Sovetlarning muvaffaqiyatsiz loyihasi – Il-86 samolyoti nega ommalaşmagandi?
|21:01 / 04.02.202426 78716 min
SSSRda bir neçta aviakonstruktorlik byurolari bölgan va har yili köplab samolyotlar işlab çiqarilardi. Sovetlar 1960-1970-yillarda yasab çiqilgan samolyotlarni mukammallaştirişga urinişmadi. 1980-yillarning ikkinçi yarmiga kelib modellar eskirdi va xalqaro talablarga javob bermay qöydi. Oqibatda SSSR parçalanib ketgandan söng Rossiyada fuqaro aviatsiyasi uçun samolyot işlab çiqariş qariyb töxtab qoladi.
SSSRda fuqaro aviatsiya ikkinçi jahon uruşidan keyin juda tez rivojlana boşlaydi. 1960-yillarda bir neçta konstruktorlik byurosi muvaffaqiyatli işlayotgan edi.
Jumladan, turli samolyotlar loyihasi qöyidagi konstruktorlik byurolarida tayyorlanardi:
“An” samolyotlari – Oleg Antonov tomonidan taşkil etilgan konstruktorlik byurosida;
“Tu” samolyotlari – konstruktor Andrey Tupolev tomonidan taşkil etilgan konstruktorlik byurosida;
“Il” samolyotlari – konstruktor Sergey Ilyuşin nomiga qöyilgan konstruktorlik byurosida;
“Yak” samolyotlari – konstruktor Aleksandr Yakovlev nomiga qöyilgan konstruktorlik byurosida.
Bundan taşqari, Artyom Mikoyan va Mixail Gureviç tomonidan taşkil etilgan konstruktorlik byurosida “MiG” va Pavel Suxoy tomonidan taşkil etilgan konstruktorlik byurosida “Su” harbiy samolyotlari loyihasi işlab çiqarilgan.
Öşa paytlarda bir vaqtning özida turli aviatsiya zavodlarida önlab turdagi samolyotlar işlab çiqarilardi. Dunyoning bironta davlati, hatto AQŞda ham bunça köp modelda samolyot çiqarilmasdi.
Sovet konstruktorlari tomonidan işlab çiqarilgan barça samolyotlar tor fyuzelajli bölib, SSSRda keng fyuzelajli samolyot tayyorlanmasdi.
1970-yillar boşlarida sovet konstruktorlariga keng fyuzelajli samolyot loyixasini işlab çiqariş topşiriği qöyiladi. Uni bajariş Ilyuşin konstruktorlik byurosi çekiga tuşadi. Köp ötmay “Il-86” nomi bilan keng fyuzelajli samolyot paydo böladi.
Biroq bu samolyot unça ommalaşmaydi va bor-yöği 100 dona atrofida işlab çiqariladi. Ma’lumot uçun SSSRdagi eng ommabop samolyotlardan minglab dona işlab çiqarilgan.
www.airliners.net
Il-86 tarixi
1960-yillarning ikkinçi yarmida SSSRda katta samolyotlar yöq edi. Biroq dunyoning yetakçi aviakorxonalari allaqaçon bunday samolyotlarni tayyorlay boşlagandi.
Öşa paytda mamlakatda yölovçi taşiş bilan şuğullanadigan “Aeroflot” rahbarlari hukumatdan 250-350 yölovçi siğadigan keng fyuzelajli samolyot tayyorlab berişni söraşadi.
Mavzuga oid
1967 yil 13 oktyabr kuni SSSR ministrlar sovetining keng fyuzelajli samolyot işlab çiqariş haqidagi qarori qabul qilinadi va bu iş Sergey Ilyuşin boşçiligidagi konstruktorlik byurosiga topşiriladi.
Bu işning Ilyuşin konstruktorlik byurosiga topşirilişining sababi 1960-yillar boşida SSSRdagi eng katta “Il-62” samolyotini şu byuro tayyorlagan edi.
“Il-62” samolyotiga 168 nafar yölovçi siğardi. “Ilyuşin” konstruktorlik byurosi muhandislari hukumatga “Il-62” bazasida 350 nafar yölovçi siğadigan samolyot tayyorlaş loyihasini taqdim etişadi.
Loyihaga köra “Il-62” fyuzelaji kengaytirilişi, örindiqlar olti qatordan töqqiz qatorga köpaytirilişi, örindiqlar orasidagi joyni biroz qisqartiriş hisobidan unga 350 nafar yölovçi siğadigan bölişi kerak edi.
Biroq hukumat komissiyasi loyihani rad etadi. Bunga sabab, örindiqlar orasidagi joy qisqartirilsa yölovçilarga yaratilgan şaroitlar yomonlaşadi deb topiladi.
Buning ustiga “Il-62”da törtta kiçikroq dvigatel qanotlarga emas, fyuzelajning orqaroq qismiga örnatilgandi. Komissiya “Il-62”ga örnatilgan dvigatellar 350 kişilik samolyotni parvozi uçun yaramaydi deb topadi.
Şundan söng “Ilyuşin” muhandislari yangi samolyot loyihasini tayyorlay boşlaşadi. Biroq işlar çözilib ketadi.
Bu orada Ğarb aviasozlari tomonidan tayyorlangan keng fyuzelajli Boeing 747, McDonnell Douglas DC-10, Lockheed L-1011 TriStar va Airbus A300 kabi samolyotlar yölovçi taşiy boşlagan edi.
1972 yilga kelib “Ilyuşin” muhandislari “Il-86” deb atalgan yangi samolyot loyihasini taqdim etişadi. Hukumat uni tasdiqlaydi. Biroq şundan keyin ham ilk samolyotni tayyorlagunça 4 yil vaqt ötib ketadi.
Birinçi “Il-86” samolyotining sinov parvozi 1976 yil 22 dekabr kuni ötkaziladi. 1977 yilda samolyot Parij körgazmasida namoyiş etiladi. “Il-86” samolyotlari Voronejdagi aviatsiya zavodida tayyorlangan.
1978 yilga borib samolyotning zavod sinovlari tugaydi. Biroq uning tölaqonli parvozi ikki yildan söng 1980 yilda boşlanadi. Öşa yili 26 dekabr kuni “Il-86” samolyoti Moskva-Toşkent yönalişida birinçi parvozni amalga oşiradi.
Zavoddan çiqayotgan birinçi Il-86.
aviator.guru
“Il-86” samolyotining texnik tavsifi:
Uzunligi – 59,94 metr;
Qanotlarning uzunligi – 48 metr;
Balandligi – 15,81 metr;
Oğirligi – 111,5 tonna;
Maksimal oğirligi (Yölovçi va yuklar bilan) – 215 tonna
Ekipaj a’zolari soni – 3-4 kişi
Yölovçi örni – lyuks salonda 234 kişi, aralaş (ozroq lyuks, qolgani ekonom) salonda 314 kişi va ekonom salonda 350 kişi;
Yuk kötariş quvvati – 42 tonna;
Yoqilği siğimi – 88 000 kg;
Maksimal tezligi – soatiga 950 kilometr;
Yoqilği siğimi bir marta töldirilganda uçiş masofasi – 5 250 km;
Maksimal uçiş balandligi – 12 000 metr.
“Il-86” samolyotiga SSSRning özida işlab çiqarilgan törtta dvigatel örnatilgandi. Biroq ular işonçli emasdi. Şu sababli katta va oğir samolyotning parvozida muammolar yuzaga kela boşlaydi.
Köp ötmay “Ilyuşin” konstruktorlik byurosi “Il-86” samolyotini sal mukammallaştiradi. Şundan söng uni “Il-86V” va “Il-86D” nomi ostida işlab çiqara boşlaşadi.
Mukammallaştirilgan deyilgan “Il-86V” va “Il-86D” samolyotlarida dvigatel özgargandi. Sovetlar unga ilk marotaba Britaniyada tayyorlangan turboreaktiv Rolls-Royce RB211-22V dvigatellarini örnatadi.
Yana “Il-86V oddiy “Il-86”dan yölovçi örni köpligi bilan farqlanadi. Bu samolyotga 450 nafargaça yölovçi siğardi. Biroq “Il-86V” köpi bilan 3600-4000 kilometr masofagaça uçardi.
e551mm.com
“Il-86D” modelining saloni lyuks bölib, unga 330 yölovçi siğardi va 9 000 kilometrgaça parvoz qila olardi.
Keyinçalik 1988 yilda “Il-86D” modeli asosida “Il-90” samolyoti işlab çiqariladi. Bu samolyot ham ommalaşmagan va undan bor-yöği 33 dona işlab çiqarilgan.
“Il-86” samolyotlarining keyingi taqdiri
1991 yilda SSSR parçalanib ketadi va oqibatda juda köplab zavod fabrikalar töxtab qoladi. Şu jumladan, “Il-86” samolyotlarini işlab çiqargan korxonalar ham. Buning ustiga, Rolls-Royce ham dvigatel bermay qöyadi.
Öşa paytda AQŞning General Electric va Fransiyaning SNECMA kompaniyasi hamkorligida taşkil etilgan CFM International qöşma korxonasida tayyorlangan dvigatellardan foydalaniş masalasi ham körib çiqiladi. Biroq bu ham amalga olişmaydi.
Garçi rasmiy ma’lumotlarda “Il-86” samolyotlari 1997 yilgaça işlab çiqarilgan deb berilsa-da, aslida ular SSSR parçalanib ketgunça tayyorlangan. Şunçaki tayyorlab qöyilgan samolyotlarning sinov parvozlari keyin ötkazilgandi.
“Il-86” samolyotlari 1976 yildan 1990-yillar boşigaça 15 yil davomida bor-yöği 106 dona işlab çiqarilgan. Ya’ni örtaça yiliga 7 donadan tayyorlangan.
doroshenko-us.livejournal.com
Taqqoslaş uçun, “Tu-154” samolyotidan 1970 yildan 1990-yillar boşigaça ming donadan oşiq işlab çiqarilgan.
SSSR parçalanib ketgandan söng Rossiyada faqat harbiy samolyotlar tayyorlovçi korxonalar işlaşda davom etdi. Fuqaro aviatsiyasi uçun işlagan korxonalar yopilib ketadi yoki boşqa narsa işlab çiqaradi.
Sovet davrida faoliyat körsatgan konstruktorlik byurolarining aksariyati hozir ham işlayapti. Biroq SSSR parçalanib ketgandan söng bironta yangi samolyot loyihasi qilinmadi.
Natijada 1991 yildan boşlab Rossiyada tuzilgan köplab aviakompaniyalar AQŞning Boeing va Yevropada işlab çiqariladigan Airbus samolyotlarini xarid qilişdi. Bugun ham asosan şu ikkita kompaniyalari samolyotlaridan foydalanişmoqda.
2000-yillar boşida Pavel Suxoy nomidagi konstruktorlik byurosi tomonidan yangi samolyot loyihasi tayyorlanadi. 2007 yilda Sukhoi Superjet 100 deb nomlangan yangi yölovçi samolyoti işlab çiqariladi.
Sukhoi Superjet 100 samolyoti ölçami juda kiçik, unda bor-yöği 87 nafardan 103 nafargaça yölovçi örni bor. Qolaversa u faqat yaqin masofalarga uça oladi.
Şu sababli bu samolyot ham işonçni oqlamadi. Sukhoi Superjet 100 samolyotidan 2007-2023 yillar oraliğida bor-yöği 200 donadan oşiqroq işlab çiqarilgan.
2012 yildan 2019 yilgaça Sukhoi Superjet 100 samolyotlaridan beştasi turli sabablar bilan halokatga uçradi va köplab yölovçilar halok bölişdi. Bu ham samolyot ommalaşişiga tösiq böldi.
Rossiya sönggi 32 yilda tuzukroq samolyot işlab çiqara olmayotganining asosiy sababi sifatida bu mamlakatda işonçli va zamonaviy dvigatellar işlab çiqarilmasligi körsatiladi.
Rossiya fuqaro aviatsiyasi sanoatining barbod bölişiga asosan şu omil sabab bölgan.
Boeing va Airbus esa uzoq yillardan buyon Amerikaning Pratt & Whitney va General Electric hamda Britaniyaning Rolls-Royce kompaniyalari bilan hamkorlik qilib keladi va ularda tayyorlangan dvigatellardan foydalandi.
Öquvçilarda, rossiyalik aviasozlar ham Pratt & Whitney va General Electric hamda Britaniyaning Rolls-Royce kompaniyalaridan dvigatel olsa bölmaydimi degan savol tuğilişi mumkin.
Gap şundaki, sönggi 30 yilda yölovçi samolyotlariga talab keskin oşib ketdi. Natijada samolyot dvigatellarini işlab çiqaruvçi kompaniyalarga ham köplab buyurtmalar tuşdi.
Vaziyat şu darajaga keldiki, sifatli aviadvigatel oliş uçun hutto buyurtma bergandan keyin ham bir neça yili kutiş kerak. Bunday şaroitda Pratt & Whitney va General Electric hamda Britaniyaning Rolls-Royce kompaniyalari azaliy mijozlari Boeing va Airbus kompaniyalarini kuttirib rossiyalik aviasozlarga dvigatel sota olmaydi.
Rossiya foydalangan Il-86.
www.flickr.com
Bundan taşqari, sönggi yillarda samolyot tayyorlaşda sönggi texnologiyalar ham qöllanyapti va ular ham Rossiyada işlab çiqarilmaydi. Ğarb kompaniyalari esa xuddi dvigatel bilan bölgani kabi özida talab köpligi uçun bermayapti.
Balki muammoning boşqa, masalan, siyosiy sabablari ham bordir. Lekin nima bölganda ham rossiyalik aviasozlar Ğarbdan işonçli dvigatellarni va boşqa ehtiyot qismlarni ololmayapti. Oqibatda fuqaro aviatsiyasi uçun zamonaviy samolyotlar tayyorlanmayapti.
Ma’lumot uçun, yaqinda Rossiya ommaviy axborot vositalari bu davlatda Yakovlev konstruktorlik byurosi tomonidan loyihalaştirilgan yangi torfyuzelajli samolyotning sinovi muvaffaqiyatli ötkazilgani haqida xabar berişdi.
Xabarda aytilişiça, bu samolyotning işçi nomi MS-21 bölib, undan joriy yil foydalana boşlanadi. Şundan söng samolyot Yak-242 nomini oladi.
Bu samolyot uç xil jihozlanadi va ularga 132, 163 va 196 nafar yölovçi örni böladi. Yangi samolyot qançalik işonçni oqlaydi, buni vaqt körsatadi. Hozirça esa Rossiya asosan Ğarbda işlab çiqarilgan samolyotlardan foydalanişda davom etyapti.
Ma’lumot uçun, 2022 yil 24 fevral kuni Rossiya Ukrainaga bostirib kirgandan söng Boeing va Airbus kompaniyalari Rossiya foydalanayotgan samolyotlarga texnik xizmat körsatişni töxtatdi. Öşandan buyon bu davlat aviakompaniyalariga tegişli samolyotlarning bir neçtasida texnik nosozlik kuzatildi.
Il-86 samolyotlaridan foydalaniş
Il-86 samolyotlari tayyor bölar ekan, “Aeroflot”dan taşqari sotsialistik lagerga kiruvçi davlatlar ham unga qiziqiş bildirişadi. Jumladan, 1988 yilda GDRning “Interflug” aviakompaniyasi ikkita Il-86 samolyotlariga buyurtma beradi. Biroq aviakompaniya Il-86 larlardan köra Airbus A310 samolyotlarini afzal köradi va sovetlarga berilgan buyurtmani bekor qiladi.
Garçi samolyot işonçli bölmasa ham undan uç donasini xorijga sotişga muvaffaq bölişadi. Il-86larga Xitoyning «China Xinjiang Airlines» aviakompaniyasi xaridor böladi.
Samolyotlar Xitoyga 1991-1993 yillarda yetkazib beriladi. Biroq 2003 yilda Xitoy ulardan foydalanişni töxtatadi va Il-86lar Rossiyaga qaytarib yuboriladi.
SSSR parçalanib ketgandan söng Il-86 samolyotlari qaysi respublikalarga berilgan bölsa, özlarida qoladi. Özbekistonda ham bunday turdagi samolyotlar bölgan. Rossiya özida qolganlari şu davlat aviakompaniyalari tomonidan işlatiladi.
Il-86 samolyotidan Özbekiston ham foydalangan
Avsim.su
2000-yillar boşlarida Yevropa Ittifoqi juda baland ovoz çiqaradigan samolyotlar parvozini taqiqlaydi. Şundan söng Il-86 larning parvozlari töxtatiladi. Ulardan faqat charter reyslarda foydalanişadi.
2008 yilda Rossiyada iqtisodiy inqiroz yuz berdi. Öşa paytda bu davlatdagi aviakompaniyalar uzil-kesil yoqilği sarfi yuqori bölgan va katta xarajatlarni talab qiladigan Il-86 samolyotlaridan butunlay voz keçişadi.
Il-86 samolyotining sönggi muntazam parvozi 2010 yilda Moskva-Simferopol yönalişida amalga oşirilgan. Oradan bir yil ötgaç Antaliya-Moskva yönalişida sönggi charter parvozi amalga oşiriladi. Şu bilan Il-86 samolyotlarining parvozi butunlay töxtatiladi.
Aviakompaniyalar Il-86 larni sotuvga qöyişadi, biroq ularga tayinli xaridor çiqmaydi. Şundan söng ularning aksariyati muzeylarga, aviatsiya bilim yurtlariga, qolgani metallolomga topşirib yuboriladi.
2020 yilda turli joylarda bor-yöği 8 ta Il-86 samolyoti qolgan edi.
Bular:
Kiyev aviatsiya muzeyida;
Ulyanovsk fuqaro aviatsiyasi muzeyida;
Novosibirskdagi Tolmaçyovo aeroporti hududida yodgorlik sifatida;
Sankt-Peterburgdagi “Xeli-drayv” vertolyot markazi hududida;
BAAdagi Fujyeyra aerodromida (bu Il-86 “Global Aviation” aviataşuvçisiga tegişli;
Şeremetevo aeroportida (Moskvadagi uçuvçilar tayyorlaş bilim yurtiga berilgan);
Domodedovodagi samolyotlar qabristonida (bu Arman havo yöllariga qaraşli);
Voronejdagi aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi hududida (sönggi samolyot zavoddan çiqarilgan holida qolib ketgan).
Sverdlovsk, 1991 yil. Il-86 samolyoti bilan sodir bölgan birinçi noxuş hodisa 1991 yilda yuz bergan. Içida 360 nafar yölovçi bölgan Il-86 Sverdlovsk viloyatida uçayotganida yonğin kelib çiqadi.
Uçuvçilar darhol samolyotni Sverdlovsk (hozirgi Yekaterinburg) şahriga favqulodda qöndirişadi va odamlar eson-omon evakuatsiya qilinadi. Öşanda heç kim jabrlanmaydi, biroq samolyot yaroqsiz ahvolga kelib qoladi.
Dehli, 1994 yil. Hindiston poytaxtidagi aeroportdan havoga kötarilayotgan Boeing 737 halokatga uçrab qulab tuşadi. Şunda aeroportda turgan Il-86 ga uning bölaklari kelib tuşadi.
Hodisa oqibatida Boeing 737ʼning tört nafar ekipaji, Aeroflotning samolyotga xizmat körsatuvçi 4 nafar xodimi halok böladi. Il-86 jiddiy şikastlanadi.
Moskva, 1998 yil. Il-86 Şeremetevo aeroportiga qöniş çoğida “avariya”ga uçraydi. Bunga yomon ob-havo şaroiti va uçuvçilarning tajribasizligi sabab bölgan.
Uşbu hodisada halok bölganlar yoki tan jarohati olganlar haqida ma’lumot yöq. Biroq samolyot butunlay yaroqsiz bölib qoladi va safdan çiqariladi.
Dubay, 2001 yil. Rossiyadan BAAga uçgan Il-86 Dubay aeroportiga qöniş çoğida uçuvçilarning tajribasizligi ortidan noxuş vaziyatga tuşib qoladi.
Hodisada heç kim vafot etmaydi. Biroq samolyot butunlay yaroqsizga aylanadi va safdan çiqariladi.
Moskva yaqinida qulab tuşgan Il-86.
YaPlakal’
Moskva, 2002 yil. Içida yölovçilar bölmagan Il-86 Şeremetovo aeroportidan uçiş çoğida “avariya”ga uçraydi. Oqibatda samolyot butunlay yaroqsizga aylanadi va safdan çiqadi.
