«Alpomish» – o‘zbek xalq og‘zaki ijodining bebaho durdonasi. Mard, tanti yigitlarimizni Alpomishga mengzaymiz. Uning raqibi Ultontoz esa pastkash, sotqin va razil kimsa. Alpomishning o‘ziga bas kelolmaydi-yu, ammo u yo‘qligidan foydalanib istagan pastkashligini amalga oshiraveradi. Ishi – makr, ayyorlik!
«Ulton» so‘zi «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»da tagcharm ma’nosini bildirishi qayd etilgan. Yana bir qancha manbalarda uning «manqurt» ma’nosiga ham duch kelamiz. Umuman olganda, birinchi ma’no «Alpomish» dostonidagi Ultontozning fe’l-atvoriga juda mos. Ultontozdek pastkash, yaramas insonlar har doim, har zamonda mavjud bo‘lib kelgan.
«Ultontoz» romani voqealari ham Asqartog‘, Murodtepa singari dostonda tilga olingan joylarda bo‘lib o‘tadi. Bunda ham o‘ziga xos ramziylik bor. Asarda ikki davr, ikki avlod to‘g‘risida gap boradi. Birinchi davr amirlik zamoni tugatilib, mustamlakachilar endi kirib kelgan, xalqni ham o‘zlariga ko‘niktira boshlagan, Qulli Chiltanov, Asranqul Ovulov, Kafilbek, Bektemir Jovmayev, Begona O‘zbekovna, Qaynar kabilarni o‘z tomoniga og‘dirib, siyosatlarini aynan shu shaxslar orqali yuritadi. Bu judayam puxta o‘ylangan reja edi. Ya’ni boltaning sopini o‘zidan chiqarish...
Qaynar Umar yuzboshining qizi bo‘lib, otasi vafotidan so‘ng qizillar hukumatiga xizmat qila boshlaydi. Uning akasi Kurash esa aksincha, bu hukumatni dushman sanab, qarshi kurashadi. Kurash va uning safdoshlari yengilgach Afg‘onistonga chekinishga majbur bo‘ladi. Chunki mustamlakachilar xalqni ichdan yemirib ulgurgan, otani bolaga, akani ukaga qarshi qayrab, dushmanga aylantirgandi.
Qaynar aholini dinsizlashtirish, boylarni qo‘lga tushirish siyosatiga boshchilik qiladi. Ammo doim dilida qilayotgan ishidan ikkilanish, arosat g‘avg‘o ko‘tarib qolardi. U uch bor turmush quradi, ammo hayoti hech o‘xshamaydi. O‘sha payt hukumatga sodiqligini bildirish maqsadida o‘g‘liga ham Revo deya ism qo‘yadi. Qaynar va uning kasbdoshlari dinga va boylarga qarshi kurashish yo‘lida ko‘p shafqatsizliklar qiladi, anchagina odamlarning hayotiga zomin bo‘ladi.
Begona O‘zbekovna aholi tomonidan quloq-burni kesilib, vafot etadi, masjidning buzilishida bosh bo‘lgan Asranqul Ovulov toshbo‘ron qilinadi, Kafilbekni «bo‘rilar» yeb ketadi, Qaynar esa davr almashgan sari qadrsizlashadi. U makkor, buqalamun hukumatning og‘usiga uchganidan afsuslanadi. Akasi Kurash, Oytuvg‘an, Yomg‘ir singari elning asl farzandlari chet ellarda vatani ozodligi uchun harakat qilib, Ultontozlar qochgach qaytib keladi. Qaynar akasidan kechirim so‘raydi. Musofirlar vatanining tuprog‘iga qadam qo‘yib, tug‘ilib o‘sgan yerlarini ziyorat qilib, xotirjam vafot etadi...
