“700 mln söm muammoni hal qilişning yaqiniga ham bormaydi” – ekspertlar poytaxt drenaj tizimi haqida

Pul ajratilganiga keladigan bölsak, 700 mln söm, taxminan, 61 ming dollardan ortiqroq bölar ekan. Endi bilmadim, men bunga bir narsa deyolmayman. Nima uçun şunça pul ajratilgan va nimaga yaraşini ham bilmayman. Masalan, bizda (Texasda) injyenerlar uçun har bir şaharning kodi va qonun-qoidasi böladi. Biz har bir inşootni loyihalamoqçi bölsak, albatta, drenajni analiz qilib körsatişimiz kerak. Çunki har qanday obekt qurilganda şahardan suv olib çiqilişi lozim.

Mana şu jarayonni aytib beraman. Birinçi navbatda biz modellaştiramiz, butun Amerikaning belgilangan xaritasi bor. Bu xarita 1980 yillarning söngida butun AQŞ böyiça işlab çiqilgan. Modellaştirişda 100 yilda böladigan yoğingarçilikni olib çiqib ketadigan drenaj tizimi yaratiş kerak böladi. Biz bu işni qilganmiz. Buning uçun, albatta, juda katta summa kerak böladi, çunki jarayon uçun mutaxassislarning juda katta vaqti sarflanadi.

Ikkinçisi, modellaştiriş jarayonida keyingi 30 yil davomida har yili qayerlarda qaysi quvurlar almaştirilişi, qaysi ariqlarni kengaytiriş kerakligi inobatga olinadi. Bilasiz, quvurlar oxir-oqibat kiçkina ariqqa, ariqlar esa daryoga aylanadi. Şularning hammasini hisob-kitob qilib, keyingi 20-30 yilga reja tayyorlaş lozim. Şuningdek, keyingi quriliş işlarini iqtisodiy jihatdan ham hisoblab, belgilab beriş mumkin böladi.

Toşkent şahri borasida gapirsak, injyener sifatida u yerdagi vaziyatni öz közim bilan borib, körişim, ma’lum joylarini ölçaşim, dala işlarini olib borişim kerak. Çunki busiz hisob-kitob qiliş muşkul.

Mening taklifim şundan iborat bölardiki, uzoq va yaqin muddatli rejalar tuzib çiqilişi kerak. Toşkent, umuman Özbekiston miqyosida bunday rejalar yöq, drenaj sohasida mutaxassis ham yöq. Boisi 60 yildan beri, ayniqsa Toşkentda bu bilan heç kim şuğullanmagan. Drenaj desangiz, buning özi nima ekanini köpçilik tuşunişmaydi ham.

Keyin esa umuman drenaj sohasida ilmiy asoslangan model işlab çiqilişi kerak. Butun dunyoda ma’lum ehtimollik nazariyasiga muvofiq drenaj tizimi modellaştiriladi. Deylik, ertaga 20 mm yomğir yoğadigan bölsa, mana şunça maydonda suv töplanadi. Demak, ma’lum bir muddatda şunça suv hajmini olib çiqib ketiş kerak böladi. Bunga 1-2 yil vaqt ketadi, lekin şu model tayyorlangandan keyin işlar ança osonlaşadi. Şuningdek, bu jarayonda eng asosiysi mavjud tizimni kartografiyaga kiritib, uni qaytadan örganib çiqiş lozim.

Sobiq ittifoq davrida jamoat transporti rivojlangan, yaşillik köp bölgan. Şuning uçun ham lotoklar qilingan. Hozir hamma joylarga beton quyilib, asfaltlaştirib taşlaşmoqda. Butun dunyoda drenaj tizimi yerostidagi quvurlar orqali olib çiqib ketiladi. Heç qaçon yerustidan lotok qilinmaydi. Bunday tuşunça yöq. Boisi, lotoklar qattiq yomğir yoğganda tölib qoladi. Bundan taşqari, unda şahardagi çiqindilar yiğilsa ham suv ketmay qolaveradi. Hozirgi şaroit uçun bunday yeçimlar natija bermaydi.

Eng asosiy işni yuqorida aytganimdek drenaj muammosi kimga tegişli ekanidan boşlaş, qaysi taşkilot mas’ulligi aniqlanib, uning texnik bazasini rivojlantiriş kerak. Olimlar, injyenerlar bilan kelişib, uning modelini ham işlab çiqiş lozim. Albatta, bu katta mablağ talab qiladi. 61 ming dollar (700 mln söm) bilan heç narsa qilib bölmaydi. Bu işlar yölga qöyilgandan keyin, drenaj tizimi kelgusi 50-100 yilda bemalol foydalansa böladigan, tizimli ravişda rivojlanadigan sohaga aylanadi. Va kadrlar ham tayyorlanadi. 

Bularning hammasi ilmiy jihatdan örganib çiqiladigan texnik işlar hisoblanadi. Hozirgi butun şaharning drenaj tizimini yaxşilab örganib çiqiş, undan keyin esa texnik-iqtisodiy asoslarini tuzib çiqiş talab etiladi.

Köp yillik tajribaga ega şaharsoz Temur Ahmedov esa intervyu davomida suv bilan işlaş tizimi qaçondan şakllanib borgani va qaçondan işdan çiqqani haqida gapirib berdi.  

– Toşkentning drenaj tizimi haqida gapirganda, Toşkentning OAZIS (çöl içidagi kurort zona) ekanini tuşunişimiz kerak. Ipak yölining savdo yöllari çorrahasida joylaşganligi sababli odamlar bu yerda 2 ming yildan ortiq vaqtdan beri yaşab kelişmoqda. Öşa vaqtlarda hozirgiga nisbatan yer unumdor bölgandi, agar soha töğri nazorat qilinganda suv ham bölardi.

2 ming yil davomida odamlar asta-sekin özlari bilgan eng qimmatli manba — suv bilan işlaş uçun tizimini qurişdi. Odamlar yomğir va mahalliy daryolar suvini boşqariş uçun ariqlar, kanallar, yaşil zonalar va köllar tarmoğini yaratişdi. Ya’ni bu jarayonga faqat va faqat aholining özi boş-qoş bölgandi. Sovet davriga kelib, bu an’anani şahar rahbariyati davom ettirdi. Mana şu vaqtdan boşlab, drenaj tizimi har yomğir yoğganda işlamay, yerosti suvlari esa ba’zi daraxtlarga yetib borolmay qoldi, umuman olganda sohadagi muammolar jiddiylaşa boşladi.

Savolingizga javob – 700 mln söm suv toşqinining salbiy ta’sirini kamaytiriş uçun 2-3 tagina hududga suv nasoslarini örnatiş uçun yetarli bölişi mumkin. Lekin muammoni hal qilişning yaqiniga ham bormaydi.

Avvalo, mutaxassis sifatida şuni aytişim mumkinki, ayni vaqt e’tiborimizni drenaj tizimiga qaratiş notöğri. Toşkentda drenaj emas, suv xöjaligi tizimida muammo bor. Şahar yerosti va yerusti suvlarining gidrologik muvozanatiga ega bölişi kerak. Qadim zamonlardan beri odamlar ariqlar, kanallar, hovuzlar va köllar tarmoğidan foydalangan holda suvni ehtiyotkorlik bilan boşqarişgan. Demak, biz drenaj tizimini tuzatmoqçimiz desak, şubhasiz, muvaffaqiyatsizlikka uçraymiz.

Suv xöjaligi tizimini ta’mirlaş haqida öylaşimiz kerak. Bizning suv xöjaligi tizimimiz Toşkent şahrini uzoq muddatli rivojlantiriş boş rejasining bir qismi bölişi kerak. Boş rejani işlab çiqiş töğrisida prezident qarori qabul qilindi. Biroq şahar rahbariyati hanuzgaça Toşkentni rivojlantirişning boş rejasini tuzmagan.

Biz işni eski suv xöjaligi tizimidan qolgan masalalarni baholaşdan boşlaşimiz kerak. Mahalliy va xorijlik mutaxassislar bu tizimning eng zaif tomonlari qayerda ekanligini aniqlaşi zarur. Eng zaif nuqtalardan boşlab, çeklangan davlat mablağlarini eng yaxşi va darhol ta’sir qiladigan loyihaga qaratişimiz, tizimli işlaşimiz kerak. Endi xarajatlar juda yuqori böladi, ehtimol, 10 mln dollar ketar. Muammolarni hal qilişdan oldin bir neça yil işlaşimiz kerak böladi. Bu sönggi 5-6 yil içida tartibsiz quriliş, ön minglab daraxtlarni kesiş va köplab yaşil hududlarni yöq qiliş jarayonida qabul qilingan qarorlarning oqibatidir.

Muammoni töğrilaşimiz mumkinligiga işonaman. Mahalliy mutaxassislarimiz bor, çet ellik ekspertlarni ham taklif qilişimiz mumkin. Zarur resurslarni ajratib, juda qattiq işlaşni boşlaşimiz kerak. Keyingi avlod hozirgi muammolarni qanday hal qilişimizga qarab, bizga baho beradi

Yana bir şaharsoz Iskandar Soliyev ham bu borada 700 mln söm mablağ yetarli emasligini ta’kidlamoqda.

– Ma’lumotlarga qaraydigan bölsak, 2019 yil, Toşkent uçun odatiy bölib ulgurgan yomğir toşqinidan keyin hokimiyat drenaj sistemalarini kapital remont qilişga 60 mln dollar kerakligini ta’kidlagan. Undan keyin bu kapital remont böldimi, bilmadim, lekin yaqinda çiqqan yangilikdagi tizimni yaxşilaşga 700 mln söm ajratilgani ma’lum qilindi. Bu muammoni hal qilişiga işonmayman. Bu summa obodonlaştiriş xodimlari bilan çiqindilarni yiğiştirişga yetadimi-yöqmi, bu ham noma’lum. Balki, kamlik qilar.

Aytaylik, tizimda 5 ming işçi 1 ming 400 ming sömdan oylik olganda ham oyiga 7 mlrd söm ketardi. Albatta, men börttiryapman, bu pullar obodonlaştirişga ham yetmasligi mumkin.

Muammolarning jiddiyligi va bu yerda katta özgarişlar qiliş kerakligi, quriliş sohasi, yöl, barçasini qonun doirasida izga tuşirib, söng yomğir kunlik maksimal normalarini hisobga olgan holda rekonstruksiya qilinişi kerakligini inobatga oladigan bölsak, bunga katta summa ketişini men iqtisodçi bölmasam ham anglab turibman.

Nima bölganda ham bu tizimda iş qilinyaptimi-yöqmi buni biliş oson, yomğirni töxtata olmaymiz, keyingi yomğirda yana bir sinovdan ötaveramiz...

Iqlimşunos Erkin Abdulahatov bölsa, suv toşqinidan drenaj tizimini asraş uçun asosan nima inobatga olinişiga töxtalib ötdi.

– Yirik şaharlarda kuçli yoğingarçilik ortidan yuzaga keladigan suv massasini xavfsiz talafotsiz ötkazib yuborişda drenaj tizimlarini yaratişda asosan yoğinning intensivlilik tuşunçasi asosiy omil hisoblanadi.

Meteorologiyada 12 soat içida 30 mm dan köp yoğin kuzatilişi öta xavfli gidrometeorologik hodisa hisoblanib, bunda kuçli va köp yoğinlar kuzatilişi ortidan tekislik hududlarida suv bosişi va toğoldi hududlarida xavfli sel kelişi hodisalari kuzatiladi.

Yoğin intensivliligi esa 1 daqiqa içida hududga yoğib ötgan örtaça yoğin qiymati bölib, uning hududlarda keltirib çiqaradigan suv oqimini hisoblaş mumkin. Toşkent tarixida eng köp yoğin kuzatilganda mazkur qiymat 0.25 mm/daqiqa bölgan. 1966 yil 9 avgustda uning qiymati 0.16 mm/daqiqa, 2023 yil 2 aprelda esa 0,22 mm/daqiqaga teng bölgan.

Demak, Toşkent şahrida daqiqasiga 0,25 mm dan köproq yoğin yoğiş qiymatidan kelib çiqib, ana öşa yomğir ortidan hosil böladigan suv oqimlarini talafotsiz ötkazib yuboruvçi drenaj tizimlari (lotok, quvur, galareya, dyuker) barpo etiş lozim.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.