Ertangi kun texnologiyasi – bugun. Super zamonaviy 5-avlod issiqxonasiga sayohat — Kun.uz
Reklama
|21:52 / 02.01.202623 16313 daqiqalik o‘qish
Ertangi kun texnologiyasi – bugun. Super zamonaviy 5-avlod issiqxonasiga sayohat
|21:52 / 02.01.202623 16313 min
Tahlikalarga to‘lgan bu davrda har bir jamiyat o‘z havfsizligini o‘ylashi kerak, xususan oziq-ovqat xavfsizligini. Ikki qadam oldinga qarash vazifaga aylanyapti. Kun.uz Qozog‘istonning Aqto‘be shahriga safar uyushtirib, issiqxonalarning beshinchi avlodi bilan tanishdi. Yuqori texnologik kompleks tashqi muhit ta’siridan ayri holda mahsulot yetishtirish imkonini beradi.
Kelajak ustimizga bostirib kelyapti. Kecha faqat xayolda bo‘lgan narsalar bugun ko‘z o‘ngimizda. Dunyo shiddat bilan o‘zgarib boryapti va ortda qolib ketayotganlarga havas qilib bo‘lmaydi. Ular ertaga o‘zgalarga qaram bo‘ladi. Shu uchun ham har bir jamiyat esini yig‘ib olishi va rivojlanishi kerak.
Biz O‘zbekistondagi issiqxonalar bilan bog‘liq vaziyatni ko‘rsatgan edik. Hukumat hozir vaziyatni yaxshilashga urinyapti. Biz esa issiqxonalar mavzusini davom ettiramiz. Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, geosiyosiy notinchlik. Bunday vaziyatda har bir xalq ertasini o‘ylashi kerak, xususan, oziq-ovqat xavfsizligini. Bugun sizga issiqxonalarning beshinchi avlodini ko‘rsatamiz. Biz Qozog‘istonning Aqto‘besidamiz.
Issiqxonalar evolyutsiyasi oddiygina konstruksiyalardan boshlanib, yuqori texnologik, avtomatlashgan komplekslarga aylanib boryapti.
Yuqori hosildorlik va sanoat miqyosi
10 gektar maydonda beshinchi avlod issiqxonasi joylashgan bo‘lib, yillik umumiy hosili 8500 tonnani tashkil etadi. Bu bir gektardan o‘rtacha 850 tonna mahsulot deganidir. Issiqxona har biri besh gektardan iborat ikkita blokka ajratilgan va har bir blokda o‘ziga xos sharoitlar yaratilgan.
Bitta blokning o‘zidan to‘qqiz oy davomida har ikki kunda 22 tonna mahsulot olinadi. Bunday yirik hajmdagi barqaror ishlab chiqarish tadbirkorga bozor sharoitlarini o‘zi belgilash imkonini beradi.
Mavzuga oid
“Agar siz bir terimda bitta yuk mashinasini to‘ldiradigan hajmda mahsulot sota olsangiz, demak, narxni ham siz belgilaysiz, vositachilar emas. Bu esa sizga Rossiya yoki boshqa davlatlar supermarketlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlash imkonini beradi”, — deya ta’kidlaydi “KUBO GROUP” kompaniyasining sotuv menejeri Botir Soliyev. Bu sanoat darajasidagi yondashuv bo‘lib, loyiha kamida 10 yillik istiqbolni, jumladan, energiya va boshqa resurslar narxlarining o‘zgarishini ham hisobga olgan holda tuziladi.
Ultra-Clima: energiya va resurs tejash texnologiyasi
Beshinchi avlod issiqxonalarining eng asosiy afzalliklaridan biri — energiya tejamkorligidir. Oddiy shishali to‘rtinchi avlod issiqxonalariga nisbatan bu yerda 30% gacha energiya, ya’ni tabiiy gaz tejaladi. Bunga bir nechta omillar orqali erishiladi: energiya tejovchi pardalar, sun’iy yoritish tizimlaridan ajraladigan issiqlikni qayta ishlatish va havoni issiqxona ichida doimiy aylantirib turish. Ushbu texnologiya Ultra-Clima deb ataladi va u deyarli to‘liq yopiq tizimdir.
“Umuman olganda, Ultra-Clima issiqxonalari quruq iqlim sharoitida juda samarali ishlaydi. Masalan, Aqto‘beda havo quruq, namlik past. Bunday sharoitda beshinchi avlod texnologiyasi o‘zini bemalol sovuta oladi”, — deydi kompaniya boshqaruv menejeri Steven Veyerkamp.
Tizim yopiq bo‘lgani uchun isitilgan havo tashqariga chiqib ketmaydi, aksincha, ventilyatorlar yordamida maxsus zonaga yo‘naltirilib, u yerdan isitish tizimiga qaytariladi. Bu, o‘z navbatida, suv va mineral o‘g‘itlarni ham 40% gacha tejash imkonini beradi.
Ilg‘or agrotexnika va iqlim nazorati
Ichki muhit to‘liq kompyuter orqali boshqariladi. Harorat, namlik, havo tarkibi va karbonat angidrid miqdori doimiy kuzatuvda bo‘ladi. Qish mavsumida, kunlar qisqa bo‘lganda, o‘simliklar uchun qo‘shimcha yoritish tizimi ishga tushiriladi.
Bu pomidorning biologik talablaridan kelib chiqadi. “Bu pomidorlar biologik jihatdan 18 soat o‘sadi va faqat 6 soat “uxlaydi”. Qishda esa bizda kun atigi 8 soat. Demak, biz yana 10 soatni sun’iy yorug‘lik bilan ta’minlashimiz kerak”, — deb tushuntiradi mutaxassis. Changlatish jarayoni uchun esa maxsus arilardan foydalaniladi.
Bu arilar sun’iy yorug‘lik ostida ham o‘z vazifasini bajara oladigan seleksiya qilingan turlar bo‘lib, Niderlandiya va Turkiyadan keltiriladi.
Ekinlar tuproqda emas, balki bazalt toshidan tayyorlangan maxsus substratda o‘stiriladi. Ushbu substratda hech qanday biologik element bo‘lmagani uchun u zararkunandalardan xoli bo‘ladi va barcha ozuqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simlik ildiziga yetkaziladi.
Hosildorlik va bozor strategiyasi
Issiqxona majmuasida pomidorning bir nechta navlari, bodring, salat bargi, shuningdek, atirgul va qulupnay yetishtirish imkoniyati mavjud. Mahsulotlar maxsus servis zonasida qadoqlanib, eksportga tayyorlanadi. Hosil mo‘l bo‘lgan mavsumda kuniga 60 ming kilogrammgacha mahsulot teriladi.
“Biz eksport qiluvchi kompaniyamiz va Rossiya chegarasiga yaqin joylashganmiz. O‘rtacha hisobda mahsulotimizning 60–80 foizini eksport qilamiz, qolganini esa Qozog‘iston ichki bozorida sotamiz”, — deya ta’kidladi kompaniya vakili.
Yopiq tizim tufayli ichkarida sun’iy bosim hosil qilinadi, bu esa zararkunandalarning kirishiga to‘sqinlik qilib, samarali bioxavfsizlikni ta’minlaydi.
Suv quduqlardan olinib, teskari osmos tizimidan o‘tkaziladi, o‘g‘itlar bilan aralashtiriladi va tomchilatib sug‘orish orqali o‘simliklarga yetkaziladi. Drenaj suvi esa qayta tozalanib, sterillanadi va yana ishlatiladi — bu suv hamda o‘g‘it tejalishini ta’minlaydi.
Ushbu beshinchi avlod issiqxonalari qishloq xo‘jaligida inqilobiy o‘zgarishlar yasayotganining yaqqol dalilidir. Ular resurslarni tejash, hosildorlikni keskin oshirish va yil davomida barqaror, sifatli mahsulot yetishtirish imkonini beradi. Iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi kabi global muammolar kuchayib borayotgan bir paytda, bu kabi texnologiyalar nafaqat biznes uchun, balki mamlakatlarning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash uchun ham hayotiy ahamiyatga ega. Kelajakda bunday texnologiyalarni keng joriy etish agrar sohani tubdan o‘zgartirib, uning samaradorligini yangi bosqichga olib chiqishi shubhasiz.
Zamonaviy issiqxonalarning texnologik ustunliklari
Issiqxonalar ochiq dalaga nisbatan ancha kam suv sarflaydi, bu esa iqlimi quruq va suv resurslari cheklangan hududlar uchun ideal yechimdir. Ayniqsa, Ultra-Clima kabi beshinchi avlod tizimlari texnologik nazorat orqali o‘simliklar uchun optimal sharoit yaratishga qodir. Bu tizim mintaqaning issiq yozi va sovuq qishiga mukammal moslashadi. Kompyuterlashtirilgan tizim harorat, yorug‘lik, suv, namlik va o‘g‘itlar kabi ko‘plab parametrlarni boshqaradi. “Biz boshqaradigan parametrlar juda ko‘p: harorat, yorug‘lik, suv miqdori, namlik, suvdagi o‘g‘itlar konsentratsiyasi va hokazo. Biz bularning barchasini nazorat qilib, o‘simliklar uchun eng qulay muhitni yaratamiz”, — deya ta’kidlaydi kompaniya agronomi Jyeyhun Jihan.
Bunday darajadagi nazorat resurslardan unumli foydalanishga va katta iqtisodiy tejamkorlikka olib keladi. Issiqxona qanchalik yopiq bo‘lsa, nazorat shunchalik kuchli bo‘ladi va barcha jarayonlarni hatto telefon orqali ham kuzatib borish mumkin. Bundan tashqari, maxsus uskunalar yordamida issiqxona tomlari ultrabinafsha nurlarning to‘siqsiz kirishi uchun muntazam yuvib turiladi, issiq havoda esa infraqizil nurlardan himoyalanish uchun maxsus kukun sepiladi.
Bozor dinamikasi va strategik yondashuv
Yuqori texnologiyalar asosida yetishtirilgan mahsulotlarga bozor talabi doimo yuqori. Markaziy Osiyo va Rossiya bozorlarida sifatli mahsulotni sotishda deyarli muammo yo‘q. “Agar sizning mahsulotingiz yuqori texnologik issiqxonada yetishtirilgan bo‘lsa, Markaziy Osiyo yoki Rossiya bozorida uni sotish bilan bog‘liq hech qanday qiyinchilik bo‘lmaydi”, — deydi soha vakili. Qozog‘istondagi tadbirkorlar premium mahsulot yetishtirib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri supermarketlar bilan ishlash orqali bozor raqobatida o‘z o‘rinlarini mustahkamlamoqda.
Aksincha, O‘zbekiston va Turkmaniston kabi davlatlar arzon segmentda raqobatlashishga majbur bo‘lmoqda. Turkmaniston arzon gaz va ishchi kuchi hisobiga faoliyat yuritayotgan bo‘lsa-da, bu strategiya uzoq muddatda barqaror emas. Ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya supermarketlari kimyoviy moddalar ko‘p ishlatilgani va saqlash muddati qisqa bo‘lgani uchun Turkmaniston pomidori va Eron bodringini xarid qilishdan voz kechmoqda. Shu bois, O‘zbekiston uchun qaysi segmentda faoliyat yuritishni — arzon ommaviy mahsulotmi yoki yuqori sifatli, ekologik toza mahsulotmi — aniq belgilab olish muhim strategik vazifadir.
Qozog‘iston va O‘zbekiston: investitsion muhitning qiyosiy tahlili
Investitsion muhit nuqtai nazaridan Qozog‘iston va O‘zbekiston o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Qozog‘istonda yuqori texnologik issiqxona qurish uchun davlat tomonidan keng ko‘lamli imtiyozlar taqdim etiladi. “Qozog‘istonda, agar siz energiya tejamkor, qo‘shimcha yoritish tizimlariga ega yuqori texnologik issiqxona quradigan bo‘lsangiz, davlat sizga yillik 6 foiz stavkada 10 yil muddatga kredit ajratadi”, — deydi Botir Soliyev. Bundan tashqari, davlat investitsiyaning 25 foizini subsidiya sifatida qaytarib beradi, dori-darmon va urug‘lar uchun ham alohida subsidiyalar mavjud. Eng muhimi, davlat loyiha hududiga gaz, elektr energiyasi, hatto Wi-Fi va asfalt yo‘lgacha bo‘lgan infratuzilmani olib kelish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi.
O‘zbekistonda esa gaz va elektr energiyasining barqarorligi asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Vaholanki, O‘zbekistonning mo‘’tadil qishi yuqori texnologiyalar uchun yanada ko‘proq samara berishi va gazni katta hajmda tejash imkonini yaratishi mumkin. Investitsion sharoitlar esa hozircha Qozog‘istondagidan farq qiladi. O‘zbekistonda ham, masalan, Xorazm viloyatida beshinchi avlod issiqxonasi mavjud, ammo sohani keng miqyosda rivojlantirish uchun tizimli va strategik yondashuv zarur.
Niderlandiya modeli va soha istiqboli
Issiqxona texnologiyalari sohasida Niderlandiya (Gollandiya) haqli ravishda jahon yetakchisi hisoblanadi. Buning asosiy sababi mamlakatning bog‘dorchilikdagi uzoq yillik tarixi va to‘plangan ulkan ilmiy salohiyatidir. Hukumat, aholi va kompaniyalar o‘rtasidagi samarali hamkorlik ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishga va texnologiyani misli ko‘rilmagan darajaga olib chiqishga yordam bergan. Bu bilimlar nafaqat mamlakat ichida qo‘llanadi, balki butun dunyo dehqonlari bilan ham faol baham ko‘riladi.
Yaqin kelajakda barcha issiqxonalar beshinchi avlod texnologiyalariga o‘tishi muqarrar. Bu texnologiyalar tashqi ob-havo sharoitidan qat’i nazar, ichkarida optimal iqlimni ta’minlaydi. “Ha, issiqxonalarning kelajagi beshinchi avlod texnologiyalari bilan bog‘liq. Tashqarida qanday harorat bo‘lishidan qat’i nazar, issiqxona ichida optimal iqlim yaratiladi, natijada ko‘chatlar sog‘lom va “baxtli” bo‘ladi”, — deya ta’kidlaydi gollandiyalik mutaxassis. Bu esa yuqori sifat va hosildorlikka erishishning asosiy omilidir.
Xulosa qilib aytganda, beshinchi avlod issiqxonalari agrar sohaning kelajagini ifodalaydi. Texnologik taraqqiyot, suv va energiya tejash imkoniyatlari hamda barqaror hosildorlik bu tizimlarni ajralmas vositaga aylantirmoqda. O‘zbekiston uchun Qozog‘iston tajribasini o‘rganish, investitsion muhitni yaxshilash va aniq bozor segmentini tanlash orqali ushbu sohada raqobatbardoshlikka erishish mumkin. Islohotlarning muvaffaqiyati faqat ilmga, mutaxassislar fikriga va puxta o‘ylangan strategiyaga asosl anishi lozim. Ilmga tayanilmagan har qanday harakat samarasiz bo‘lib, kelajak uchun noaniqliklarni yuzaga keltiradi.
