, Wrigley kompaniyasi vaziyatdan foydalanib qoladi.
Sovetlar esa «duşman» Ğarbning bir davlati xokkey böyiça hamkorlik qilayotganidan xursand bölib taklif bilan çiqayotgan jamoani sörab-suriştirib ham ötirişmaydi.
Garçi, kanadaliklar jamoasi havaskorlardan iborat bölsa ham sovet yoşlari bilan teng öynaydi va bahslarda juda kiçik farq bilan yengiladi. Masalan, fojia yuz bergan kuni ötkazilgan bahsda ular SSSR ösmirlar terma jamoasiga 9:8 hisobida yutqazgan.
Saqiç işlab çiqarilmaydigan mamlakat
Eng qiziği, fojia yuz bergan yillarda SSSRda saqiç mutlaqo işlab çiqarilmagan. Şu sababli ham unga qiziqiş kuçli bölgan. Sovet idealogiyasida saqiç zararli narsa, uni çaynab yuriş odobsizlik sanalgan. Saqiç soğlik uçun xavfli deb tarğibot olib borilgan.
Foto: fishki.net
Biroq Sokolniki muz saroyida sodir bölgan fojiadan söng mamlakat rahbariyati taşvişga tuşib qoladi. Çunki oldinda 1980 yilda Moskvada ötkazilişi rejalaştirilgan olimpiada öyinlari bor edi.
Şundan söng sovetlar Moskva olimpiadasida ham Sokolnikidagiday şarmandali fojia yuz bermasligining oldini oliş uçun mamlakatda saqiç işlab çiqariş korxonalarini oçiş kerak degan qarorga kelişadi.
1976-1977 yillar davomida Tallin, Rostov, Yerevan va Biysk şaharlarida SSSRdagi ilk saqiç işlab çiqaruvçi korxonalar oçiladi.
Fojianing yaşirilişi
Sokolnikida sodir bölgan hodisa garçi qariyb beş ming odamning köz öngida sodir bölgan bölsa-da, sovetlar fojiani ommadan yaşirişadi.
Fojia haqida eşitgan ayrim moskvaliklar hamdardlik bildirib, muz saroyi oldiga gullar qöyib keta boşlaydi. Tezda odamlar qöyib ketgan gullar yiğiştirib olinadi va muz saroyi hamda uning atrofi ta’mirlaş bahonasida yopib qöyiladi.
Foto: stena.ee
Hodisa guvohlari bölgan qariyb barça suhbatdan ötkaziladi (aslida söroq qilinadi). Ularga fojia haqida heç qayerda gapirmaslik, aks holda jinoiy javobgarlikka tortilişlari mumkinligi aytiladi.
Hodisada halok bölganlarning (şu jumladan bolalarning) dafn marosimi imi-jimida ötkaziladi. Ularning muz saroyidagi tiqilinçda saqiç talaşib vafot etgani barçadan sir tutiladi.
Sokolnikidagi fojia haqida oradan qariyb 15 yil ötib, 1980-yillar oxirida boşlangan oşkoralik zamonlarida gazetalarda xabarlar beriladi. Ungaça omma bu fojiadan bexabar qoladi. 2013 yilga kelib muz saroyi oldida yodgorlik peştaxtasi örnatiladi.
