Ukrainada qanaqa nodir metallar bor va ular Trampga nega kerak?

Yevropa Ittifoqi «kritik xomaşyo» deb belgilagan 30 ta moddaning 21 tasi Ukrainada joylaşgan bölib, bu dunyodagi umumiy zaxiralarning taxminan 5 foizini taşkil etadi.

Uşbu unsurlarga ega konlar asosan Ukraina kristall massivining janubiy qismlarida, asosan Azov dengizi ostida joylaşgan. Bu hududlarning katta qismi hozirda Rossiya tomonidan bosib olingan, ammo Ukraina hududida ham örganiş va qazib oliş uçun istiqbolli loyihalar mavjud. Ular orasida Örta Pobujjya, şuningdek, Kiyev, Vinnitsa va Jitomir oblastlaridagi konlar bor.

Ekspertlar ta’kidlaşiça, Ukrainada yuzlab istiqbolli geologik obektlar aniqlangan bölsa-da, faqat ba’zilari kon sifatida işlab çiqarişga loyiq deb topilişi mumkin. Bu jarayon ularning iqtisodiy jihatdan samaradorligiga boğliq.

«E’lon qilingan baholaşlar hozirça juda taxminiy, — deydi Benchmark Mineral Intelligence taşkilotining akkumulyatorlar uçun xomaşyo böyiça bölim rahbari Adam Vebb. — Bu konlar haqiqiy iqtisodiy zaxiralar ekanini isbotlaş uçun hali juda katta iş qiliş kerak».

Ukrainadagi boşqa muhim foydali qazilmalar haqida gap ketganda, Forbes Ukraina ma’lumotlariga köra, ularning 70 foizi Donetsk, Dnipropetrovsk va Luhansk oblastlarida joylaşgan. Şunday qilib, hozir konlarning köp qismi Rossiya tomonidan bosib olingan hududlarda qolmoqda.

Nodir yerosti minerallaridan taşqari, Ukrainada litiy zaxiralari ham mavjud. Ukraina hukumati ma’lumotlariga köra, mamlakatdagi litiy zaxiralari taxminan 450 ming tonnani taşkil etadi.

Hozirça Ukrainada litiy qazib oliş işlari boşlanmagan, ammo kelajakda bu jarayonni yölga qöyiş rejalaştirilmoqda.

Ayni paytda Rossiya kamida ikki litiy konini nazorat qilmoqda: Donetsk oblastidagi Şevçenkovske va Berdyansk rayonidagi Kruta Balka konlari.

Kirovograd oblastida joylaşgan litiy konlari esa hozirça Ukraina nazorati ostida qolmoqda.

Nega Tramp bu minerallarni xohlab qoldi?

AQŞning nodir yerosti metallari va ehtimol, boşqa strategik minerallar qazib olinişi ustidan nazorat örnatişga bölgan qiziqişi asosan Xitoy bilan raqobat bilan tuşuntiriladi.

Sönggi ön yilliklarda Xitoy nodir yerosti minerallarini qazib oliş va qayta işlaş sohasida dunyo yetakçisiga aylandi. Uning hissasi jahon işlab çiqarişining 60-70 foizini, qayta işlaş quvvatlarining esa qariyb 90 foizini taşkil etadi.

AQŞning bu masalada Xitoyga tobelik darajasi, ehtimol, Tramp ma’muriyatini jiddiy taşvişga solmoqda — ham milliy xavfsizlik nuqtayi nazaridan, ham iqtisodiy jihatdan. Çunki bu minerallar zamonaviy texnologiyalar, jumladan, elektromobillar va harbiy texnika işlab çiqariş uçun zarur xomaşyo hisoblanadi.

Tramp «paradoksi»

BBC Jahon xizmati muxbiri Singh Hadka bu borada qiziq fikrni örtaga taşladi:

«Bir qaraşda bu paradoksdek ham körinadi. Tramp bir tomondan qayta tiklanuvçi energiya manbalari siyosatidan voz keçib, qazilma yoqilği işlab çiqarişni kengaytirişni buyurdi. Lekin şu vaqtning özida sof energiyaga ötiş uçun zarur bölgan kritik darajada muhim bölgan strategik minerallarni qölga kiritişni xohlamoqda.

Ammo bu foydali qazilmalar nafaqat yaşil energetika, balki iste’mol elektronikasi, harbiy va navigatsiya jihozlari, şuningdek, sun’iy intellekt ma’lumot markazlarini quriş uçun ham zarur.

Tramp avvalroq AQŞda sun’iy intellekt infratuzilmasini kengaytiriş rejasini e’lon qilgandi. Bu esa mis, kremniy, palladiy va nodir yerosti unsurlari kabi strategik minerallarga ulkan talabni keltirib çiqaradi.

Ayni paytda, bu muhim minerallar yetkazib berilişi kamayib bormoqda, bu esa global toza energetika rivoji sustlaşişiga sabab bölmoqda.

Xalqaro qayta tiklanuvçi energiya agentligi ma’lumotlariga köra, Xitoy önlab yillar davomida qayta işlaş texnologiyalari va tajribasini takomillaştirib, strategik minerallar bozorida ustunlikka ega bölib kelmoqda. Bugungi kunda Xitoy tabiiy grafit va disproziy yetkazib berişning 100 foizini, kobaltning 70 foizini, litiy va marganetsning 60 foizini nazorat qiladi.

Pekin Afrika, Osiyo va Janubiy Amerikadagi yirik konlarga qat’iy egalik qiliş orqali jahon bozorida strategik ustunlikni saqlab qolmoqda.

«Xitoyning global yetkazib beriş zanjiriga nisbatan ösib borayotgan ta’siriga qarşi turiş uçun AQŞ kritik muhim va strategik minerallar zanjirini ta’minlaşi kerak», — deyildi Bayden hukmronligi çoğida Kongressning Vakillar patalasi qurolli kuçlar böyiça qömitasida.

Aqtidan, Tramp ma’muriyati Ukraina va Grenlandiyani öz ta’minot zanjirini töldirişda innovatsion usullardan foydalaniş mumkin bölgan hududlar sifatida körmoqda.