Plaza kelişuvi: AQŞ nega dollarni “sindirgan” edi?

1980–1981 yillarda AQŞda asosiy stavka 20 foizga yetadi. Bu dollar aktivlarini investorlar uçun nihoyatda jozibador qiladi va ularga talab keskin oşadi. 1970–1985 yillar oraliğida dollar boşqa asosiy xorijiy valutalarga nisbatan qariyb 90 foizga qimmatlaşadi. Natijada import jozibador, eksport esa foydasiz bölib qoladi. Qöşma Ştatlar içkarisidagi zavodlarning özi ham işlab çiqariş örniga Yaponiya va Germaniyadan mahsulot olib kelib sota boşlaydi. Natijada AQŞning taşqi savdo balansi keskin yomonlaşadi. 1980 yillar örtalariga kelib, savdo taqçilligi YaIMning 3 foiziga tenglaşadi – bu öşa paytgaça mamlakat tarixidagi qayd etilgan eng yomon körsatkiç edi.

Xarajatlarni kamaytiriş uçun köplab kompaniyalar işlab çiqarişni çet elga köçira boşlaydi. 1980 yillarda Janubiy Koreya va Xitoy öz mehnat bozorini Amerika kompaniyalari uçun oçib beradi – bu mamlakatlarda işçi kuçi juda arzon edi. Bundan taşqari, Meksikadagi iqtisodiy inqiroz tufayli u yerda işlab çiqarişni taşkil etiş AQŞdagidan ham foydaliroq bölib qoladi. Natijada, qimmat dollar Amerika sanoatida iş örinlarining qisqarişiga olib keladi. Işlab çiqariş sohasida band aholining uluşi kamayadi, AQŞning global sanoatdagi hissasi 13 foizgaça tuşib ketadi.

Iqtisodçilar hisob-kitoblariga köra, 1985 yilga kelib dollar kursi özining asl qiymatidan 30–35 foizga yuqori baholanadi. Agar bu davom etganida, AQŞning joriy hisob taqçilligi 5 yil içida 300 milliard dollargaça yetişi mumkin bölgan. Şunga qaramay, AQŞ hukumati birdaniga dollarni qadrsizlantirişga qaror qilmaydi. Öşa paytdagi prezident Ronald Reygan doimo “Kuçli dollar – kuçli Amerika” şiorini takrorlardi. Dollar kursining tuşişi uzoq yillik inflatsiyadan keyin endi barqarorlaşgan narx-navoni yana izdan çiqarişi mumkin edi. Bundan taşqari, importning arzonligi içki narxlarni past uşlab turar – amerikalik işlab çiqaruvçilar ham çet eldan kelayotgan arzon mahsulotlar tufayli öz tovarlari narxini oşira olmasdan, raqobatga kirişişga majbur bölardi.

Biroq vaqt ötgan sayin holat yomonlaşdi va “kuçli dollar” siyosatiga qarşi norozilik kuçaydi. Kompaniyalar hukumatdan ularni xorijiy raqobatdan himoya qilişni talab qila boşlaydi. Bunday himoya usullaridan biri – savdo qoidalarini qat’iylaştiriş edi. Xuddi şunday çora 1971 yilda prezident Riçard Nikson tomonidan qöllandi. Xorijdan keltiriladigan tovarlarning qariyb yarmiga 10 foizlik vaqtinçalik boj joriy etiladi. Bundan taşqari, oltin standartidan voz keçilib, dollarning oltin bilan boğliqligi bekor qilinadi. Bu voqea tarixga “Nikson şoki” nomi bilan kirgan. Bojlar bir neça oydan keyin bekor qilingan, çunki AQŞning savdo hamkorlari öz valutalarining dollarga nisbatan qimmatlaşişiga rozi bölişadi.

Plaza kelişuvi

“The Plaza” – Nyu Yorkdagi maşhur mehmonxona. 1985 yilning kuzida aynan şu yerda dunyoning eng yirik kapitalistik iqtisodiyotlari – AQŞ, Fransiya, Germaniya, Yaponiya va Buyuk Britaniya moliya vazirlari uçraşuv ötkazadi. Ular özaro kelişib, dollarni zaiflaştiriş uçun harakatlarni muvofiqlaştirişga qaror qilişadi. Bu eng avvalo AQŞ uçun zarur edi. Kuçli milliy valuta Amerika mahsulotlarini xorijda haddan taşqari qimmat qilib qöyayotgan, eksportçilar xorijiy raqobatçilari bilan narx borasida bellaşa olmay qolgandi. Bu holat AQŞ iqtisodiyotini zaiflaştirib, global savdo va moliyaviy tizimda muvozanatni buzadi. Şu bois AQŞ hukumati asosiy hamkorlarini valuta bozorlarini tartibga soliş böyiça muvofiqlaştirilgan harakatlarga köndiradi. Yakuniy maqsad – dollarni maqsadli tarzda qadrsizlantiriş edi.

Oxirgi muzokaralar 1985 yil 22 sentabrda “Plaza” mehmonxonasida bölib ötadi va şu yerda yakuniy kelişuvga erişiladi. Mamlakatlar AQŞ bilan savdo nomutanosibligini kamaytirişga rozi böladi. Markaziy banklar xalqaro valuta bozoriga bevosita aralaşib, dollarning kursini tuşiriş uçun uni ommaviy ravişda sotişlari kerak edi. Buning uçun ular valuta intervensiyalari va içki talabni rağbatlantiriş çoralarini, jumladan, soliqlarni kamaytirişni rejalaştirişadi. Kelişuv matnida aniq miqdorlar yoki majburiy körsatkiçlar belgilanmaydi. Öz navbatida, AQŞ budjet taqçilligini kamaytirişga va’da beradi. 1986 moliya yilida bu qisqariş YaIMning 1 foiziga teng böliş kerak edi.

Albatta, dollarni qadrsizlantiriş – Plaza kelişuvining eng asosiy qismi böladi. Kelişuv imzolangan kunning özidayoq AQŞ valutasi birja savdolarida 4 foizga arzonlaşadi. Markaziy banklar öz harakatlarini muvofiqlaştirib, dollarning qadrsizlanişini qöllab-quvvatlaşdi, ya’ni uni bozorda sota boşlaşadi. AQŞ esa buning aksi sifatida, xorijiy valutalarni xarid qilib, ularga bölgan talabni oşiradi. Bu intervensiyalar hajman kiçik bölsa-da, hukumatlarning muvofiqlaştirilgan harakati va oçiq bayonotlar valuta bozoriga sezilarli ta’sir körsatdi.

Öşa paytda Citibank'ning valuta operatsiyalari bölimi rahbari bölib işlagan Mark Rosasko şunday degan edi: “Bu yerda eng muhim narsa – işoralar edi. Moliya vazirlarining qat’iy bayonotlari markaziy banklarning xarid yoki sotuvlaridan ham köra köproq bozorni qizdiradi yoki sovutadi”.

Kim nimaga erişadi?

1985 yil sentabrda kelişuv imzolanganidan keyin, AQŞ dollari öşa yilning fevralidagi eng yuqori çöqqisiga nisbatan 1,5 barobargaça qadrsizlangan. Amerika valutasi kelişuvdan keyingi 1,5 yilda örtaça 35 foizga arzonlaşgan. Bu esa eksportni arzonlaştirib, içki işlab çiqaruvçilarga nafas rostlaş imkonini beradi. Ayniqsa, avtomobil va texnika sanoati özini tiklay boşlaydi.

Ammo Yaponiya bilan hammasi teskari tomonga özgarib ketadi. Yapon tomoni iyenaning 10–15 foizga mustahkamlanişini kutgandi, amalda esa yapon valutasining qadri 2 barobarga oşib ketadi. Kelişuvdan avval 1 dollar 240 iyenani taşkil etgan bölsa, 1987 yil oxiriga kelib 120 iyenagaça tuşib ketadi. Natijada Yaponiyaning eksportga yönaltirilgan iqtisodiyoti jiddiy aziyat çekadi. Hukumat içki talabni rağbatlantiriş uçun foiz stavkalarini pasaytiriş siyosatini boşlaydi. Bu esa köçmas mulk va aksiyalar bozorida pufak hosil bölişiga olib keladi. 1990 yillarga kelib, bu pufak yorildi va Yaponiya “Yöqotilgan ön yil” deb ataluvçi uzoq iqtisodiy turğunlik davriga kirdi. Şu bois, köplab iqtisodçilar Yaponiya iqtisodiy muammolarining ildizini aynan Plaza kelişuviga boğlaşadi.

Ğarbiy Germaniya uçun esa kelişuv nisbatan ijobiy böladi. Markaziy bank inflatsiyani jilovlab, iqtisodiy ösişni barqaror saqlab qoladi. Germaniya markasi mustahkamlandi, bu esa Yevropaning keyingi iqtisodiy integratsiyasiga zamin yaratdi. Buyuk Britaniya va Fransiyada ham dollar pasayişi natijasida eksport muvozanati tiklanadi, ammo ular uçun asosiy özgariş siyosiy darajada – xalqaro moliya tizimida AQŞ ta’sirining qisqarişi bilan xarakterlanadi.

Umuman olganda, Plaza kelişuvi qisqa muddatda AQŞga foyda keltirgan bölsa, Yaponiyada jiddiy iqtisodiy turğunlik boşlanişiga sabab böladi. Şu bilan birga, bu tajriba valuta kursiga sun’iy aralaşuvning qançalik xavfli ekanini ham körsatib beradi. Şundan keyin, 1990 yillarda köplab davlatlar “erkin suzuvçi kurs” tizimiga öta boşlaydi.

Doston Ahrorov