«Pulim köpayar ekan, eng avval qişloqda özimga haşamatli uy tikladim. Söng Toşkent markazidan uç xonali kvartira sotib oldim. Kvartira yevrota’mir qilingan edi. Uni buzdirib, boşqatdan ta’mirlatdim. Öşa paytda birovlarning pullarini isrof qilayotganimni va keyin uning örnini töldirib bölmasligini zinhor öylamasdim».
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Navbatdagi qahramonimiz bilan tuman markazidagi oşxonada tanişib qoldim. Tomarqasida yetiştirgan kartoşkani bozorda sotiş uçun olib kelgan ekan.
Bozordagi narx-navo haqida gaplaşib ötirar ekanmiz, u «Bir paytlar birovlarning puliga bölsa ham bir muddat boy bölib yaşaganman. Toşkentdagi kvartiramda vannadagi suvni pisand qilmay, magazindan qadoqlangan suv olib kelib yuvinardim», deb qoldi.
Uning gapini eşitib «Yana qaysidir maqtançoqqa duç keldim şekilli. Özing oddiy bir dehqon bölsang, Toşkentdan uy olişga senga yöl bölsin», deb öyladim.
U xayolimdan ötgan gaplarni uqib turganday «Işonmayapsiz-a?» deb kulib qöydi. Söng gap boşladi:
«Maktabni bitirganimdan söng bir neça yil hujjat topşirib öqişga kira olmadim. Şundan söng özimni ötga-çöqqa urdim, heç işim yurişmadi.
Bekor yurgan kunlarimning birida Rossiyaga quruq meva sotib keladigan qöşnimni körib qoldim. Şunda u öziga Rossiyada qöl-oyoği çaqqon yordamçi kerakligini aytib qoldi.
«Xohlasang yur, yaxşi maoş tölayman. Novosibirskdagi omborxonamga kirib çiqadigan yuklarni nazorat qilib tursang böldi. Xaridorlarga sörab kelgan mahsulotini berib, pulini olib qolasan. Sen qora iş qilmaysan, barçasini işçilar qiladi. Hisob-kitobga puxta qarab tursang böldi», dedi u.
Şundan söng qöşnim bilan Rossiyaga ketdim. Novosibirskda işim oğir emas ekan. Qöşnim aytganday Özbekistondan boradigan mahsulotlarni omborga joylaştiriş, kun davomida keladigan mijozlar bilan özaro muomala qiliş edi.
Iş menga juda ma’qul keldi. Mahsulotlarga xöjayin (qöşnimni şunday deb çaqira boşladim) narx belgilagan, xaridorlarga mahsulotlarni işçilar olib berar, mening işim faqat pul sanab oliş edi.
Xöjayin yilda 2-3 marta Novosibirskka borar, mendan hisobotlarni olib ortga qaytardi. Savdo qilingan pullar bank orqali Özbekistonga ötkazilardi.
Şu zaylda 4-5 yil işladim va Novosibirskda köplab mijozlar orttirdim. Ularning aksariyati birovning qölida işlaşimni bilmas, meni özbekistonlik tadbirkor sifatida tanişardi.
Bir gal xöjayin Novosibirskka kelganda agar ruxsat bersa endi özim alohida işlamoqçi ekanimni aytdim. U rozi böldi.
«Ança yil menga halol xizmat qilding. Xizmatingga rozi böl. Men tölagan maoşimga roziman. Alohida joy oçsang, mahsulot kerak bölsa nasiyaga berib turaman, sotib bölgaç pulini berasan»
Mavzuga oid
, dedi u.
Şundan söng Novosibirskning boşqa bir çekkasidan ombor uçun ijaraga joy oldim. Söng sobiq xöjayindan bir neça tonna turli navdagi quruq mevalarni olib, savdoni boşlab yubordim.
Özim bilan işlagan köplab mijozlarni yangi joyimga çaqirdim. Ba’zilari keldi, boşqalari mahsulotlarni avval işlagan joyimdan olişda davom etdi.
Köp ötmay omborimga bitta yordamçi oldim özim Özbekistonga qaytib, mahsulot jönata boşladim. Ya’ni sobiq xöjayinim qanday işlagan bölsa, öşanday iş tartibiga ötdim. Biroq unga öxşab mening pulim köp emasdi. Şu sababli sobiq xöjayinimdan yanada köproq yuk ola boşladim.
Avvaliga unga pullarni öz vaqtida yetkazdim. Bora-bora pullarni keçikib beradigan böldim. Biroq u ham menga berayotgan mahsulotlaridan yaxşi foyda qilayotgani uçun heç narsa demasdi.
Keyinçalik men ham boylarning safiga kirdim va boşqalar ham işonib nasiyaga mahsulot beradigan böldi. Holat şu darajaga keldiki, pulimning hisob-kitobini ham, qarzim qançaligini ham bilmay qoldim. Taxminimça qarzim 200 ming dollardan oşardi.
Öşa paytlarda boylarning davrasiga kirib, birga ötirib-turar ekanman, avvaliga ularga havas, söng taqlid qila boşladim. Biroq taqlidni oşirib yubordim va pullarni juda isrof bilan sarflay boşladim.
Pulim köpayar ekan, hali uylanmagan bölsam ham eng avval qişloqda özimga haşamatli uy tikladim. Söng Toşkent markazidan uç xonali kvartira sotib oldim. Kvartira yevrota’mir qilingan edi.
Uy olganimdan söng tanişlarim uyni borib körişdi va uning ta’mirini körib hayron qolişdi. Ustalar mahorat bilan işlagani şundoq körinib turar, kvartira haqiqatan zör ta’mirlangan edi.
Ana şunday holatda tanişlarim oldida maqtangim keldi. Uyni boşqatdan ta’mirlatmoqçi böldim. Buni eşitgan tanişlar hayron qolişdi. Ayrimlari tanbeh berişdi:
«Uka, sening kvartirang eng sönggi uslubda ta’mirlangan. Nima qilasan uni qaytadan ta’mirlatib? Qolaversa isrofni ham öyla. Hozirgi körinişidan ham zör ta’mirlataman desang yana bitta ikki xonali uyning puli ketib qoladi. Bu isrof böladi. Undan köra puling köpayib ketgan bölsa ta’mirga sarflamoqçi bölgan pulingni beva-beçora, yetim-yesirlarga ehson qil, savob böladi».
Öşa paytda bunday nasihatlarni qabul qiladigan holatda emasdim. Şu sababli usta qidirişga ötdim. Undan avval internetdan xorijiy davlatda zör qilib ta’mirlangan uyni videosini kördim, söng ustalar bilan uçraşib uyimni öşanday qilib bera olişadimi-yöqmi, söray boşladim.
Topgan ustalarimning ba’zilari men körsatgan videoga qarab unday ta’mir qila olmasliklarini aytişar. Boşqalari esa men xohlaganday ta’mir uçun ayrim narsalar xorijdan keltirilişi lozimligini aytişardi.
Oxiri eng zör deyilgan ustalardan birini qidirib topdim. U kvartirani aytganimday ta’mirlab berişga rozi böldi. Biroq u ham ayrim narsalarni Xitoydan keltiriş kerakligini aytdi.
Uyni körsatiş uçun ustani kvartiraga olib bordim. Eşikni oçib içkariga kirar ekanmiz u hayron böldi. Söng gap boşladi:
«Bu yerga kelişdan avval uyingizning bunday ta’mirlanganini bilmagan edim. Agar xöp desangiz sizga döstona maslahat beraman, bu uyni ta’mirlatişning keragi yöq. Şundoq ham zör ta’mirlangan ekan. Özim ham ustaman, lekin boşqa ustalarning sifatli işini körsam tan beraman. Uyingizning ta’mirini öz işining ustasi bölgan odam qilgan. Menga farqi yöq, pulingizni olib aytgan işingizni qilib beraveraman. Biroq şu ta’mirni qilgan usta ham vaqtini ketkazib işlagan, buzib taşlasangiz unga nisbatan hurmatsizlik böladi. Qolaversa, isrof degan gaplar ham bor. Şu uçun fikringizdan qayting».
Ustaga aytganimni qilib beraverişini aytdim. U meni fikrimdan qaytara olmagaç «mayli, özingiz bilasiz» dedi.
Usta bilan xizmat haqini kelişdik. Özbekistonda topilmaydigan narsalarni Xitoyga buyurtma berdim. Usta bir neça nafar şogirdi bilan kelib işni boşladi.
Ustalarga har kun tuşlik olib borar ekanman, köz öngimda avvalgi ta’mirdan heç narsa qoldirmay buzib olişdi. Öşa paytda ular bu işni hafsalasiz holatda xohlar-xohlamas qilayotganini körib turardim.
Şu tariqa ustalar bir oy işlab kvartirani boşqatdan ta’mirlab berişdi. Tanişlarim aytganday usta haqi va ta’mirga işlatilgan pulga ikki xonali kvartira olsa bölardi.
Mening isrof işlarim şu bilan tugamadi. Ijara uydan sotib olgan uyga köçib ötgaç yangi qiliq çiqardim. Qayerdadir boylar mineral suvda çömilişadi degan gapni eşitib, men ham vannada oqib turgan issiq suvga yuvingim kelmay qoldi.
Har kuni dökondan ikkita 10 litrli idişga qadoqlangan suv olib kelaman. Söng uni isitib, öşa bilan yuvinaman.
Tanişlar har kun 20 litr suv olişimni körib hayron bölişdi va sababini söraşdi. Ularga kvartirada oqib turgan issiq suv toza emasligi, şu sababli qadoqlangan suvni isitib yuvinayotganimni aytdim. Tanişlarning biri ajablandi, biri hayron qoldi. Yana biri, haddi siğadigani dakki berdi:
«Uka, Toşkentga kelgunça qişloqda qanday yaşaganing esingdan çiqdimi? Uyingda hammom ham yöq edi. Katta ehtimol bilan qozonda suv isitib yuvinarding. «Dom»larda issiq suv bor, öşanda yuvinaversang ham tering şilinib tuşmaydi. Tağin özing bilasan. Seni kibr egallabdi. Özingdan boyvaçça yasab olibsan. Ota-bobolarimiz eski çoriğingni unutma, deyişgan. Senga ham şu gap».
Öşa joyda köpçilik içida meni izza qilgani jahlimni çiqardi. Biroq tişimni tişimga qöyib, indamay ketdim.
Köp ötmay Rossiyadan yordamçim yuboradigan pulning salmoği kamaydi. Sababini sörasam omborda mahsulotlar juda kam qolganini aytdi.
Şunda ançadan buyon Rossiyadan yuborilgan pullarni egalariga bermasdan qişloqda qurilgan hovliga, Toşkentdan olingan kvartiraga sarflab yuborganimni esladim.
Sobiq xöjayinimning oldiga yana mahsulot sörab bordim. U sovuqroq muomala qildi va gap boşladi:
«Uka, daftaring yoningda bölmasa ham mendan qança qarz ekaningni bilarsan. Mabodo esingda bölmasa eslatib qöyay: 100 ming dollar qarzing bor. Yaqinda Novosibirskka borib keldim. Omboringga ham ötdim, mahsulotlar sotilib, böşab qolibdi, lekin qarzlarni beray demaysan. Toşkentda uç xonali kvartira olib uni yana boşqatdan ta’mirlatganingdan ham xabarim bor. Bizning hamkorligimiz şu yerda tugadi. Senga ikki hafta muhlat, mening pullarimni oxirgi sentigaça olib kelib ber. Aks holda mendan yaxşilik kutma».
Sobiq boşliğim huzuridan kayfiyatim tamomila buzilib çiqdim. 100 ming dollarni birdaniga topib berişning iloji yöq edi. Şundan söng boşqa tadbirkorning oldiga bordim, nasiyaga 20 tonna mahsulot berişga rozi böldi. Uning narxi örtaça 50 ming dollar bölardi.
Novosibirskka jönadim. Borib ulgurji quruq meva sotuvçi vodiylik akaning oldiga bordim va unga 20 tonna yuk kelayotganini, uni arzonroq bölsa ham naqd pulga sotişim kerakligini aytdim. U rozi böldi.
Yuk yetib borgaç uni töğri vodiylik akaning omboriga olib bordim. Mahsulotning puli yölkira va boşqa xarajatlarni çiqarib taşlaganda 45 ming böldi. Yukni foyda örniga 5 ming dollar zarariga sotdim.
Şundan söng omborimga ötib yordamçining qölidagi bor pullarni oldim va Özbekistonga qaytdim. Töğri sobiq xöjayinimning oldiga keldim va unga 40 ming dollar berib, qolganini ham yetkazişimni aytdim. U rozi böldi.
Şundan söng firibgarlik yöliga ötib oldim. Bir tadbirkordan mahsulot olaman va Novosibirskka olib borib arzonroqqa sotaman va ikkinçisining qarzini beraman. Navbatdagi tadbirkordan mahsulot olib, avvalgisini yopaman. Şu tarzda qarzlarim köpayib boraverdi va 200 ming dollardan oşdi.
Şu orada sobiq boşliğimga qarzning qolgan qismini bera olmadim. U qilib yurgan işimdan xabardor ekan. Bir kun oldimga keldi va qolgan puli evaziga kvartiraning kalitini tortib olib qişloqdagi uyim ham öziga ötganini aytdi.
Keyingi voqealar tezlaşib ketdi. Sobiq boşliğim kvartirani va qişloqdagi uyimni tortib olganini eşitgan boşqalar meni qidirişga tuşişdi.
Öşanda Toşkentdagi tanişlarimdan birinikiga yaşirinişga majbur böldim. Ota-onamga qönğiroq qilib Rossiyaga ketayotganimni, Novosibirskdagi yordamçimga esa omborda qolgan mahsulotlarni arzonroq bölsa ham tezda sotişni va Özbekistonga qaytişini aytdim.
Söng telefonlarimni öçirib qöyib, tanişimnikida bir oyça yotdim. Biroq bu tarzda uzoq muddat yaşirinib yurib bölmasdi, uyga qaytdim. Daragimni eşitib menga yuk berganlar uyga qidirib borişdi. Ularga hammasini röyi-rost aytdim va sabr qilişsa pullarini işlab qaytarişga va’da berdim.
Meni qarz qilib qöygan insonlar qiyin vaziyatda qolişdi. Pul yöq, şu bilan birga meni organga berib qamatib yuborişsa ham baribir pullari unmaydi. Öylab körib «Xudo özinga insof bersin» deb ketişdi.
Öşandan buyon oradan ön yildan oşiqroq vaqt ötdi. Qişloqda yuribman. Savdo bilan şuğullanay desam barçaning işonçidan çiqib ketganman. Şu sababli uyda dehqonçilik qilib rözğor ötkazib yuribman.
Endi yaşaş şaroitim ham haminqadar. Qarzlarimni ham qaytara olmadim. Bir paytlar öylamasdan qilingan isrof işlar jabrini çekyapman.
