GTL zavodiga sarflangan 3,4 mlrd dollar özini oqlaydimi? Otabek Bakirov bilan suhbat
|21:19 / 20.08.202429 5979 min
Neftgaz-kimyo sohasida Markaziy Osiyodagi eng yirik zavod deb atalgan Uzbekistan GTL işga tuşganiga 2,5 yil böldi, ammo içki bozorni arzon dizel va aviakerosin bilan ta’minlaşda sezilarli ijobiy özgarişlar közga taşlanmayapti. Xususan, ötgan davrda dizel importi kamayiş örniga, 7 barobardan köproqqa oşdi. Iqtisodçi Otabek Bakirov Kun.uz bilan suhbatda GTL loyihasi haqidagi fikrlari bilan bölişdi.
Kun.uz Bojxona qömitasi oçiqlagan ma’lumotlarni örganib, yoqilği-energetika va neft mahsulotlari importi katta sur’atda oşib borayotganiga e’tibor qaratdi.
Ma’lum bölişiça, 2024 yilning yanvar–iyul oylarida 206,9 ming tonna dizel import qilingan. Bu – 2022 yilning şu davri bilan taqqoslaganda 7,3 barobarga köp.
E’tiborlisi, dizel importining bunday keskin tarzda oşib ketişi Qaşqadaryoda qurilgan GTL zavodi dizel işlab çiqara boşlaganidan keyingi davrga töğri keladi. Zavodda bu turdagi yonilğini işlab çiqariş 2022 yil 29 iyunda boşlangan edi.
Neftgaz-kimyo sohasida Markaziy Osiyodagi eng yirik zavod deb ta’riflangan Uzbekistan GTL loyihasi uçun davlat “Özbekneftgaz” kompaniyasi orqali salkam 3,5 mlrd dollar sarflagan. Bu pullar taşqi qarzlar hisoblanadi. Zavod tabiiy gazni qayta işlaş orqali aviakerosin, sintetik dizel, nafta va propan işlab çiqarib, yiliga 500 mln dollarlik import örnini bosişi kerak edi. Amalda esa dizel importining bunday oşişi qator savollarni yuzaga keltirmoqda.
Iqtisodçi Otabek Bakirov Kun.uz'ga bergan intervyusida loyiha tarixi, u qay maqsadlarda işga tuşirilgani va amalda natija qanday bölgani haqidagi mulohazalari bilan örtoqlaşdi.
“Faqat pudratçilar yutdi”
— GTL zavodi Özbekistonda dizel va aviakerosin işlab çiqariş va iste’moli bilan boğliq muammolarni hal qiliş uçun qurilgan, ğoyasi şunaqa bölgan. Demak, mantiği böyiça, bu zavod qurilganidan keyin, Özbekistonda aviakerosin va dizel bilan boğliq muammo bölmasligi kerak edi.
Mavzuga oid
Tarixni unutib qöyamiz-da... GTL zavodini quriş böyiça 2008 yilda taşabbus körsatilgan, birinçi prezident Islom Karimovga taqdimot qilişgan. Unda bu loyiha “Özbekneftgaz”, Janubiy Afrika Respublikasining Sasol Synfuels va Malayziyaning Petronas kompaniyalari konsorsiumi tomonidan amalga oşirilişi kerak bölgan. E’tibor qarating: loyihaning qiymati 2,5 mlrd dollar bölgan.
2011-2012 yillarda jahon iqtisodiy krizisidan keyin malayziyaliklar va janubiy afrikaliklar loyiha iqtisodiy ma’noga ega emas, samarador bölmaydi deb, loyihadan çiqib ketişgan. 2013 yil oxiri, 2014 yilda loyiha butunlay muzlatilgan, töxtatilgan. Yangi davr kelgandan keyin, şonli energetiklarimiz iqtisodiy samarasi bölişi dargumon bu loyihani yana kötarib olib çiqişgan. Loyihaning qiymati – sizlar 3,4 mlrd dollar deb yozyapsizlar – 4 mlrd dollargaça oşgan.
Endi bu loyihadan kim yutdi deb savol beraylik. Özbekistonliklar yutgani yöq, “Özbekneftgaz” yutgani yöq, faqat pudratçilar yutdi. Soliştiring köring: yonimizda Turkmaniston ham bizdan avval GTL zavodi qurgan – 1,7 mlrd dollarga. Işlayapti.
Tabiiy gaz defitsiti zavodga 100 foiz quvvatda işlaş imkonini bermaydi
— Ikkinçidan, bunaqa zavodlar doimiy xomaşyo bilan ta’minlanişiga kafolat bölgan holatdagina qurilişi kerak. Men taşqi faktorlarni, narxlar özgarişini, taşqi bozorlardagi konyunktura dinamikasini aytmayapman, eng asosiy faktor – gaz bilan işlaydi. Ta’minoti doimiy va barqaror bölişiga işongan holatda, bunga kafolat bölgan holatda qurilişi kerak bunday zavodlar.
Energetiklar bizda 2022 yili gaz bilan boğliq defitsit boşlanişini juda yaxşi bilişgan, bila turib şu zavodni qurişgan. Ana, butun qiş davomida GTL zavod işlamaydi. Agar körsatkiçlarini qarasangiz – ular körsatkiçlarini ham oçmaydi – 30 foiz quvvatda ham işlayotgani yöq. Narxi qimmatlaştirilgani uçun özi 100 quvvatda işlaganida ham özini qoplab, foydaga çiqişi savol ostida. 30 foiz quvvatda işlab, qanday qilib foydaga çiqadi?
Şu örinda aytib ketay, “Özbekneftgaz”ning auditorlariga ham savol bor. GTL Uzbekistan – “Özbekneftgaz”ning asosiy aktivi hisoblanadi. “Özbekneftgaz”ning kreditorlari, hamkorlari GTL Uzbekistan'ning moliyaviy körsatkiçlari böyiça çuqurroq axborotlarni bilişga haqli. Çunki “Özbekneftgaz”ning moliyaviy holati GTL bilan töğridan töğri boğliq.
— Bu zavod işga tuşişidan avval e’lon qilişganki, biz zavodni işga tuşirganimizdan keyin 500 mln dollarlik import qoplanadi, yana 200 mln dollarlik eksport ham qilamiz, deyişgan. Loyihada şunaqa bölgan, şunaqa çizib berişgan. Lekin zavod işga tuşganidan keyin, importni qoplaş örniga, importni 7 barobar oşirdik (dizel importi nazarda tutilmoqda – tahr.).
Ikkinçi savol: dizel arzonlaşib qoldimi? Yöq. Qarang, birjada 13 mln sömdan sotilyapti. Dizel bizda Qirğizistondan qimmat. Qozoğistonni aytmayapman, mayli, ularda xomaşyo bazasi bor. Qirğizistonda esa umuman heç qanaqa xomaşyosi yöq, 100 foiz import qiladi, şunga qaramay dizel Özbekistondan arzon.
Faqatgina tor manfaatlarga xizmat qiladigan ikkinçi masala – GTL işlab çiqarayotgan mahsulotlarning çegirma bilan eksport qilinayotgani. Özimizda içki iste’molçilar birjadan tonnasini ming dollardan ortiqqa sotib olayotgan paytda, bular çegirma bilan 600 dollardan eksport qilyapti. Bu nima bilan izohlanadi? Qaysi mantiq bilan izohlanadi? Kimdir tuşuntiradimi, axir bu – Özbekistonning mulki.
Aviaqatnovlar masalasi ham hal bölgani yöq
— Yaqin-yaqingaça Özbekistonda nima sababdan ham içki, ham taşqi aviaqatnovlar böyiça tariflar baland, aviaçiptalar judayam qimmat degan savolga ular doim: “bizda aviakerosin bilan boğliq muammo bor, aviakerosinimiz qimmat, import qilişga majburmiz” deb javob berişardi. Endi, buning çuqur boşqa sabablari ham bor. Mana, zavod işga tuşdi. Ular işlab çiqaradigan aviakerosin bilan Özbekiston huddi Dubay, Istanbulga öxşagan aviatsiya habiga aylanişi kerak edi. Arzon aviakerosin mavjud bölgan joyga hamma aviakompaniyalar qönib ötadi, “zapravka” qiladi, texnik-texnologik ta’mir oladi. Nega Toşkent yoki Samarqand şunaqa habga aylanmayapti? Qançaga tuşyapti bularning aviakerosini? Özi qança işlab çiqarişyapti, GTL işlab çiqargan aviakerosin özi Özbekistonda işlatilyaptimi? Savollar bor, birortasiga javob berişgani yöq.
Aviakerosin bilan boğliq yana bitta narsa bor. Özbekistonning asosiy aviakompaniyasini aviakerosin bilan ta’minlaş böyiça ham monopoliya mavjud. Heç qanaqa tanlovsiz bitta kompaniyaga topşirib qöyilgan. Bu – GTL'dan taşqaridagi masala, lekin umumiy energetik kontekstda körilişi kerak bölgan masala.
Qarzlar masalasi ham bor
— Özbekistonliklar öylaşi mumkin, mayli, 4 mlrd dollarga qurildi, böldi deb. Yöq, qarzlar masalasi ham bor. Aynan şu qarzlari tufayli ham ötgan yili Amerikaning Air Producs kompaniyasi bilan bular aslida lizing kelişuvi qilişgan. Investitsiya deb aytişyapti, texnologik zanjirning bir qismini Air Producs'ga topşirişgan, 1 mlrd dollarga. Qöpol qilib aytganda, qarzlarni qaytariş uçun GTL'ning bir qismini Air Producs'ga qaytarma lizing şaklida sotişgan.
Hozirgi energetika bilan boğliq oğir, murakkab vaziyatda bu savollarni ularga beriş kerak, deydi Otabek Bakirov.
Dizel işlab çiqariş kamaygan
E’tiborlisi, dizel importi oşişi bilan parallel ravişda, uni Özbekistonda işlab çiqariş hajmi kamaygan.
Rasmiy statistikaga köra, yilning birinçi yarmida 500 ming tonna dizel işlab çiqarilgan bölib, bu – ötgan yilning birinçi yarmidagi körsatkiçdan 7,4 foizga kam. Kun.uz bu kamayiş sabablari bilan qiziqib, “Özbekneftgaz” kompaniyasiga savol yölladi.
Mavzuni kengroq oladigan bölsak, dizel – importi oşib borayotgan yagona energotaşuvçi emas. 2024 yilning yanvar-iyul oylarida yoqilği-energetika va neft mahsulotlari importi 1,5 barobarga oşib, 694 mln dollarni taşkil qilgan.
Xususan, suyuq yoqilğilar importidagi anomal yuqori ösiş diqqatga sazovor. Ötgan yilning 7 oyida 1943 tonna suyuq turdagi yoqilğilar olib kirilgan bölsa, joriy yilning şu davrida bu körsatkiç salkam 10 barobarga oşib, 19 025 tonnaga yetgan.
Bundan taşqari, ötgan yil bilan taqqoslaganda mazut importi ikki barobarga, benzin importi esa 1,6 barobarga oşgan.
