So‘z erkinligi masalasida qat’iy siyosiy iroda mavjudligi bot-bot takrorlanar ekan, endi bu erkinlikni parvarishlash uchun davlat, jamiyat va OAVdan vazminlik, siyosiy madaniyat va huquqiy malaka talab etiladi. Jurnalistlar o‘z faoliyatiga erkinlikni saqlash va kengaytirish motivi bilan yondashishi zarur, toki bugungi erkinlik ertangi erksizlikka sabab bo‘lmasligi kerak.
O‘zbekiston “Chegara bilmas muxbirlar” xalqaro tashkilotining matbuot erkinligi reytingida 11 pog‘onaga pastlab, 148-o‘ringa tushdi. Xo‘sh, nega O‘zbekistonda so‘z erkinligi darajasi pasaydi degan o‘rinli savol paydo bo‘ladi. Mening nazarimda, buning uchta asosiy sababi bor.
Birinchisi, oldingi yilda bo‘lib o‘tgan “Kompromatuzb” ishi, qamalgan ba’zi blogerlar. Bir tomondan, media sohasiga endi kirib kelgan ko‘plab blogerlarda huquqiy fikrlash, “qonun doirasidan chiqib ketmasligim kerak” degan qarash nisbatan zaif. Blogerlar, jurnalistlar bilib-bilmay huquqiy doiradan chiqib ketgan bo‘lishlari, xato va jinoyatlar qilib qo‘ygan bo‘lishi mumkin. Lekin ayni paytda O‘zbekistonda hali OAV va blogerlarni muttasil ogohlantirish tizimi ham mavjud emas. Xorijiy huquqiy davlatlarda jurnalist va blogerlarni ogohlantirish tizimlari yaxshi ishlaydi. Qolaversa, blogerlar va jurnalistlarning ijtimoiy himoyasi ham yuqori. O‘zbekistonda esa jurnalistlar va blogerlarni birdaniga uzoq yillarga qamash holatlari kuzatildi (ayni paytda, ular muddatidan oldin ozodlikka chiqarilgan holatlar ham bor).
Reytingdagi pastlashga ta’sir qilgan ikkinchi vaziyat, menimcha, bu – 2022 yilda Qoraqalpog‘istonda bo‘lib o‘tgan holatlar. Bu borada aytish kerakki, O‘zbekiston xalqi, millati va davlati o‘zining hududiy yaxlitligini yuqori qadrlashi kerak va qadrlaydi ham. Har qanday ichki yoki tashqi inqirozlar, muammolar ijtimoiy-siyosiy kayfiyatga salbiy ta’sir qiladi. Erkinliklar – bo‘hronlar ustida o‘smaydi, shakllanmaydi. Aksincha, bo‘hronlar va inqirozlar – erkinlikni yemiruvchi omillar hisoblanadi. Zo‘riqishlar va to‘qnashuvlar – erkinlikning eng katta kushandasi hisoblanadi.
Uchinchi muammo – bu hukumat va OAVdagi inersiya holati. O‘zbekistonning so‘z erkinligi borasidagi tajribasi deyarli yo‘q. 2016 yilga qadar O‘zbekiston so‘z va fikr erkinligi – barqarorlikka eng katta tahdid degan qarashda edi. Xavfsizlik va barqarorlikni kuch bilan, bosimlar bilan ta’minlash – odatiy holat edi. Shuning uchun ham OAV, jurnalistlar uchun muammolarni gapirish haliga qadar psixologik zo‘riqish chaqiradi.
