«Böş xonaga ortingizdan kirsam, sizni topolmaslikdan qörqaman» – «Teatr» romani haqida

Bir kuni kutilmaganda Tom Evis Krayton haqida gapirib qoladi. Bu qizning orzusi aktrisa böliş ekanini aytib, Juliyadan işga qabul qilişini, qizga ustoz bölişini iltimos qiladi. Juliya rozi böladi. Evis Juliyalarning teatrida işlay boşlaydi. Tez orada Juliya Tom bu havaskor aktrisani sevib qolganini anglaydi. U raşkdan qattiq iztirobga tuşadi. Özini qöyişga joy topolmaydi. Öziga ta’til beriş maqsadida qişloqqa, xolasi va onasining uyiga ketib qoladi. U yoqdan ança dam olib, yengillab qaytadi. 

Bu orada öğli Rojyer Venadan uyga keladi. Ona-bola suhbatlaşib ötirgan çoğda Rojyer onasiga öz fikr-mulohazalarini tökib soladi. Ota-onasini öziga nisbatan bemehrlikda ayblaydi. Juliyaga: «Şaxs sifatida mavjudmassiz. Har bir aytgan gapingizda, har qilgan harakatingizda rol öynaysiz. Agar böş xonaga ortingizdan yugurib kirsam, sizni topolmay qolişdan qörqaman», deb aytadi.

Öğlining bunday gaplari Juliyani sarosimaga solib qöyadi. Endi u öğlining gaplarini hazm qilişga urinib, özini tinmay tahlil qila boşlaydi. Bu orada katta bir pesa premerasi böladi. Unda doimgidek Juliya boş rolda edi. Şuningdek, bu pesadan Evis uçun ham muhim rol ajratilgandi. Bu qiz bilan Maykl alohida şuğullangan, endi uning kelajakdagi karerasini uşbu premeradagi çiqişi hal qilardi. Ammo bu çiqişni Juliya mohirlik va makkorlik bilan rasvo qiladi. Şu bilan Evisning ham, Mayklning ham butun rejalari çippakka çiqadi. Evisning muvaffaqiyatsizligini körgan Tom qizni taşlab, yana Juliyaga qaytadi. Ammo bu alfons yigitça endi Juliyaga kerak emasdi...

Premeradan söng Juliya hamma narsadan özini ozod his qilib, eng odmi kiyimlarini kiygança ovqatlaniş uçun yolğiz restoranga boradi. Özining ön yillardan beri yeyişdan tiyib yurgan ovqatlarini buyuradi. Mazza qilib ovqatlanadi va tuşunib yetadiki, bu hayotda hamma rol öynab yaşaydi. Faqatgina özi hayotda ham, sahnada ham bir xil Juliya bölib yaşay olibdi...

Tahlil:

Juliya özining barça yutuqlariga omad, iste’doddan ham köra köproq mehnat bilan erişgandi. U kiborlar jamiyati içida böla turib aslzodalardan nafratlanardi. Çunki ularning deyarli hammasi bu darajaga juda osonlik bilan erişgandi: şunçaki aslzoda bölib tuğilgandi. Şuning uçun zodagonlarning aksariyati takasaltang, mijğov va tanbal edi. Juliya esa oliy tabaqa bölgunga qadar ozmunça tirişib, harakat qilmadi. 12 yoşidan yaxşi ustozlar bilan tinmay harakat qildi. Maqsadi sari intildi. Öz ustida işlaşdan töxtamadi. Bu bilan esa inson qattiq xohlagan narsasiga köp mehnat bilan erişsa bölişini isbotladi. 

Mayklga bölgan tuyğulari ham juda beğubor va samimiy edi. Ammo Maykl bu tuyğularni qadrlay oladigan, his qiloladigan va şunga yaraşa javob qaytaroladigan darajada jöşqin qalbli emasdi. Umuman olganda, Maykl yomon inson emas. Körkam, işbilarmon, köngilçan. Ammo Juliyadek yonib yaşovçi, ehtirosli ayol uçun bu yetarli emasdi. Aksariyat ayollar e’tibor, otaşin muhabbat, olov qalb istaşadi. Maykl esa sovuqqon va vazmin edi. Şu sababdan ham bora-bora Juliyaning qaynoq tuyğulari eriga nisbatan sovuqlaşib bordi. 

Tomga kelsak, bu bolakay kiborlar jamiyatiga ayollar orqali kirib borişga muttasil urinardi. Navbatdagi öljasi Juliya edi. Özining ğayritabiiy jasorati, jöşqinligi bilan uning qalbini zabt etgandi. Şunday maşhur aktrisani hammayam ijara uyiga taklif qilib, unga tegajoğlik qilolmasdi-da, axir. Aslida, ayollarga surbet va tavakkalçi erkaklar köproq yoqişi ham sir emas...

Tom Juliyadan yetarliça foydalana oldi. Öziga yaraşa obro‘ orttirdi, kiborlar jamiyatiga yaqinlaşdi, moddiy mablağlarning turli körinişlariga ham erişdi. Endi navbatdagi öljani izlaşga tuşdi. Şu payt Evis uning hayotiga kirib kelib qoldi. Tom Juliya orqali Evisga iş olib berib, qizni maşhur qiliş va butun umr maşhur aktrisaning turmuş örtoği böliş rejasini tuza boşladi. Maşhur bölişni orzu qilib yurgan Evis uçun ham Tomdek «homiy» yoqib tuşgandi. Bu qiz ham ayni paytda aktrisa böliş uçun har qanday narsa va harakatga tayyor edi: Tomga ma’şuqa bölişga, Juliyaga yaltoqlanişga, Mayklning suyulişlariga çidaş berişga va bu «qari eşak»ni körkamligini tinmay ta’kidlaşga...

Tomning Evisga munosabatini va öziga bölgan befarqligini sezgaç Juliya qattiq siqildi. Uni ham raşk, ham ğururi örtardi. Özini ojiz sezayotganidan ğijinardi. Ammo bu holat bir-ikki oyda ötib ketdi. Juliyadek mağrur va irodali ayol köpam oh-voh qilib yurolmasdi. Endi u Tomni körsa, u haqida eşitsa heç narsani his qilmay qöydi. Ammo özini öyin qilişgani uçun bu bolakaylarning boplab ta’zirini berib qöyişni köngliga tuggandi. Şunday böldiyam. Öta mohirlik bilan Evisning aktrisalik böyiça kelajakdagi butun karerasini barbod qildi, şu bilan birgalikda, Tomning ham rejalarini yöqqa çiqardi. Bu Juliyaning öziga xos intiqomi edi. 

Asarda Rojyer va Juliyaning özaro suhbatlari asosiy örin egallaydi. Bola yoşligida onasining sahnadagi qaysidir çiqişini köradi va qattiq ta’sirlanadi. Öşanda Juliya şu qadar ta’sirli rol ijro etgandiki, tomoşabinlarning yiğlamagani qolmagandi. Pardalar tuşirilgaç Rojyer onasining yoniga yuguradi. Bu vaqtda onasi heç narsa bölmagandek, hozir sahnada hammani ta’sirlantirmagandek kulişib, kimlar bilandir suhbatlaşib turganini köradi. Şundan beri onasi köziga ikkiyuzlamaçi, hayotda ham, teatrda ham rol öynovçi soxtakor körina boşladi. 

Rojyerning ota-onasidan, asosan, onasidan xafa bölişida jon bor edi. Çunki ota-ona mehri, e’tibori bola uçun judayam muhim. Ota-onadan mehr körib ösgan farzand ota-onasiga ham mehribon böladi. Rojyer esini tanibdiki, Juliyaning fikr-xayoli teatrda, Mayklniki boylikda. Bola öz holiça katta böldi, dunyoqaraşini, şaxsiy fikrlarini ota-ona kömagisiz mustaqil şakllantirdi. Ammo Rojyer onasini soxtakor aktrisa deb adaşgandi.

Şunday insonlar böladiki, kasbining haqiqiy mutaxassisi hisoblanadi. Ular öz faoliyatlarni qattiq sevganidan boşqa narsalarga unçalik ham vaqt ajratolmaydi, ahamiyat bermaydi. Juliya şundaylar toifasidan edi. Har qanday rohatbaxş joydan köra teatrni ustun qöyardi. Grimxonasida uydagidan ham köra köproq erkin his qilardi özini. Hayotiy taşvişlarini sahnada, repetitsiyada butkul unutardi. U kasbini sevardi. Şaxsiy hayotini-da unutardi işida. 

Juliya soxtakormas edi. Mayklni aktyor desa böladi. Juliyaning kelajagi porloq bölişiga işonç hosil qilgaçgina unga uylandi. Ungaça qizning muhabbatini nazarga ilmadi. Tomni aktyor desa böladi. Obro‘ uçun Juliyaga yaqinlaşdi, keyin esa Evisni közladi. Evis rejasi barbod bölgaç yana Juliyaga qaytdi. Evis ham aktrisa. Maşhur böliş uçun nimalar qilmadi. Birgina Juliya heç kimni aldamadi, heç kimga yaltoqlanmadi. Nimagaki erişgan bölsa, öz kuçi, mehnatlari bilan erişdi. 

Hayotda har qadamda rolini mahorat bilan ijro etuvçilarni uçratamiz. Har birimiz istab-istamay rolga kirişamiz. Ammo bir narsani unutmasligimiz kerakki, öz manfaatimiz, maqsadlarimiz uçun kimnidir aldaşga, tuyğulari bilan öynaşişga haqqimiz yöq. Mavlono Jaloliddin Rumiyning maşhur gapi bor: «Asling kabi körin. Yoki köringaning kabi böl…”

Gulasal Qodirova, kitobxon
Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilişi mumkin.